[59]ـ بکجا شوم (گویا «بکیا» درست باشد).

[60]ـ ذکاء : آیم. ـ و

[61]ـ هنوز.

[62]ـ از اینجا پیداست که این دو بیتی از کشفی است.

[63]ـ خوشا.

[64]ـ شامانت.

[65]ـ قهقهت.

[66]ـ بیشتر.

[67]ـ ذکاء : فگر. ـ و

[68]ـ صیادت.

[69]ـ ذکاء : سیر. ـ و

🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 1 : سید محمد مُشَعشَع و آغاز کار او (تکه‌ی یک از دو)


از آغاز کار سید محمد آگاهى مفصلى که در دست هست شرحى است که یکى از مؤلفان عراق عرب در کتاب خود بنام «التاریخ الغیاثى» نوشته بوده و سید على مشعشعى در کتاب خود همه‌ی آن شرح را آورده. قاضى ‌نوراللّه نیز در مجالس‌المؤمنین خلاصه‌ی آن را بفارسى ترجمه کرده. بنوشته‌ی مؤلف عراقى ، سید محمد چون به هفده‌سالگى رسید از پدر خود سید فلاح دستور گرفت که از واسِط (1) که زادگاه و نشیمن او بوده به حِلّه (2) رفته در مدرسه‌ی شیخ ‌احمدبن‌فهد بدرس پردازد. در آن زمان کیش شیعه رواج بسیار گرفته و روز بروز برونق آن مى‌افزود و شیخ از علماى معروف شیعه بود که در حِلّه مدرسه داشت و شاگردان بسیارى بر سر درس او حاضر مى‌شدند. (3)

سید محمد سالها در مدرسه‌ی شیخ ‌احمد مى‌زیست و برخى نوشته‌اند که شیخ مادر او را به زنى داشت. (4) در این میان گاهى سید محمد بر زبان مى‌رانده که من مهدى موعودم و بیرون خواهم آمد. این سخنان چون بگوش شیخ ‌احمد رسید به سید محمد برآشفت و او را نکوهش کرد. ولى سید محمد دنبال کار خود را داشت و در مسجد آدینه‌ی کوفه یک سال به اعتکاف نشسته همیشه گریه مى‌نمود و چون از علت آن گریه مى‌پرسیدند مى‌گفت بآن کسانى مى‌گریم که بدست من کشته خواهند شد.

سپس سید محمد به واسط بازگشته در آنجا نیز گاهى سخن از مهدیگرى رانده و بخویشان و کسان خود وعده مى‌داد که برخاسته سراسر جهان را خواهم گشاد و شهرها و کشورها را بکسان خود تقسیم مى‌کرد. چون این سخنها دوباره بگوش شیخ احمد رسید حکم به کفر سید نموده به یکى از امراى واسط نوشت که او را بکشد. آن امیر سید محمد را دستگیر کرده خواست بکشد ، سید قرآن درآورده سوگند یاد کرد که من سید سنّى صوفیم و از این جهت است که شیعیان با من دشمنى مى‌ورزند و با این سوگند دروغ جان خود را آزاد ساخت.

پس از آن سید محمد در واسط نمانده در سال ٨۴٠  (815 خورشیدی) بجایی که کسید نام داشت (از نزدیکیهاى واسط) رفته میانه‌ی اعراب نشیمن گزید و در آنجا دعواى مهدیگرى آشکار ساخت و چون کارهاى شگفتى مى‌نمود از جمله آنکه ذکرى مشتمل بنام على ساخته به پیروان خود یاد مى‌داد که چون چند بار مى‌خواندند حالى پیدا مى‌کردند که درون آتش رفته گزند از آتش نمى‌دیدند (5) و دسته‌ی شمشیر را بزمین تکیه داده شکم خود را بروى آن مى‌انداختند و شمشیر به شکم آنان فرونمى‌رفت ـ این شگفت‌کاریها مایه‌ی کار او بود و عشایر بسیارى باو بگرویدند. در آن نزدیکیها سه شاخه از دجله بنامهاى ثبق و نازور و غاضرى جدا کرده بودند که عشایرى در کنار آنها زندگى داشتند. همه‌ی این عشایر پیروى سید محمد را پذیرفتند و او به پشتیبانى ایشان بنیاد کار خود را گزاشت.

