پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 نمونه‌ای از زبان خلخال (تکه‌ی یک از یک)


این نمونه از آذری کهن بسیار دور می‌نماید و کلمه‌های ویژه‌ای را داراست و می‌توان گفت که گویندگان این زبان تیره‌ی جداگانه‌ای از مردم آذربایجان بوده‌اند. با اینهمه مانستگیهایی نیز با آذری در آن پیداست. اینها را که آقای روایی نوشته معنایش را (در زیر سطرها) همو نوشته و ما هر دو را چنانکه بوده می‌آوریم. از همین نوشته‌ی آقای روایی پیداست که بومیان این زبان را تاتی می‌نامند و شاید در هرزند و دیگر جاها نیز این نام شناخته باشد. به هر حال بیگمانست که نام آذری از یادها رفته است.

«خلخال پِن محال کو اِ محالش ، که شاهرویه ، ماسوله و شاندرمن و ماسال طالشی یِن هم کفشنین.» : از پنج محال خلخال یک محالش ، که شاهرود است ، با ماسوله و شاندرمن و ماسال طالش همجوار می‌باشد.

«هِمَ جهة اِشتن پیشینه زُوانشان غَمهوردَه ؛ هِزِنیکه همه اِم محال زُوان پهلوی یا آذری ، که اِشتن تاتی و وِجن ، کفژَنِن.» : باین واسطه ، زبان قدیمی خودشان را حفظ کرده‌اند ؛ چنانچه همه‌ی این محال با زبان پهلوی یا آذری که خودشان تاتی می‌گویند ، حرف می‌زنند.

«و این زُوان طالشی زوانی کو نِزیکه ، که دِرِست کفژَنِنِ وِ همدیگر حالی بُو.» : و این زبان بزبان طالشی خیلی نزدیکست ، که کاملاً تکلمات همدیگر را حالی می‌شوند.

«خلخال اِ محال هم که کاغذکنانه و ده دوازده فرسخ طالشی ین میانه‌ دارِ چند تِکه دیه که هِسا اِسّه که چه اهل سُنی یِن باِم جهة با طالش گیلان رفت آمد دارِن هَویکه همه‌شان تاتی کفژَنِن.» : یک محال خلخال هم که کاغذکنانست و ده دوازده فرسخ با طالش فاصله دارد ، چند پارچه دهات که فعلاً هستند که اهلشان سنی می‌باشند و باین مناسبت با طالش گیلان رفت و آمد دارند ، همه‌ی آنها هم تاتی حرف می‌زنند.

«هِمجور که رفت آمد طالش جَهةَ اِم دهات اَهلن اِشتن پیشینه زُوانشان غَمهوردَه.» : این است بواسطه‌ی مراوده با طالش ، اهل این دهات زبان قدیمی خودشان را نگاه داشته‌اند.

«خلخال همه جا کو ، دهاتی کو ، زِمِیان کوش ، کُوان کوشِ ، خانِیانی که پیشینه مِنده.» : در همه جای خلخال ، در دهات ، در مزارع ، در جبال ، در چشمه‌سارها اسامی قدیمی.

«نشان داری که این ولایت اهل زُوان همه‌اش تاتی بِره ، کم‌کم میاندهَ شرِ.» : دلالت می‌نماید که اهل این ولایت زبان عمومیش تاتی بوده ، بمرور زمان از میان رفته.


پابرگی :
1ـ درباره‌ی گویش خلخالی کتابچه‌ی «خلخالی ، یک لهجه از آذری» نوشته‌ی عبدالعلی کارنگ ، 1334خ. و گفتار دکتر احسان یارشاطر بنام «گویش شاهرود (خلخال)» بزبان انگلیسی در نشریه‌ی «مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی» دانشگاه لندن ،‌ ج 22 ، قسمت یکم ، 1959م. دیده شود. ـ ذکاء


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 2 : دست یافتن سید محمد به خوزستان (تکه‌ی یک از یک)


در این زمان که سید محمد بدعواى مهدیگرى برخاسته و میانه‌ی واسط و هویزه جایى مى‌‌جست که بنیاد فرمانروایی گزارد و بدینسان مردم بیگناه را کشتار و تاراج می‌کرد ، کشور ایران حال آشفته‌ای داشت. پادشاه ایران و ترکستان شاهرخ‌میرزا پسر تیمور لنگ بود که هرات را نشیمن گرفته و عراق عجم و آذربایجان را به جهانشاه قراقوینلو سپرده و فارس و خوزستان را نیز به نوه‌ی خود عبداللّه‌سلطان بخشیده بود. عبداللّه هم در شیراز نشیمن گرفته و خوزستان را به شیخ ‌ابوالخیر جزرى (که در تاریخ تیمور نامش شناخته است) داده بود که او هم به نوبت خود در شوشتر جاى گرفته و هویزه و آن پیرامونها را به پسر خود شیخ‌ جلال سپرده بود.

