🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی
🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی : 7ـ3) بت‌پرستی و خداشناسی
... توده‌های باستان و گمراهیهای آنان را یاد بیاورید. یونانیان با همه‌ی پیشرفت در دانش و آیین زندگانی ، در زمینه‌ی دین گرفتار پندارهای بس زشتی گردیده و بارهای سنگینی بدوش خود برداشته بودند : خدایان بیشماری از پندار خود تراشیده همواره بایستی درپی خشنودی آنان…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی
🔸 فزونیها (تکه‌ی سه از پنج)
باکو : این نام را اکنون «بادکوبه» می‌نویسند. ولی همچون «اَروَنَق» نادرست و ساختگی است و بیگمان «باکو» درست می‌باشد. این نام را در کتابهای آغاز اسلام «باکویه» نوشته‌اند و من چون می‌دانستم اینگونه نامهای پارسی که در آخر خود «ویه» دارد ـ همچون «شیرویه» و «بابویه» و «فضلویه» و مانند اینها ـ نامهای شکسته باشند ، بدینسان که درست آنها چیز دیگر بود و در زبانها باین رویه درآمده ، چنانکه «فضلویه» را می‌دانیم که درست آن «فضل‌الله» بوده. اینبود درباره‌ی رویه‌ی درست «باکویه» بجستجو پرداخته از کتابهای ارمنی آن را پیدا کردم که «باکاوان» یا «باکوان» بوده است.
اما معنی نام ، باید دانست آن از دو بهر جداگانه پدید آمده : یکی «باک» و دیگری «وان» و ما از هر یکی جداگانه سخن می‌رانیم :
١) باک : کسانی که بزبانهای کهن ایران از هخامنشی و پهلوی و زبانهای دیگر آری آشنایند کلمه‌های «باک» و «بک» و «بغ» بگوشهای ایشان آشنا خواهد درآمد. چه این کلمه‌ها که همگی یکیست در آن زبانها بوده و بمعنی «خدا» بکار می‌رفته ، و ما آن را در سکه‌های پادشاهان ساسانی از اردشیر و شاپور و دیگران نیز می‌یابیم که درمیان لقبهای پادشاهی یکی هم این آورده می‌شود ، ولی گویا در اینجا بمعنی «بزرگ» می‌باشد. هم ما گمان می‌بریم که «باک» و یا رویه‌های دیگر آن بمعنی پرستش نیز بکار می‌رفته است.
٢) وان : ما این کلمه را همچون «گان» در آخر بسیاری از نامهای آبادیها پیدا می‌کنیم. از شیروان و نخچوان و هفتوان و میشوان و گامیشاوان و مهروان و گیلوان و مادوان و بسیار از اینگونه ، و چون از دیده‌ی زبانشناسی «وان» و «گان» یک کلمه بشمار رود و بآسانی توان پذیرفت که همان «وان» است که در پاره‌ای جاها «گان» گردیده ، اینست هر دو را به یک معنی گرفته باین نیز همان معنی را می‌دهیم که بآن دادیم. روشنتر گویم : این را نیز بمعنی جا و زمین و یا بمعنی پیوستگی می‌گیریم.
پس «باکوان» یا «باکاوان» بمعنی شهر یا سرزمین خدا ، یا خدایی بوده و کنون «باکو» به همان معنی است. ما این را از روی کاوش زبانشناسی می‌گوییم ، ولی تاریخ هم آن را استوار می‌دارد. زیرا چنانکه از تاریخهای کهن ـ بویژه از آنها که بزبان ارمنی نوشته شده ـ پیداست در زمانهای ساسانی و اشکانی شهرهایی که دارای آتشکده یا بتخانه بوده آنها را «باکاران» می‌نامیده‌اند. چنانکه آبادیهایی با یکی از این دو نام در ارمنستان و آذربایجان بسیار بوده است ، و ما از اینگونه نامها در جاهای دیگر نیز پیدا می‌کنیم ـ از «بگوا» در آذربایجان و زنگان و افغانستان ، و بغستان (بهستون ـ بیستون) در کرمانشاهان ، و بجستان و بغلان در خراسان ، و مگستان در زنگان ، و فغستان در گلپایگان ، و بجند در آذربایجان ، و مانند اینها.