خود مشعشع در گفتارى که در کلام‌المهدى آورده شده درباره‌ی آغاز کار خود و گزندهایی که دیده چنین مى‌گوید : «کیست که آزمایش خدا را بیش از این سید دیده باشد؟ پانزده سال گذشت که مردم او را نفرین فرستاده دشنام مى‌دادند و فرمان کشتن او را مى‌دادند و از شهرى بشهرى مى‌گریخت؟.. زمینى نماند که گنجایش او کند و ناگزیر بکوهستان بگریخت. کوهستانیان نیز همگى پى کشتن او شدند و رهایی از دست ایشان نیافت مگر پس از نومیدى. سپس به عراق بازگشت و در آنجا هم مغول (6) جستجوى او مى‌کردند و هر آنکه دوست بود دشمن گردید و جایی که او را پناه دهد نماند و زمین بر او تنگ گردید ... و از دست دشمنان آن کشید که بشمار نیاید.»


پابرگیها :

1ـ واسط شهری بوده که بفرمان حجاج‌بن‌یوسف بر روی بستر کهن رود دجله ساخته‌اند. پس از آنکه بستر دجله دیگر گردیده در سده‌ی دهم هجری مردم شهر را گزارده بجاهای دیگر رفته‌اند و شهر رو بویرانی گزارده. بازمانده‌‌های آن در 60 کیلومتری جنوب شرقی شهر کوت کنونی ، کرسی استان واسط نهاده است. ـ و

2ـ شهر شناخته‌ای در 90 کیلومتری جنوب بغداد. ـ و

3ـ یکى از شاگردان بنام شیخ احمد ، سید محمد نوربخش است که او نیز در ترکستان دعواى مهدیگری کرد ولى کار او پیش نرفت. داستان او را قاضى ‌نوراللّه نوشته.

4ـ مسوده‌هاى جواهرى.

5ـ این کار مشعشیان شناخته است که بزبان شاعران نیز افتاده. سید جعفر حلى مى‌گوید :
مشعشع الخدکم دبت عقاربه بوجنتیه و کم سابت افاعیه
قد اوقد النار فى قلبى و حل به ان المشعشع نار لیس تؤذیه

6ـ خواستش از مغول در این گفته‌ها کسان عبداللّه‌سلطان نوه‌ی شاهرخ‌میرزا است که والى فارس بوده و واسط و جنوب عراق بدست کسان او بود.


🌸

نقشه‌ی شماره‌ی 1 : شهرهای هویزه ، کوت (60 کیلومتری شمال غربی واسط) ، اهواز ، بصره ، حله ، نجف و برخی دیگر که نامشان در این کتاب رفته

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 7

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی

🔸 1ـ3) خردها امروز سستی گرفته

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم آذری بیکبار از آذربایجان ناپدید نشده و هنوز در چند جا از دیه‌های آن ، بومیان درمیان خود با آن زبان سخن گویند ، و کسی اگر خواست و سودی داشت تواند به یکی از آن آبادیها رود و زبان آنجا را یاد گیرد و دفتری درباره‌ی آن نویسد. من بچنان کاری نه نیاز داشتم و نه زمان ، و بآن برنخاستم. ولی چون نمونه‌هایی از زبان خلخال آقای روایی ، و از زبان هرزند آقای سعید فرستاده‌اند ، آنها را در اینجا می‌آورم تا دفتر رساتر و بسودتر باشد.

چنانکه خواهیم دید این دو رشته نمونه باهم یکی نیستند و از آنسوی با نمونه‌هایی که از آذری کهن از زبان اردبیل و دیگر شهرها آورده‌ایم جداییها درمیانه می‌دارند و این شگفت نیست زیرا چنانکه گفته‌ایم همیشه آذری بچندین گونه می‌بوده و هرزند و خلخال که از هم دور افتاده‌اند شگفت نیست که زبان آنها نیز دور از هم باشد. اما جدایی اینها از آذری کهن ، در آن باره انگیزه‌های دیگری نیز هست. زیرا همیشه زبان روستا جز از زبان شهر باشد. آنچه ما از آذری کهن آوردیم از شهرها بود و اینها از روستاهاست. و آنگاه آنها ازآنِ چند صد سال پیش بود و پیداست که گذشت زمان زبانها را دیگر گرداند. بویژه که چون در این چند صد سال زبان ترکی در آذربایجان رواج یافته ، و ناگزیر آن در بازمانده‌های آذری کارگر افتاده ، و ما در نمونه‌های هرزندی کلمه‌های ترکی را از «توتولمش» و «قوناق» و مانند این می‌یابیم.