از سوى دیگر میرزا اسپند برادر جهانشاه از سال  ٨٣٨  به بغداد دست یافته باستقلال حکم مى‌راند و از جهانشاه و شاهرخ فرمان نمى‌برد. ولى واسط و شهرهاى جنوب عراق بدست گماشتگان عبداللّه‌سلطان بود که سید محمد بنام مغول یاد مى‌کند.

این میرزا اسپند همان است که چون شیعى متعصب بود به پیروى سلطان‌محمد خدابنده پادشاه بنام مغول که علامه حلّى را از حلّه به سلطانیه خوانده و میانه‌ی او و علماى سنّى گفتگو برانگیخته بود این نیز شیخ احمد‌بن‌فهد را از حلّه به بغداد خوانده او را بگفتگو با سنّیان برانگیخت. نیز به پیروى خدابنده سکه بنام دوازده امام زد.

در این زمان کیش شیعه جنبشى کرده و در ایران و عراق عرب و این پیرامونها روز بروز رونق و نیرو مى‌یافت و این خود یکى از جهتهای پیشرفت کار سید محمد گردید. چه او از خاندان شیعى بود و خویشتن نیز تعصب شیعیگری نشان مى‌داد و اینبود که گذشته از هوادارى شیعیان ازو در همه‌ جا ، پادشاهان و فرمانروایان پیرامون هم با او راه سستگیری پیموده به کندن ریشه‌اش نمى‌کوشیدند (چنانکه خواهیم دید).

بارى چون سید محمد به پیرامون هویزه درآمده آن کشتارها و تاراجها کرد شیخ‌ جلال حاکم هویزه سپاهى که بجلو او بشتابد نداشت. چگونگى را به پدر خود شیخ ‌ابوالخیر که این زمان در شیراز نزد عبداللّه‌سلطان بود نوشت. شیخ ‌ابوالخیر هم چگونگى را به عبداللّه بازگفت. عبداللّه سپاهى به سرکردگى امیرخدا قلى نامى به هویزه فرستاده. شیخ ‌ابوالخیر نیز که به شوشتر بازگشته بود لشگرى از شوشتر و دزفول و دَورَق (1) گرد آورده او نیز آهنگ هویزه کرد. یک ماه دو سپاه در برابر یکدیگر نشسته دست بجنگ نگشادند. سید محمد از انبوهی سپاه دشمن اندیشه داشته و پى تدبیرى مى‌گشت. در این میان ابوالخیر چند تن از بزرگان هویزه را بیگناه بکشت و مردم هویزه ازو رنجیدند. مشعشع این پیشامد را مغتنم شمرده در نهان با هویزیان سازشهایی کرد و چون مردم او بسیار اندک بودند زنان را دستور داد که جامه‌ی مردان پوشیده و عمامه بسر گزارده در پشت سر مردان ایستادند و چون جنگ آغاز گردید مشعشعیان بیکبار حمله بردند و مولا على که از جنگجویان نامى بود در این روز دلیرى بسیار نمود. شیخ ‌ابوالخیر و امیرخدا قلى در خود تاب ایستادن ندیده بگریختند و سپاه ایشان شکست خورده گروهى نابود گردیده گروهى پراکنده شدند. مشعشعیان از دنبال ایشان تاخته هر که را یافتند نابود ساختند. سید محمد به هویزه تاخته گرد آنجا را فراگرفت. (2)

این خبر در بغداد به میرزا اسپند رسیده با سپاهى آهنگ هویزه و جنگ با سید محمد کرد و چون به واسط رسید دو تن از بزرگان هویزه که بآنجا گریخته بودند پیش او آمده ستمکاریهاى مشعشعیان را بازگفتند و ازو یارى طلبیدند.

میرزا اسپند گروهى از سپاه خود را همراه آن دو تن گردانیده روانه‌ی هویزه ساخت. خویشتن نیز از دنبال آنان راه برگرفت. این زمان شیخ ‌ابوالخیر نیز سپاهى گرد آورده دوباره آهنگ جنگ مشعشعیان را داشت. ولى چون آمدن میرزا اسپند را دانست به شوشتر بازگشت. سپاهیان میرزا اسپند به نزدیکى هویزه رسیده با دسته‌ی پیشرو لشگر مشعشع جنگ سختى کردند و آنان را بشکستند. سید محمد این خبر شنیده از کنار هویزه برخاست و در جایى بنام طویله نشیمن گزید. میرزا اسپند به هویزه درآمده در دز آنجا فرود آمد. سپس بر سر سید محمد رفته انبوهی از کسان او را بکشت و به هویزه بازگشت.