نیز ما این را می‌دانیم که در باکو آتشکده‌ای بوده و آتشی بخود روشن می‌شده و همیشه آتش‌پرستان آهنگ آنجا می‌کرده‌اند و هنوز نشانه‌هایی از آنها برپاست که این پشتیبانی دیگری از تاریخ درباره‌ی آن معنی می‌باشد.
بردوا : شهر بزرگی در آران و کرسی آنجا بوده که اکنون ویرانه‌اش مانده و این نام است که در کتابهای عربی «بردعه» ساخته‌اند. اما معنی نام آن نیز از دو بهر آمده : یکی «برد» و دیگری «وا». معنی «برد» را نمی‌دانیم. «وا» سبک‌شده‌ی «وان» است و در بسیاری از نامهای آبادیها آمده.
دیلمقان : از شهرهای کوچک آذربایجانست. اما معنی آن ، باید گفت درست کلمه «دیلمگان» بوده که از دو بهر «دیلم» و «گان» پیدا شده. گویا گروهی از دیلم در آنجا نشسته‌اند و این نام پیدا شده.
رویین‌دز : جایی از کردستانست و چون پیش از زمان مغول دز استواری بوده در تاریخها شناخته می‌باشد و گویا همانست که اکنون «رواندوز» می‌نامند. در آذری بجای دز ، «دوز» می‌آمده. به هر حال معنی نام روشن است.
زرین‌رود : نام دیرین قزل‌اوزن است و معنی آن روشن می‌باشد.
سرد‌رود : نام یک آبادی در دو فرسخی تبریز است و معنی آن آشکار است.
🌸
🔸 فزونیها (تکه‌ی سه از پنج)
باکو : این نام را اکنون «بادکوبه» می‌نویسند. ولی همچون «اَروَنَق» نادرست و ساختگی است و بیگمان «باکو» درست می‌باشد. این نام را در کتابهای آغاز اسلام «باکویه» نوشته‌اند و من چون می‌دانستم اینگونه نامهای پارسی که در آخر خود «ویه» دارد ـ همچون «شیرویه» و «بابویه» و «فضلویه» و مانند اینها ـ نامهای شکسته باشند ، بدینسان که درست آنها چیز دیگر بود و در زبانها باین رویه درآمده ، چنانکه «فضلویه» را می‌دانیم که درست آن «فضل‌الله» بوده. اینبود درباره‌ی رویه‌ی درست «باکویه» بجستجو پرداخته از کتابهای ارمنی آن را پیدا کردم که «باکاوان» یا «باکوان» بوده است.
اما معنی نام ، باید دانست آن از دو بهر جداگانه پدید آمده : یکی «باک» و دیگری «وان» و ما از هر یکی جداگانه سخن می‌رانیم :
١) باک : کسانی که بزبانهای کهن ایران از هخامنشی و پهلوی و زبانهای دیگر آری آشنایند کلمه‌های «باک» و «بک» و «بغ» بگوشهای ایشان آشنا خواهد درآمد. چه این کلمه‌ها که همگی یکیست در آن زبانها بوده و بمعنی «خدا» بکار می‌رفته ، و ما آن را در سکه‌های پادشاهان ساسانی از اردشیر و شاپور و دیگران نیز می‌یابیم که درمیان لقبهای پادشاهی یکی هم این آورده می‌شود ، ولی گویا در اینجا بمعنی «بزرگ» می‌باشد. هم ما گمان می‌بریم که «باک» و یا رویه‌های دیگر آن بمعنی پرستش نیز بکار می‌رفته است.
٢) وان : ما این کلمه را همچون «گان» در آخر بسیاری از نامهای آبادیها پیدا می‌کنیم. از شیروان و نخچوان و هفتوان و میشوان و گامیشاوان و مهروان و گیلوان و مادوان و بسیار از اینگونه ، و چون از دیده‌ی زبانشناسی «وان» و «گان» یک کلمه بشمار رود و بآسانی توان پذیرفت که همان «وان» است که در پاره‌ای جاها «گان» گردیده ، اینست هر دو را به یک معنی گرفته باین نیز همان معنی را می‌دهیم که بآن دادیم. روشنتر گویم : این را نیز بمعنی جا و زمین و یا بمعنی پیوستگی می‌گیریم.