هم می‌باید گفت : نمونه‌های خلخالی را آقای روایی خود نوشته و پیداست که نمونه‌ی درستی از زبان ساده‌ی روستایی نخواهد بود. و آنگاه جز جمله‌های اندکی نیست و به هر حال میدان داوری درباره‌ی آنها تنگ می‌باشد. ولی نمونه‌های هرزندی را آقای سعید از زبانها گرد آورده و چندان اندک نیست ، از اینرو چند سخن درباره‌ی این خواهیم نگاشت.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 1 : سید محمد مُشَعشَع و آغاز کار او (تکه‌ی دو از دو)


از این گفته پیداست که سید محمد بکوهستان گریخته و زمانى نیز در آنجا بدعوت و فریب مردم پرداخته و ناچار خواستش کوههاى لرستان است که به واسط و آن پیرامونها نزدیک است. باید گفت که داستان آغاز کار او بسیار درازتر از آن بوده که مؤلف عراقى یاد مى‌کند و از هنگامى که او دعواى مهدیگرى آغاز کرده تا زمانى که میانه‌ی عشایر ثبق و نازور و غاضریه رفته و آنان را بسوى خود کشیده پانزده سال بیشتر کشیده است.

بارى مؤلف عراقى می‌گوید : سید محمد در سال  ٨۴۴  با عشایر پیروان خود آهنگ جصان که روستایی (1) در آن نزدیکی بود کرده به دیهى (2) شوقه نام فرود آمد. حاکم جصان با سپاه و سوارگان بر سر او آمده جنگ سختى کرد. پیروان سید محمد شکست یافته یکسره راه ثبق و نازور را پیش گرفتند و پرواى پیشواى خود نکردند. سید از این حادثه به حیرت افتاده سخت غمگین گردید و ناگزیر پیروان نوینى را که از آن سرزمین باو گرویده بودند گرد آورده بر سر شوقه راند و بر آنجا دست یافته کشتار و تاراج و ویرانى دریغ ننمود و زنان و کودکان را اسیر ساخت. (همان سال  ٨۴۴ ـ 819 خورشیدی)

سپس سید محمد پس از دیرى باز به ثبق و نازور نزد پیروان دیرین بازگشت. ولى در آنجا نمانده با پیروان که از جصان با او بودند به نزدیکیهاى واسط رفت. در آنجا هم درنگ نکرده بجایی که دوب نام داشت میانه‌ی دجله و هویزه (3) فرود آمد. مردم دوب که عشیره‌ی معاویه بودند (سپس هم بنام نیس معروف گشته‌اند) هم به سید محمد بگرویدند و او را مهدى شناختند. سید کار را در پیشرفت دیده پسر بزرگ خود مولا على را به ثبق و نازور فرستاد که پیروان کهن را نیز بآنجا بیاورد. مولا على عشایر ثبق و نازور را برداشته روانه گردید و در راه بکاروان بزرگى برخورده کاروانیان را کشتار و مالهاى ایشان را تاراج کرده با مال انبوه و بیشمار نزد سید رسیدند.

سید محمد از رسیدن پیروان و آوردن آن مال سخت شادمان گردیده به عشیره‌ی معاویه هم دستور داد که گاوها و دیگر چهارپایان خود را فروخته شمشیر و ابزار جنگ بخرند و آنان بدستور پیشواى خود کار کرده ابزار جنگ فراوان خریدند. سید محمد روزگار را بکام خود دیده با گروه پیروان آهنگ تتول که دیه بزرگى از پیرامون هویزه بود کرد (رمضان  ٨۴۴ ). مردم هویزه که پارسى‌زبان بودند (4) و امیر فضل جزایرى که در جزایر (5) با برادران خود نزاع کرده و با گروهى از عرب به نزدیکیهاى هویزه آمده بود دست یکى کرده بجلو سید محمد شتافتند و در جنگى که روى داد هویزیان و جزایریان شکست سختى خوردند و انبوهى از ایشان کشته گردید چندان که اسبها بر روى لاشه‌ها راه مى‌رفتند.