سید محمد چنانکه عادت او بود که در اینگونه حالها فروتنى مى‌نمود نامه به میرزا اسپند نوشته فروتنیها کرد و مال و کالاى بسیارى که از شیخ ‌ابوالخیر بدست آورده بود بنام هدیه نزد میرزا فرستاده ازو درخواست مهر و نوازش کرد. میرزا اسپند فریب آن نامه و هدیه را خورده به سید محمد ترکشى و کمانى و شمشیرى فرستاد و کشتیهاى برنج روانه کرد و هویزه را باو بازگزاشته با گروهى از بومیان هویزه که از گزند مشعشعیان ایمن نبودند و ناچار از کوچ بودند از راه بصره روانه‌ی عراق گردید.

👇
سید محمد به هویزه درآمده بآن شهر دست یافت و به پاداش نوازشهاى میرزا اسپند کسان او را که در هویزه مانده بودند تاراج کرد و پیروان او کشتیهاى میرزا اسپند را که پر از رخت و خوردنى و از بصره به واسط فرستاده بود غارت کردند و هر کس را که در آن کشتیها یافتند بکشتند. میرزا اسپند در بصره این خبر را شنیده از آنجا بیرون رفت و روانه‌ی بغداد گردید.

پس از دیرى سید محمد بار دیگر آهنگ واسط کرده و دز بندوان را که میرزا اسپند بنیاد نهاده بود گرد فروگرفت و سه روز در آنجا بود و کارى نساخته بازگشت. در این میان بیشتر اعراب آن پیرامونها از عِبادَه و بنى‌لَیث و بنى‌حَطیط و بنى‌سَعد و بنى‌اسد و دیگران باو پیوستند و پیروى او را پذیرفتند و او را شکوه و نیرو بس فراوان گردیده لشگر بر سر بصره برد. ولى در آنجا نیز کارى نساخته رَمّاحیه را ازآنِ خود ساخت و دزى در آنجا بنیاد گزاشت و بار دیگر به هویزه بازگشت.


پابرگیها :
1ـ همان فلاحیه یا شادگان کنونی. ـ و
2ـ قاضى ‌نوراللّه مى‌نویسد هویزه را گرد فروگرفت. ولى سید على آشکار نوشته که هویزه را گرفته باستوارى آن کوشید.


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 نمونه‌ای از زبان هرزند (تکه‌ی یک از یک)


این نمونه‌ها به آذری کهن نزدیکتر می‌نماید و مانستگیهای بسیار در آن پدیدار است. اینها را نیز بدانسان که نوشته‌ی آقای سعید است می‌آوریم :

کلمه‌ها

یَن : زن ، مِرد : مرد ، گِنه : دختر ، زُره : پسر ، او : آب ، اُتش : آتش ، نون : نان ، گوژد : گوشت ، یَو : جو ، گُندم : گندم ، مَست : شیره ، چُرُ : چراغ ، اُسو : اکنون ، گُلو : کلاه ، دُسمول : دستمال ، کژمژ : کشمش ، من : من ، تِ : تو ، شِمه : شما ، آما : ما ، وره : بره ، بِز : بز ، مُره‌گو : ماده‌گاو ، پاس : گوسفند ، اِ : یک ، دِ : دو ، هِرِ : سه ، چُر : چهار ، پِنج : پنج ، شُش : شش ، هُفت : هفت ، هَشت : هشت ، نو (1) : نه ، دو (2) : ده ، ویست : بیست ، گَو : دهان ، وِنی : بینی ، چُشم : چشم ، سُر : سر ، دُست : دست ، پو (3) : پای ، کفشن : کشتزار ، گُر : خانه ، چوک : خوب ، کالا : بزرگ ، رُست : راست ، چپ : چپ ، تویه : تازه ، اوِنده : آنهنگام ، اِوِرستی : سپس ، وَرُ : در آنجا ، اِشتن : خویشتن ، بون : بام ، آمارِ : آمدن ، شِرِ : رفتن ، زونوسنی : دانستن.


جمله‌ها

«اِمسور وُرُن خیلی وُرُسته ، سَیل خیلی آمارا ، گُندَومی خَروب کردَیه» : امسال باران بسیار باریده ، سیل بسیار آمده ، و گندمها را خراب کرده.

«شو اِشمه توتولمش بِره ، تِکه زونوسَلا یا نِزِنوسَلا» : شب ماه گرفته بود تو هم دانستی یا ندانستی.