پس «باکوان» یا «باکاوان» بمعنی شهر یا سرزمین خدا ، یا خدایی بوده و کنون «باکو» به همان معنی است. ما این را از روی کاوش زبانشناسی می‌گوییم ، ولی تاریخ هم آن را استوار می‌دارد. زیرا چنانکه از تاریخهای کهن ـ بویژه از آنها که بزبان ارمنی نوشته شده ـ پیداست در زمانهای ساسانی و اشکانی شهرهایی که دارای آتشکده یا بتخانه بوده آنها را «باکاران» می‌نامیده‌اند. چنانکه آبادیهایی با یکی از این دو نام در ارمنستان و آذربایجان بسیار بوده است ، و ما از اینگونه نامها در جاهای دیگر نیز پیدا می‌کنیم ـ از «بگوا» در آذربایجان و زنگان و افغانستان ، و بغستان (بهستون ـ بیستون) در کرمانشاهان ، و بجستان و بغلان در خراسان ، و مگستان در زنگان ، و فغستان در گلپایگان ، و بجند در آذربایجان ، و مانند اینها.
نیز ما این را می‌دانیم که در باکو آتشکده‌ای بوده و آتشی بخود روشن می‌شده و همیشه آتش‌پرستان آهنگ آنجا می‌کرده‌اند و هنوز نشانه‌هایی از آنها برپاست که این پشتیبانی دیگری از تاریخ درباره‌ی آن معنی می‌باشد.
بردوا : شهر بزرگی در آران و کرسی آنجا بوده که اکنون ویرانه‌اش مانده و این نام است که در کتابهای عربی «بردعه» ساخته‌اند. اما معنی نام آن نیز از دو بهر آمده : یکی «برد» و دیگری «وا». معنی «برد» را نمی‌دانیم. «وا» سبک‌شده‌ی «وان» است و در بسیاری از نامهای آبادیها آمده.
دیلمقان : از شهرهای کوچک آذربایجانست. اما معنی آن ، باید گفت درست کلمه «دیلمگان» بوده که از دو بهر «دیلم» و «گان» پیدا شده. گویا گروهی از دیلم در آنجا نشسته‌اند و این نام پیدا شده.
رویین‌دز : جایی از کردستانست و چون پیش از زمان مغول دز استواری بوده در تاریخها شناخته می‌باشد و گویا همانست که اکنون «رواندوز» می‌نامند. در آذری بجای دز ، «دوز» می‌آمده. به هر حال معنی نام روشن است.
زرین‌رود : نام دیرین قزل‌اوزن است و معنی آن روشن می‌باشد.
سرد‌رود : نام یک آبادی در دو فرسخی تبریز است و معنی آن آشکار است.
🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)
🔸 1 ـ 7 : گفتگوهاى سید محمد با عالِم بغدادى (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه از کلام‌المهدى پیداست سید محمد نامه‌هاى بسیارى به امیر پیرقلى مى‌نوشته. ولى این نامه اثر دیگرى داشته که آن امیر یکى از علمای بغدادى را به نوشتن پاسخ واداشته. اگرچه ما نسخه‌ی آن نوشته‌ی عالم بغدادى را در دست نداریم ولى پاسخى که سید محمد بآن پاسخ داده در کلام‌المهدى هست و نامه‌ی بسیار درازیست. چون برخى از این گفتگوها ارزش تاریخى دارد ترجمه‌ی آنها را در اینجا مى‌آوریم :
بغدادى نوشته : «تو اگر خرسندى خدا را مى‌جستى بایستى خرسندى پیغمبر او را نیز بجویى ...».