با همه‌ی این فیروزى سید محمد در آنجا نمانده به دوب بازگشت و چون در دوب تنگسالى و نایابى بود و وبا میان مردم پدید آمد سید محمد کسان خود را برداشته بر سر واسط رفت و در آنجا میانه‌ی او و امراى مغول جنگ روى داده شکست به مغولان افتاد و چهل تن از ایشان کشته گردید. از این فیروزى سید محمد بر بیرون واسط دست یافته پیروان خود را در دیهها پراکنده ساخت و دست به تاراج گشاده دارایی مردم را هرچه یافتند تاراج کردند و بدینسان پیروان مهدى بدارایی بسیار رسیدند. (شوال ٨۴۴ )

سپس سید محمد آهنگ جزایر کرده چون میانه‌ی امراى جزایر دشمنى بود امیر شحل نامى نزد سید آمده با کسان خود پیروى او را پذیرفت. دیگران که پیش نیامده بودند سید محمد هر روز بر سر یکى تاخته کشتار و تاراج دریغ نمى‌کرد و بر کسانى که زینهار خواسته بودند هم نبخشید و بگفته‌ی مورخ عراقى «همه را کشته ریشه‌شان برکند».

این زمان چشم سید محمد به واسط و آن پیرامونها بود و مى‌کوشید که بنیاد حکمرانى خود را در آن نواحى بگزارد و آن فیروزیها در جزایر بر امیدوارى او افزود. و چون کار جزایر بپرداخت بار دیگر باندیشه‌ی واسط افتاده سه‌هزار تن از پیروان برگزیده‌ی خود را بر کشتیها نشانده بسوى واسط روانه ساخت. حاکم واسط که از شکست پیشین سرشکسته گردیده و همیشه در آرزوى جبران بود این بار تلاش و کوشش فرونگزارده مشعشعیان را سخت بشکست و هشتصد تن از ایشان را بکشت. انبوهى از آنان هم در راه نابود گردیدند. و چون بازماندگان پراکنده و پاشیده نزد سید محمد رسیدند او را ترس سختى فراگرفته در جزایر نماند و بار دیگر با پیروان آهنگ هویزه و آن پیرامونها کرده و چون بدانجا رسید کشتار و تاراج بى‌اندازه کرده گزند و آزار دریغ نداشت. بگفته‌ی مؤلف عراقى هر که را دریافت نابودش ساخته زنان و کودکان را همه دستگیر کرد. (رمضان  ٨۴۵ ـ 820 خورشیدی)


👇

پابرگیها :
1ـ روستا بمعنی بلوک امروزی بوده است. (فرهنگ دهخدا) ـ و

2ـ دیه (dih) = ده. ـ و

3ـ این نام در سراسر کتاب با «ح» نوشته شده. لیکن چون امروز این را با «ﻫ» می‌نویسند ما از نویسش امروزی پیروی کردیم. افزون بر این می‌دانیم که چنین گرایشی در نویسنده نیز بوده که در سالهای دیرتر در اینگونه جاها از حرفهای فارسی سود می‌برده. علت دیگر نوشته‌ی ابنُ‌َ‌َبَطوطه است که مردم آنجا را ایرانی می‌نامد. پس جا داشت رویه‌ی ایرانی این نام را نویسیم. ـ و

4ـ ابن‌ُبَطوطه که یک قرن پیش از هویزه گذشته بود آشکار مى‌نویسد که مردم آنجا عجم بودند.