«اِنشو زلزله بِره ، تویه هِته بِرون ، زلزله رِ زونوسمانا وِرِ تمون مَهله» : امشب زلزله شد ، تازه خوابیده بودیم ، زلزله را دانستیم ، گریختیم بیرون.

«معدن خیلیه ، وُ نتاندا چینیه ، آما کور نُکوندوم» : معدن بسیار است ، بیرون‌آورنده نیست ، ما کار نمی‌کنیم.

«آما هیچ چی نِزِنسون» : ما هیچ چیز نمی‌دانیم.

«شِمه درس هوُاندارا یا نِهوندارا» : شما درس خوانده‌اید یا نخوانده‌اید.

«خُویی تِرَ بَخشَ» : خدا ترا نگه دارد.

«زُره ، او بِیه یِنجین» : پسر ، آب بیار بخورم.

«اُسُو نان هُرمه» : اکنون نان خوردم.

«بُیور شُنم بازار» : بیایید برویم بازار.

«اِسپره پول زُرده پول چینیه» : پول سفید و پول زرد نیست.

«من شِرَنین کفشن عُلف چِینن» : من خواهم رفت بیابان گیاه چینم.

«تِ اینتاندا نِشین من نون هینم» : تو در اینجا نشین من نان خورم.

«زِرِ من شِره بِرِن نعمت‌آباد ، پِنج سُوعُت وَرُ (4) مُوندِنِ اَوِرِستی آمارین توری» : دیروز من رفته بودم نعمت‌آباد پنج ساعت آنجا ماندم ، و پس از آن آمدم تبریز.

«شِرِن شُهر ، کُمی گُژد آستارما ، کمی جی میوه آستارما ، دُرمه (5) نوکر اُورجا گُر» : رفتم شهر ، کمی گوشت خریدم ، و کمی هم میوه خریدم ، دادم نوکر آورد خانه.

«اِمرو ویست اُدَمی قوناقمون هسته ، نیموی هونداندا ، نیموی نیه هوندا» : امروز بیست تن میهمان ما می‌باشند ، نیمی خوانده هستند ، و نیمی ناخوانده.

«قوناقوی شِرِ رِسته شِرَ نوم (6) چور آما رِری» : میهمانها که رفتند خواهیم رفت بیابان بگردش. (7)


پابرگیها :
1 و 2 و 3 ـ با واو مجهول.
4ـ ذکاء : وَرْ. ـ و
5ـ ذکاء : درُمه. ـ و
6ـ ذکاء : قوناقوی شِرِ رسته شرِ نوم. ـ و
7ـ درباره‌ی گویش «هرزندی» نگاه کنید بکتاب «تاتی و هرزنی» نوشته‌ی عبدالعلی کارنگ ، 1333 خ. و کتابچه‌ی «گویش گلین‌قیه» از یحیای ذکاء ، 1336 خ. (ضمیمه‌ی فرهنگ ایران زمین). ـ ذکاء


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 3 : سیاهکاریهاى مولا على پسر سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


بدینسان سید محمد بنیاد فرمانروایى گزارده بآرزویى که داشت و خون بیگناهان در راه آن مى‌ریخت دست یافت. ولى این زمان مولا على پسر او رشته‌ی کارها را در دست گرفته دخالتى به پدر پیر خود نمى‌داد. سید محمد بگفته‌ی خود ناچار شده بود ازو تقیه کند. چون سید محمد گفته‌های باطنیان را گرفته و پایه‌ی مهدیگرى خود را بر روى آن نهاده بود و از روی همان گفته‌ها امام على‌بن‌ابیطالب را خدا مى‌خواند ، مولا على پسرش ، آن سخن را گرفته مدعى بود که روان آن امام یا آن گوهر خدایی که در کالبد او بوده این زمان بکالبد این درآمده و بدینسان دعواى خدایى مى‌کرد.

در سال  ٨۴٨ (823 خورشیدی)  میرزا اسپند درگذشته عراق عرب نیز ازآنِ جهانشاه گردید و چون در سال ٨۵٠  (825) شاهرخ نیز نماند جهانشاه که تا این زمان دست‌نشانده‌ی او بود استقلال یافته در سراسر آذربایجان و آران و ارمنستان و عراق عرب و عراق عجم و فارس و کرمان پادشاه گردید. سپس هم آهنگ خراسان کرده بدانسان که در تاریخها نوشته‌اند تا هرات پیش رفت و شکوه و نیروى او بس فزون گردید. ولى خوزستان همچنان بدست سید محمد و پسرش مولا على بود که باستقلال فرمان مى‌راندند و چنانکه گفته‌ایم جهانشاه و دیگران بپاس شیعیگری با ایشان سخت نمى‌گرفتند. (1)