سید محمد مى‌گوید : «خرسندى پیغمبر خدا را بیش از این چه بجویم که برواج شریعت او مى‌کوشم و از گفته‌هاى او فرمانبرى مى‌نمایم. هر که از کار من آگاهى دارد مى‌داند که مردمانى که هرگز نماز نخوانده و پدران و نیاکانشان هم نماز نخوانده بودند مگر اندکى از ایشان و خوراک آنان جز حرام و کارهاشان جز ناستوده نبود چنین مردمى را من بپاس شریعت پیغمبر خدا برانگیختم و به هر کجا براى آنان «قارى» برگماردم که حمد و سوره و دستنماز و غسل بیاموزد و از ناپاکیهاى دهگانه آنان را بپرهیز برانگیزد. هر که در کوچه‌هاى ناپاک پاى برهنه راه مى‌رود من او را مى‌زنم تا کفش بخرد و اگر بى‌چیز باشد بهاى کفش را خودم مى‌پردازم. و اگر این هم نتوانستم دستور مى‌دهم که اندکى خاک پاک در گوشه‌ی اتاق بریزند و چون بخانه درمى‌آیند پایهاى آلوده‌ی خود را با آن پاک کنند و سپس بر روى فرش یا رختخواب راه بروند. قصاب اگر خون گوشت را نَشست یا کارد را بجاى ناپاکى انداخت و با آن کارد پوست گوسفندى را کند مى‌زنم. اگر با پاى ناپاک خود پوستى را لگد کرد و گوشت را بروى آن انداخت مى‌زنم. اگر کسى از چنین قصابى گوشت خرید و آن را نَشست مى‌زنم. رنگرزى که ریسمانهاى لگد شده با پایهاى ناپاک را در خم مى‌اندازد مى‌زنم. آشپز یا بقال که ظرفهای خود را بروی زمینهای ناپاک می‌اندازد می‌زنم. هر که بر زنى یا دخترى بلذت نگاه کند مى‌زنم. مگر طبیب که ناگزیر است ...» مى‌گوید : «همه‌ی صنعتگران جهود که در بصره و جزایر و هویزه بودند من بیرون کردم. از ضرابخانه نیز بیرونشان کردم چرا که آنان ناپاکند.»
بغدادى گفته : «تو اگر خرسندى خدا مى‌خواستى چرا از پسرت جلوگیرى نکردى؟.» سید محمد مى‌گوید : «بیش از این چه مى‌توانستم که کسى نزد حاکم حِلّه فرستاده پیغام دادم که مشعشعیان آهنگ راه حاجیان را دارند ، شما و امیران دیگر آگاه باشید و از این خبر فرستادن بیم کشته شدن را درباره‌ی خود داشتم.»
بغدادى گفته : «دانشی که تو ادعا مى‌کنى خود شایسته‌ی آن فرومایگانى است که به تو گرویده‌اند.» سید محمد مى‌گوید : «کسانى که پیرامون منند مردم نادانى بودند که بدستیارى شعشعه بر سر خود گرد آوردم و بچاره‌ی نادانى ایشان برخاستم تا براه راستشان آوردم. گروهى از آنان درباره‌ی من و پسرانم غلو کرده بودند تا از آن غلوشان بازگردانیدیم. کنون به پایهاى رسیدند که اگر همه کشته شوند روى از ما برنمى‌گردانند.»
سید محمد در نوشته‌هاى خود به هر کسى مى‌نوشته : «نزد ما بیا تا ببینى آنچه را که یقین کنى و بپرسى آنچه را که نمى‌دانى.» در آن نامه‌ی خود به امیر پیرقلى نیز چنین عبارتى را نوشته بوده. عالم بغدادى در پاسخ آن مى‌گوید : «تو هر که را بدست آوردى حَجّاج‌وار کشتى دیگر چگونه کسى جان خود به تباهى اندازد و نزد تو بیاید؟!» (1) در پاسخ این جمله سید محمد سه تن را نام مى‌برد که نزد او بوده‌اند و آنان را کشته است ، ولى براى هر یکى عذرى یاد مى‌کند. عالم بغدادى را نیز بیم دهد که به یارى خدا بدست آورده و خواهد کشت! مى‌گوید : «اى بیدین بیشرم! حجّاج یکى از کارکنان مروانیان بود و من از خاندان پیغمبرم تو چگونه مرا با او یکى مى‌خوانى؟!» در جاى دیگر نیز زشتترین دشنامها را که جز از زبان مردم فرومایه سزاوار نیست درباره‌ی عالم بغدادى که نمى‌شناسد کیست مى‌نویسد.
بغدادى گفته : «تو چگونه پسرت را دوزخى خوانده‌اى در حالی که پیش از این او را به نیکى مى‌ستودى و دعا درباره‌ی او مى‌کردى؟!» سید محمد پس از یک رشته زشتگوییهاى ناسزا پاسخ مى‌دهد که «من آن زمان بیم جان داشتم و هرچه مى‌کردم و مى‌گفتم از بیم جان بود ، چنانکه امام على‌بن‌ابیطالب در زمان ابوبکر از بیم جان با او رفتار مى‌کرد و پشت سر او نماز مى‌خواند.»