5ـ خواستمان از جزایر یک رشته آبادیهاست که میانه‌ی بصره و واسط درمیان آب نهاده بوده و همین آبادیهاست که در قرنهاى نخستین اسلام «بطایح» خوانده مى‌شد و تاریخ جداگانه‌اى دارد.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی

🔸 2ـ3) همیشه نگران آینده باید بود

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 نمونه‌ای از زبان خلخال (تکه‌ی یک از یک)


این نمونه از آذری کهن بسیار دور می‌نماید و کلمه‌های ویژه‌ای را داراست و می‌توان گفت که گویندگان این زبان تیره‌ی جداگانه‌ای از مردم آذربایجان بوده‌اند. با اینهمه مانستگیهایی نیز با آذری در آن پیداست. اینها را که آقای روایی نوشته معنایش را (در زیر سطرها) همو نوشته و ما هر دو را چنانکه بوده می‌آوریم. از همین نوشته‌ی آقای روایی پیداست که بومیان این زبان را تاتی می‌نامند و شاید در هرزند و دیگر جاها نیز این نام شناخته باشد. به هر حال بیگمانست که نام آذری از یادها رفته است.

«خلخال پِن محال کو اِ محالش ، که شاهرویه ، ماسوله و شاندرمن و ماسال طالشی یِن هم کفشنین.» : از پنج محال خلخال یک محالش ، که شاهرود است ، با ماسوله و شاندرمن و ماسال طالش همجوار می‌باشد.

«هِمَ جهة اِشتن پیشینه زُوانشان غَمهوردَه ؛ هِزِنیکه همه اِم محال زُوان پهلوی یا آذری ، که اِشتن تاتی و وِجن ، کفژَنِن.» : باین واسطه ، زبان قدیمی خودشان را حفظ کرده‌اند ؛ چنانچه همه‌ی این محال با زبان پهلوی یا آذری که خودشان تاتی می‌گویند ، حرف می‌زنند.

«و این زُوان طالشی زوانی کو نِزیکه ، که دِرِست کفژَنِنِ وِ همدیگر حالی بُو.» : و این زبان بزبان طالشی خیلی نزدیکست ، که کاملاً تکلمات همدیگر را حالی می‌شوند.

«خلخال اِ محال هم که کاغذکنانه و ده دوازده فرسخ طالشی ین میانه‌ دارِ چند تِکه دیه که هِسا اِسّه که چه اهل سُنی یِن باِم جهة با طالش گیلان رفت آمد دارِن هَویکه همه‌شان تاتی کفژَنِن.» : یک محال خلخال هم که کاغذکنانست و ده دوازده فرسخ با طالش فاصله دارد ، چند پارچه دهات که فعلاً هستند که اهلشان سنی می‌باشند و باین مناسبت با طالش گیلان رفت و آمد دارند ، همه‌ی آنها هم تاتی حرف می‌زنند.

«هِمجور که رفت آمد طالش جَهةَ اِم دهات اَهلن اِشتن پیشینه زُوانشان غَمهوردَه.» : این است بواسطه‌ی مراوده با طالش ، اهل این دهات زبان قدیمی خودشان را نگاه داشته‌اند.

«خلخال همه جا کو ، دهاتی کو ، زِمِیان کوش ، کُوان کوشِ ، خانِیانی که پیشینه مِنده.» : در همه جای خلخال ، در دهات ، در مزارع ، در جبال ، در چشمه‌سارها اسامی قدیمی.

«نشان داری که این ولایت اهل زُوان همه‌اش تاتی بِره ، کم‌کم میاندهَ شرِ.» : دلالت می‌نماید که اهل این ولایت زبان عمومیش تاتی بوده ، بمرور زمان از میان رفته.


پابرگی :
1ـ درباره‌ی گویش خلخالی کتابچه‌ی «خلخالی ، یک لهجه از آذری» نوشته‌ی عبدالعلی کارنگ ، 1334خ. و گفتار دکتر احسان یارشاطر بنام «گویش شاهرود (خلخال)» بزبان انگلیسی در نشریه‌ی «مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی» دانشگاه لندن ،‌ ج 22 ، قسمت یکم ، 1959م. دیده شود. ـ ذکاء


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 2 : دست یافتن سید محمد به خوزستان (تکه‌ی یک از یک)


در این زمان که سید محمد بدعواى مهدیگرى برخاسته و میانه‌ی واسط و هویزه جایى مى‌‌جست که بنیاد فرمانروایی گزارد و بدینسان مردم بیگناه را کشتار و تاراج می‌کرد ، کشور ایران حال آشفته‌ای داشت. پادشاه ایران و ترکستان شاهرخ‌میرزا پسر تیمور لنگ بود که هرات را نشیمن گرفته و عراق عجم و آذربایجان را به جهانشاه قراقوینلو سپرده و فارس و خوزستان را نیز به نوه‌ی خود عبداللّه‌سلطان بخشیده بود. عبداللّه هم در شیراز نشیمن گرفته و خوزستان را به شیخ ‌ابوالخیر جزرى (که در تاریخ تیمور نامش شناخته است) داده بود که او هم به نوبت خود در شوشتر جاى گرفته و هویزه و آن پیرامونها را به پسر خود شیخ‌ جلال سپرده بود.