گماشته‌ی جهانشاه در بغداد پسر او پیر بوداغ بود. در سال  ٨۵٨  (833) در نتیجه‌ی پیشامدهایى که میانه‌ی پیر بوداغ و پدرش روى داده بود او بغداد را گزارده به شیراز رفت و عراق عرب از حکمران و پاسبان تهى گردید. مولا على این فرصت را غنیمت دانسته با سپاهى از مشعشعیان به عراق تاخته واسط را گرد فراگرفت و آنچه گزند و ویرانى بود دریغ نکرد. سختى کار شهر بآنجا رسید که بیشتر مردم از گرسنگى نابود شدند و انبوهى از بازماندگان به بصره گریخته شهر را ویرانه گزاردند. (سال  ٨۵٨ )

مولا على کسى را در آنجا گمارده خویشتن روانه‌ی نجف گردید و در آنجا نیز ویرانى بسیار کرده بارگاه امام على‌بن‌ابیطالب را بکند و محجر آن را بسوخت. تا شش ماه که در آنجا درنگ داشت کسان او بارگاه را مطبخ کردند بدین عذر که امام على خدا بود و خدا هرگز نمى‌میرد. همچنان در کربلا کشتار و تاراج بسیار کرده بارگاه امام‌حسین و دیگران را بتاراج داد و اینها در همان سال 858 بود. سپس روانه‌ی بغداد گشته در راه کاروان حاجیان را زده همه را بکشت و کالاهاى ایشان را تاراج کرد ، و چون به بیرون بغداد رسید نُه روز در آنجا درنگ کرده آنچه گزند و آزار بود از کشتار و تاراج و ویرانى دریغ ننمود و چون شنید که جهانشاه لشگرى به یارى بغدادیان فرستاده است آنجا را رها کرده به هویزه بازگشت.

سپس آهنگ کوه‌گیلویه کرده دز بهبهان را که پیر بوداغ در آنجا بود گرد فروگرفت. چنانکه گفتیم پیر بوداغ به تعصب شیعیگری در کار مشعشعیان سستی می‌نمود و نمى‌خواست با آنان جنگ روبرو کند و اینبود تیراندازانى را برانگیخت که مولا على را بهنگامى که در رود کردستان (2) بعادت روزانه تناشویى مى‌کرد آماج تیر کرده بکشتند و مردم را از دست سیاهکاریهاى او رها گردانیدند. سید محمد نیز آسوده شده و دوباره رشته‌ی حکمرانى را بدست آورد. و این در سال ٨۶١ (836)  بود. (3)


پابرگیها :

1ـ قراقوینلویان همگى شیعی متعصب بودند و چنانکه در مجالس‌المؤمنین آورده نقشِ نگینِ میرزا بُداغ این شعر بوده :
نامم بُداغ و بنده‌ی باداغ حیدرم هر جا شهى است در همه عالم غلام ماست
بیرام‌خان معروف از نوادگان جهانشاه که در زمان صفویان در دربار همایون‌شاه و اکبرشاه هندى از امیران بزرگ بوده قصیده‌اى دارد که در دیوانش چاپ شده و آغاز آن این بیت است :
شهى که بگذرد از نه سپهر افسر او اگر غلام على نیست خاک بر سر او
در همین قصیده مى‌گوید :
محبت شه مردان مجو ز پدرى که دست غیر گرفته است پاى مادر او
اینها نمونه‌هایی از تندرویهای آن خاندان در شیعیگریست.

2ـ این رود همانست که در آغازهاى اسلام بنام «طاب» خوانده شده و در قرنهاى نهم و دهم هجرى بنام رود کردستان معروف گردیده و اکنون در نزدیکیهاى بهبهان رود قنوات و ماهرود خوانده شده در پایین‌ترها رود جراحى نامیده مى‌شود.

3ـ مجالس‌المؤمنین و مسوده‌هاى جواهرى.


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 چند سخنی درباره‌ی این نمونه‌ها (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه دیده می‌شود در این نمونه‌های هرزندی از یکسو برخی نشانه‌های آذری کهن پیداست ، از کلمه‌ی کفشن بمعنی کشتزار ، و کلمه‌ی گر بمعنی خانه (1) و آمدن راء بجای دال در کلمه‌های آمار و آستارما و اسپره و مانند اینها ، ولی «آز» یا «از» بمعنی «من» که در آذری بوده گویا از میان رفته است ، از یکسو نیز نشانه‌های کهنگی زبان پدیدار می‌باشد. از کلمه‌ی شدن بمعنی رفتن ، و کلمه‌های «اِ» و «هِرِ» بمعنی یک و سه ، و آمدن واو بجای گاف در «ورتمون» (گریختیم) و مانند اینها ، «هِرِ» یک نمونه‌ی روشنی از نزدیکی این نیمزبان با زبان ارمنی می‌باشد ، چنانکه آمدن راء بجای دال نمونه‌ی دیگر آن بشمار است.