از سوى دیگر میرزا اسپند برادر جهانشاه از سال  ٨٣٨  به بغداد دست یافته باستقلال حکم مى‌راند و از جهانشاه و شاهرخ فرمان نمى‌برد. ولى واسط و شهرهاى جنوب عراق بدست گماشتگان عبداللّه‌سلطان بود که سید محمد بنام مغول یاد مى‌کند.

این میرزا اسپند همان است که چون شیعى متعصب بود به پیروى سلطان‌محمد خدابنده پادشاه بنام مغول که علامه حلّى را از حلّه به سلطانیه خوانده و میانه‌ی او و علماى سنّى گفتگو برانگیخته بود این نیز شیخ احمد‌بن‌فهد را از حلّه به بغداد خوانده او را بگفتگو با سنّیان برانگیخت. نیز به پیروى خدابنده سکه بنام دوازده امام زد.

در این زمان کیش شیعه جنبشى کرده و در ایران و عراق عرب و این پیرامونها روز بروز رونق و نیرو مى‌یافت و این خود یکى از جهتهای پیشرفت کار سید محمد گردید. چه او از خاندان شیعى بود و خویشتن نیز تعصب شیعیگری نشان مى‌داد و اینبود که گذشته از هوادارى شیعیان ازو در همه‌ جا ، پادشاهان و فرمانروایان پیرامون هم با او راه سستگیری پیموده به کندن ریشه‌اش نمى‌کوشیدند (چنانکه خواهیم دید).

بارى چون سید محمد به پیرامون هویزه درآمده آن کشتارها و تاراجها کرد شیخ‌ جلال حاکم هویزه سپاهى که بجلو او بشتابد نداشت. چگونگى را به پدر خود شیخ ‌ابوالخیر که این زمان در شیراز نزد عبداللّه‌سلطان بود نوشت. شیخ ‌ابوالخیر هم چگونگى را به عبداللّه بازگفت. عبداللّه سپاهى به سرکردگى امیرخدا قلى نامى به هویزه فرستاده. شیخ ‌ابوالخیر نیز که به شوشتر بازگشته بود لشگرى از شوشتر و دزفول و دَورَق (1) گرد آورده او نیز آهنگ هویزه کرد. یک ماه دو سپاه در برابر یکدیگر نشسته دست بجنگ نگشادند. سید محمد از انبوهی سپاه دشمن اندیشه داشته و پى تدبیرى مى‌گشت. در این میان ابوالخیر چند تن از بزرگان هویزه را بیگناه بکشت و مردم هویزه ازو رنجیدند. مشعشع این پیشامد را مغتنم شمرده در نهان با هویزیان سازشهایی کرد و چون مردم او بسیار اندک بودند زنان را دستور داد که جامه‌ی مردان پوشیده و عمامه بسر گزارده در پشت سر مردان ایستادند و چون جنگ آغاز گردید مشعشعیان بیکبار حمله بردند و مولا على که از جنگجویان نامى بود در این روز دلیرى بسیار نمود. شیخ ‌ابوالخیر و امیرخدا قلى در خود تاب ایستادن ندیده بگریختند و سپاه ایشان شکست خورده گروهى نابود گردیده گروهى پراکنده شدند. مشعشعیان از دنبال ایشان تاخته هر که را یافتند نابود ساختند. سید محمد به هویزه تاخته گرد آنجا را فراگرفت. (2)

این خبر در بغداد به میرزا اسپند رسیده با سپاهى آهنگ هویزه و جنگ با سید محمد کرد و چون به واسط رسید دو تن از بزرگان هویزه که بآنجا گریخته بودند پیش او آمده ستمکاریهاى مشعشعیان را بازگفتند و ازو یارى طلبیدند.

میرزا اسپند گروهى از سپاه خود را همراه آن دو تن گردانیده روانه‌ی هویزه ساخت. خویشتن نیز از دنبال آنان راه برگرفت. این زمان شیخ ‌ابوالخیر نیز سپاهى گرد آورده دوباره آهنگ جنگ مشعشعیان را داشت. ولى چون آمدن میرزا اسپند را دانست به شوشتر بازگشت. سپاهیان میرزا اسپند به نزدیکى هویزه رسیده با دسته‌ی پیشرو لشگر مشعشع جنگ سختى کردند و آنان را بشکستند. سید محمد این خبر شنیده از کنار هویزه برخاست و در جایى بنام طویله نشیمن گزید. میرزا اسپند به هویزه درآمده در دز آنجا فرود آمد. سپس بر سر سید محمد رفته انبوهی از کسان او را بکشت و به هویزه بازگشت.

سید محمد چنانکه عادت او بود که در اینگونه حالها فروتنى مى‌نمود نامه به میرزا اسپند نوشته فروتنیها کرد و مال و کالاى بسیارى که از شیخ ‌ابوالخیر بدست آورده بود بنام هدیه نزد میرزا فرستاده ازو درخواست مهر و نوازش کرد. میرزا اسپند فریب آن نامه و هدیه را خورده به سید محمد ترکشى و کمانى و شمشیرى فرستاد و کشتیهاى برنج روانه کرد و هویزه را باو بازگزاشته با گروهى از بومیان هویزه که از گزند مشعشعیان ایمن نبودند و ناچار از کوچ بودند از راه بصره روانه‌ی عراق گردید.

👇

سید محمد به هویزه درآمده بآن شهر دست یافت و به پاداش نوازشهاى میرزا اسپند کسان او را که در هویزه مانده بودند تاراج کرد و پیروان او کشتیهاى میرزا اسپند را که پر از رخت و خوردنى و از بصره به واسط فرستاده بود غارت کردند و هر کس را که در آن کشتیها یافتند بکشتند. میرزا اسپند در بصره این خبر را شنیده از آنجا بیرون رفت و روانه‌ی بغداد گردید.

پس از دیرى سید محمد بار دیگر آهنگ واسط کرده و دز بندوان را که میرزا اسپند بنیاد نهاده بود گرد فروگرفت و سه روز در آنجا بود و کارى نساخته بازگشت. در این میان بیشتر اعراب آن پیرامونها از عِبادَه و بنى‌لَیث و بنى‌حَطیط و بنى‌سَعد و بنى‌اسد و دیگران باو پیوستند و پیروى او را پذیرفتند و او را شکوه و نیرو بس فراوان گردیده لشگر بر سر بصره برد. ولى در آنجا نیز کارى نساخته رَمّاحیه را ازآنِ خود ساخت و دزى در آنجا بنیاد گزاشت و بار دیگر به هویزه بازگشت.


پابرگیها :
1ـ همان فلاحیه یا شادگان کنونی. ـ و
2ـ قاضى ‌نوراللّه مى‌نویسد هویزه را گرد فروگرفت. ولى سید على آشکار نوشته که هویزه را گرفته باستوارى آن کوشید.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش چهارم

🔸 گفتگو یا خودنمایی

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی

🔸 3ـ3) پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 نمونه‌ای از زبان هرزند (تکه‌ی یک از یک)


این نمونه‌ها به آذری کهن نزدیکتر می‌نماید و مانستگیهای بسیار در آن پدیدار است. اینها را نیز بدانسان که نوشته‌ی آقای سعید است می‌آوریم :