از نکته‌های این نیمزبان بودن هاء بجای خاء می‌باشد که در «هوندارا» (خوانده‌اید) و «هته» (خفته) و «هرمه» (خوردم) و مانند اینها پدیدار است. نیز آمدن زاء بجای دال که در «زونوسنی» (دانستن) و «زِرِ» (دیروز) پدیدار می‌باشد و چنانکه گفته‌ایم این از نشانه‌های شمالی بودن زبان می‌باشد.

این است آنچه درباره‌ی این نمونه‌ها می‌باید گفت ، و چون خواست ما گفتگو از خود نیمزبان نمی‌باشد سخن را در همینجا بپایان می‌رسانیم.


پابرگی :
1ـ چنانکه دیدیم در زبان اردبیلی «کار» را بمعنی خانه آورده و بآسانی توان گفت این دو کلمه یکیست.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 4 : دعواهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا باید از دعواهاى سید محمد و از کیش او و پیروانش گفتگو داریم : چنانکه گفتیم دعواى سید محمد ، مهدیگرى بود و این دعوا ازو یکى از شگفتیهاست. اگرچه مهدیگرى در تاریخ اسلام داستان درازى دارد و کسان بسیارى پیش از سید محمد و همچنان پس ازو باین دعوا برخاسته بودند و برخى از ایشان بسیار شناخته می‌باشند (1) چیزى که هست آن مهدى‌نمایان دوازده‌امامى (اثناعشرى) نبودند و دعواى مهدیگرى از ایشان شگفتى نداشت. ولى سید محمد که خود را دوازده‌امامى مى‌خوانده و پایه‌ی دعواى خود را این کیش ساخته بود و از آنسوى بنیاد این کیش مهدى بودن امام دوازدهم است که او را زنده‌ی جاوید دانسته همیشه چشم براه بازگشت او دارند ، این کیش با آن دعوا چه سازشى باهم دارند و چگونه دوازده‌امامیان دعواى او را پذیرفته‌اند؟ ما پیش از سید محمد کسى را از دوازده‌امامیان سراغ نداریم که بچنین دعوایى برخاسته باشد. پس سید محمد چه زمینه براى این کار خود چیده بوده است؟!.

این راز بر ما پوشیده بود تا «کلام‌المهدى» را که کتابى است برخى گفته‌هاى سید محمد را دربر دارد بدست آوردیم و زمینه‌ی دعوا و کار او را دانستیم.

سید محمد گاهى دعواى جانشینى از امام دوازدهم پسر امام حسن عسکرى مى‌کند و در این باره چنین مى‌گوید :

«چنانکه در احادیث شیعیان آمده امام ناپدید به هر کارى تواناست و به هر کجا که خواهد مى‌رود و به هر خانه‌اى که درآمد کسى را یاراى جلوگیرى از او نیست و هر که را خواست بِیک‌ناگاه نابود مى‌سازد. پس هرگاه او خویشتن با این توانایى پدید آید و بدانسان که در حدیثهاست عیسا از آسمان و خضر از گردش گرد جهان نزد او بشتابند ، در چنین حالى همه‌ى مردم خواه و ناخواه سر پیش او فرومى‌آورند و بدینسان آزمایش که خواست خداست و باید کافر از مؤمن جدا شود از میان مى‌رود. پس باید دیگرى که توانایى نداشته باشد بجاى او پدید آید تا پاى آزمایش بمیان آمده آنان که در سرشت خود ایمان دارند گردن بدعواى او گزارند و آنان که سرشتشان از کفر است او را نپذیرفته از در دشمنى درآیند و بدینسان کافر از مؤمن شناخته شود. چنانکه پیغمبر اسلام نیز تنها و بی‌کس برخاست و کار زبونى و بی‌کسى او بجایى کشید که از ترس جان پناه به غارى برد و در سایه‌ی این ناتوانى و بی‌کسى او بود که آزمایش انجام یافته مؤمن از کافر بازشناخته شدند.»

مى‌گوید : «مگر مهدی گرانمایه‌تر از پیغمبر است که آنْ بی‌کس و ناتوان برخاست و این با توانایى فراوان پدید آید؟!»

این عنوانى است که سید محمد در برابر زورمندان و کسانى که از ایشان ترس داشته یا در برابر کسان دانا و هشیار پیش مى‌کشد. ولى در برابر دیگران دعوا را تغییر داده آشکار مى‌گوید که خود مهدى اوست ، نه تنها مهدى بلکه همه‌ی امامان و پیغمبر او است. و براى این دعوا زمینه‌هایى مى‌چیند که خواهیم دید.

در کلام‌المهدى نامه‌هایى از سید محمد هست بنام امیر پیرقلى (غلام پیر بوداغ که در سال 864 او را بحکمرانی بغداد فرستاد) و در یکى از آنها که گویا در همان سال ٨۶4  نوشته شده چنین می‌گوید :

«نزد امیر پیرقلى بازمى‌نمایم اندوه خود را که بچند جهت از اندوه همه‌ی پیغمبران بیشتر است : یکى آنکه من مردى هستم علوى از مردم این زمان و نزد شیعیان از على تا مهدى دوازده امام است که نخستین ایشان على و انجامین مهدى پسر حسن عسکرى است ... تا امسال ششصدوهفت سال است که او پنهان و ناپدید مى‌باشد ... من اى امیر مرد ناتوانیم و بنده و چاکر آن امام مى‌باشم. نه من و نه کس دیگرى نسبتى بآن امام نداریم و او والاتر از آنست که کسى از مردم این زمان با وى نسبتى پیدا کند. چیزى که هست من در زمان ناپدیدى آن امام جانشین او هستم. زیرا این زمان هنگام آزمایش است نه هنگام ظهور. ولى چون آواز من بسراسر شهرهاى اسلام رسید و گوشها آن را شنیدند آنگاه هنگام ظهور مى‌رسد و خدا وعده‌ی خود را انجام مى‌دهد.»

بدنبال این سخن دلیلهایى که گفتیم در این باره دارد یاد کرده سپس مى‌گوید : «عقیده‌ی همه‌ی شیعیان است که امام ناپدید چندان توانایى دارد که چون در روزهاى مبارک آهنگ زیارت قبرهاى پیغمبر و امامان مى‌کند و به بارگاه یکى از ایشان درمى‌آید کسى را یاراى جلوگیرى از او نیست بلکه اگر او بخواهد همچون عزرائیل مى‌تواند هر کسى را بِیک‌دم نابود و بیجان گرداند. پس کسى که این توانایى را در ناپدیدى دارد و هنگامى که پدید آید عیسا و خضر هم باو ‌پیوندند دیگر چه نیازى بجنگ و کشتار پیدا خواهد کرد؟! و حال آنکه هم در حدیثهای شیعیان است که امام ناپدید چون پدید آید  ٣١٣  تن یاوران او بر سرش گرد آیند. پس بیگفتگوست که مقصود از پدید آمدن نه پدید آمدن خود او بلکه پدید آمدن «پرده» و «جایگاه» اوست که این سید باشد.»

👇
یقین است که سید محمد از امیر پیرقلى ترس داشته اینست که در این نامه دورویى نموده. زیرا در آغاز نامه آشکاره مى‌نویسد او را نسبتى با امام ناپدید نیست و هرگز نمى‌تواند بود. هم آشکاره مى‌نویسد که چون دیرى بگذرد و آواز او بهمه‌ی شهرهاى اسلام برسد آن زمان است که هنگام پیدایش امام ناپدید خواهد رسید. با اینهمه در پایان نامه خود را «پرده» و «جایگاه» مهدى مى‌خواند که معنى آن (بدانسان که در جاى دیگر شرح داده) بودن او خودِ مهدى و نبودن مهدى دیگر است. این عبارت را در آخر نامه نیفزوده مگر آنکه مى‌دانسته پیرقلى معنى آن را نخواهد فهمید.

اما خودِ مهدى بودن سید محمد که دعواى بزرگ او بوده ، براى پیشرفت این دعواى شگفت و براى اینکه آن را با کیش شیعیان دوازده‌امامى سازش بدهد مقدمه‌ی درازى چیده و یک رشته پندارهایی (2) را ازآنِ باطنیان و ازآنِ خود بهم بافته است.

نخست مى‌گوید : «پیغمبر و دوازده امام که بچشم مردم مرده یا کشته شده‌اند آیا ایشان با دیگر آدمیان یا با جانوران و چهارپایان یکسان هستند که چون مردند یا کشته شدند نابود شوند؟» هم خودش پاسخ این پرسش را داده مى‌گوید : «پیغمبر و امامان هرگز نابود نمى‌شوند و مرگ ایشان نیست مگر ناپدید شدن از چشم مردمان و رفتن از اینجهان پدیدار به آنجهان ناپدیدار. چنانکه عیسا را که جهودان کشتند و سر او را به مصر فرستادند خدا در قرآن آشکار مى‌فرماید که او را نکشتند بلکه خدا او را بآسمان برده است. پس از اینجا حال پیغمبر و یازده امام با امام دوازدهم یکى است چه اگر این از دیده‌ی مردم ناپدید شده و زنده است آنان هم ناپدید شده‌اند و زنده‌اند. پس چگونه است که این امام دوباره بجهان بازگردد و آن دیگران بازنگردند؟! آیا چنین کار بى‌جهتى از خدا رواست؟! آیا این کار فزونى دادن بچیزى که فزونى ندارد شمرده نخواهد شد که از خدا شایسته نیست؟! پس نخواهد بود مگر اینکه کس دیگرى بنام «پرده» یا «جایگاه» از جانب امام دوازدهم پدید آید.»