کلمه‌ها

یَن : زن ، مِرد : مرد ، گِنه : دختر ، زُره : پسر ، او : آب ، اُتش : آتش ، نون : نان ، گوژد : گوشت ، یَو : جو ، گُندم : گندم ، مَست : شیره ، چُرُ : چراغ ، اُسو : اکنون ، گُلو : کلاه ، دُسمول : دستمال ، کژمژ : کشمش ، من : من ، تِ : تو ، شِمه : شما ، آما : ما ، وره : بره ، بِز : بز ، مُره‌گو : ماده‌گاو ، پاس : گوسفند ، اِ : یک ، دِ : دو ، هِرِ : سه ، چُر : چهار ، پِنج : پنج ، شُش : شش ، هُفت : هفت ، هَشت : هشت ، نو (1) : نه ، دو (2) : ده ، ویست : بیست ، گَو : دهان ، وِنی : بینی ، چُشم : چشم ، سُر : سر ، دُست : دست ، پو (3) : پای ، کفشن : کشتزار ، گُر : خانه ، چوک : خوب ، کالا : بزرگ ، رُست : راست ، چپ : چپ ، تویه : تازه ، اوِنده : آنهنگام ، اِوِرستی : سپس ، وَرُ : در آنجا ، اِشتن : خویشتن ، بون : بام ، آمارِ : آمدن ، شِرِ : رفتن ، زونوسنی : دانستن.


جمله‌ها

«اِمسور وُرُن خیلی وُرُسته ، سَیل خیلی آمارا ، گُندَومی خَروب کردَیه» : امسال باران بسیار باریده ، سیل بسیار آمده ، و گندمها را خراب کرده.

«شو اِشمه توتولمش بِره ، تِکه زونوسَلا یا نِزِنوسَلا» : شب ماه گرفته بود تو هم دانستی یا ندانستی.

«اِنشو زلزله بِره ، تویه هِته بِرون ، زلزله رِ زونوسمانا وِرِ تمون مَهله» : امشب زلزله شد ، تازه خوابیده بودیم ، زلزله را دانستیم ، گریختیم بیرون.

«معدن خیلیه ، وُ نتاندا چینیه ، آما کور نُکوندوم» : معدن بسیار است ، بیرون‌آورنده نیست ، ما کار نمی‌کنیم.

«آما هیچ چی نِزِنسون» : ما هیچ چیز نمی‌دانیم.

«شِمه درس هوُاندارا یا نِهوندارا» : شما درس خوانده‌اید یا نخوانده‌اید.

«خُویی تِرَ بَخشَ» : خدا ترا نگه دارد.

«زُره ، او بِیه یِنجین» : پسر ، آب بیار بخورم.

«اُسُو نان هُرمه» : اکنون نان خوردم.

«بُیور شُنم بازار» : بیایید برویم بازار.

«اِسپره پول زُرده پول چینیه» : پول سفید و پول زرد نیست.

«من شِرَنین کفشن عُلف چِینن» : من خواهم رفت بیابان گیاه چینم.

«تِ اینتاندا نِشین من نون هینم» : تو در اینجا نشین من نان خورم.

«زِرِ من شِره بِرِن نعمت‌آباد ، پِنج سُوعُت وَرُ (4) مُوندِنِ اَوِرِستی آمارین توری» : دیروز من رفته بودم نعمت‌آباد پنج ساعت آنجا ماندم ، و پس از آن آمدم تبریز.

«شِرِن شُهر ، کُمی گُژد آستارما ، کمی جی میوه آستارما ، دُرمه (5) نوکر اُورجا گُر» : رفتم شهر ، کمی گوشت خریدم ، و کمی هم میوه خریدم ، دادم نوکر آورد خانه.

«اِمرو ویست اُدَمی قوناقمون هسته ، نیموی هونداندا ، نیموی نیه هوندا» : امروز بیست تن میهمان ما می‌باشند ، نیمی خوانده هستند ، و نیمی ناخوانده.

«قوناقوی شِرِ رِسته شِرَ نوم (6) چور آما رِری» : میهمانها که رفتند خواهیم رفت بیابان بگردش. (7)


پابرگیها :
1 و 2 و 3 ـ با واو مجهول.
4ـ ذکاء : وَرْ. ـ و
5ـ ذکاء : درُمه. ـ و
6ـ ذکاء : قوناقوی شِرِ رسته شرِ نوم. ـ و
7ـ درباره‌ی گویش «هرزندی» نگاه کنید بکتاب «تاتی و هرزنی» نوشته‌ی عبدالعلی کارنگ ، 1333 خ. و کتابچه‌ی «گویش گلین‌قیه» از یحیای ذکاء ، 1336 خ. (ضمیمه‌ی فرهنگ ایران زمین). ـ ذکاء


🌸