پابرگیها :
1ـ محمد نفس زکیه ،‌ عبدالله فاطمی ، محمد‌بن‌عبدالله تومرت ، محمد احمد سودانی.

2ـ پندار = خیال ؛ خرافه. پنداشتن (پنداریدن) = خیال کردن. ـ و


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی

🔸 فزونیها (تکه‌ی یک از پنج)


چون در دفتر در گفتگوی خود برخی نامهای آبادی و مانند آن را بعنوان مثل یا دلیل یاد کرده و بمعنی آنها نپرداخته‌ایم ، برای روشنی سخن آنها را در اینجا فهرست‌وار آورده درباره‌ی هر یکی گزارشی که باید می‌نگاریم :

آذربایجان : چنانکه گفته‌ایم این نام از زبان ایران آمده و خود دلیلی است که مردم دیرین آذربایجان جز از نژاد ایر (یا آر) نبوده‌اند. هم گفته‌ایم این نام از زمان چیرگی اسکندر یونانی پیدا شده و تاریخچه‌ی آن این است که چون اسکندر پادشاهی هخامنشیان را برانداخت و بکشور پهناور ایشان دست یافت ، در آذربایجان که تا آن زمان بنام «ماد خُرد» خوانده می‌شدی مردی بنام آتورپات برخاسته آنجا را از افتادن بدست یونانیان بازداشت و خود بنیاد فرمانروایی در آنجا نهاد که تا نیمه‌های زمان اشکانیان برپا ماند. از اینجا آن سرزمین بنام او «آتورپاتگان» نامیده شد. اینست تاریخچه‌ی پیدایش آن نام ، و هرچه جز این گفته شده نادرست و بیپاست.

اما معنی نام ، چنانکه گفتیم آن از دو بهر پدید آمده : یکی «آتورپات» و دیگری «گان». آتورپات خود از دو بهر پیدا شده : یکی «آتور» و دیگری «پات». پس می‌باید گفت نام از سه بهر پدید آمده : ١) آتور ٢) پات ٣) گان. و ما هر یکی را جداگانه بازمی‌نماییم :

١) آتور : این کلمه بمعنی آتش و خود همانست که امروز «آذر» گفته می‌شود. باید دانست بسیاری از تاء‌های زبان پهلوی در فارسی ذال گردیده و اینست ذال در فارسی بسیار بوده و تا پیش از زمان مغول آورده می‌شده. لیکن سپس کم‌کم همگی دال شده و جز در چند کلمه از آذر و گذشتن و مانند این نمانده است.

٢) پات : معنی درست این کلمه را نمی‌دانیم. هرچه هست آن نخست «پاذ» و سپس «پای» و «بای» شده زیرا در آذری (و همچنین در زبان ارمنی) گاهی پاء ، باء می‌شده (چنانکه این را در پیش از این بازنموده‌ایم). نیز در زبانهای شمالی گاهی ذال یا دال ، یاء می‌گردیده (چنانکه این را هم بازخواهیم نمود).

٣) گان : این کلمه در آخر نامهای آبادی بسیار آمده. چنانکه در نامهای زنگان و ارزنگان و گوگان و بسیار مانند اینها. معنی آن نیز جای و سرزمین است و یا بمعنی پیوستگی می‌باشد. این کلمه هنوز هم «گان» خوانده می‌شود ولی گاهی نیز گاف را جیم گردانیده «جان» گویند و ما گفته‌ایم که گاف و جیم دو رویه‌ی یک حرف می‌باشد و از چیزهاییست که میانه‌ی شمال و جنوب جدا بوده.

بدینسان «آتورپاتگان» کنون «آذربایگان» یا «آذربایجان» گردیده و معنی آن نیز «سرزمین آتورپات» یا «آتورپاتی» است و «آتورپات» نام یک سرداری بوده. اما معنی خود آتورپات : چنانکه گفتیم آتور بمعنی آتش است ولی بهر دوم آن روشن نیست و ما در اینجا نیازی بدانستن همه‌ی معنی آن نام نمی‌داریم.



🌸