بغدادى مى‌گوید : «تو بودى که پسرت را درس مى‌دادى و در کارها راهنماى او بودى. کنون چگونه است که ازو بیزارى مى‌جویی؟» سید محمد یک رشته دشنام شمرده سپس مى‌گوید : «من در این باره پیروى امام على را داشتم که او به ابوبکر رهنماییها مى‌کرد ولى سپس ازو شکایتها نموده چنانکه در خطبه‌ی شقشقه (2) ».
👇
🔸 1 ـ 7 : گفتگوهاى سید محمد با عالِم بغدادى (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه از کلام‌المهدى پیداست سید محمد نامه‌هاى بسیارى به امیر پیرقلى مى‌نوشته. ولى این نامه اثر دیگرى داشته که آن امیر یکى از علمای بغدادى را به نوشتن پاسخ واداشته. اگرچه ما نسخه‌ی آن نوشته‌ی عالم بغدادى را در دست نداریم ولى پاسخى که سید محمد بآن پاسخ داده در کلام‌المهدى هست و نامه‌ی بسیار درازیست. چون برخى از این گفتگوها ارزش تاریخى دارد ترجمه‌ی آنها را در اینجا مى‌آوریم :
بغدادى نوشته : «تو اگر خرسندى خدا را مى‌جستى بایستى خرسندى پیغمبر او را نیز بجویى ...».
سید محمد مى‌گوید : «خرسندى پیغمبر خدا را بیش از این چه بجویم که برواج شریعت او مى‌کوشم و از گفته‌هاى او فرمانبرى مى‌نمایم. هر که از کار من آگاهى دارد مى‌داند که مردمانى که هرگز نماز نخوانده و پدران و نیاکانشان هم نماز نخوانده بودند مگر اندکى از ایشان و خوراک آنان جز حرام و کارهاشان جز ناستوده نبود چنین مردمى را من بپاس شریعت پیغمبر خدا برانگیختم و به هر کجا براى آنان «قارى» برگماردم که حمد و سوره و دستنماز و غسل بیاموزد و از ناپاکیهاى دهگانه آنان را بپرهیز برانگیزد. هر که در کوچه‌هاى ناپاک پاى برهنه راه مى‌رود من او را مى‌زنم تا کفش بخرد و اگر بى‌چیز باشد بهاى کفش را خودم مى‌پردازم. و اگر این هم نتوانستم دستور مى‌دهم که اندکى خاک پاک در گوشه‌ی اتاق بریزند و چون بخانه درمى‌آیند پایهاى آلوده‌ی خود را با آن پاک کنند و سپس بر روى فرش یا رختخواب راه بروند. قصاب اگر خون گوشت را نَشست یا کارد را بجاى ناپاکى انداخت و با آن کارد پوست گوسفندى را کند مى‌زنم. اگر با پاى ناپاک خود پوستى را لگد کرد و گوشت را بروى آن انداخت مى‌زنم. اگر کسى از چنین قصابى گوشت خرید و آن را نَشست مى‌زنم. رنگرزى که ریسمانهاى لگد شده با پایهاى ناپاک را در خم مى‌اندازد مى‌زنم. آشپز یا بقال که ظرفهای خود را بروی زمینهای ناپاک می‌اندازد می‌زنم. هر که بر زنى یا دخترى بلذت نگاه کند مى‌زنم. مگر طبیب که ناگزیر است ...» مى‌گوید : «همه‌ی صنعتگران جهود که در بصره و جزایر و هویزه بودند من بیرون کردم. از ضرابخانه نیز بیرونشان کردم چرا که آنان ناپاکند.»
بغدادى گفته : «تو اگر خرسندى خدا مى‌خواستى چرا از پسرت جلوگیرى نکردى؟.» سید محمد مى‌گوید : «بیش از این چه مى‌توانستم که کسى نزد حاکم حِلّه فرستاده پیغام دادم که مشعشعیان آهنگ راه حاجیان را دارند ، شما و امیران دیگر آگاه باشید و از این خبر فرستادن بیم کشته شدن را درباره‌ی خود داشتم.»
بغدادى گفته : «دانشی که تو ادعا مى‌کنى خود شایسته‌ی آن فرومایگانى است که به تو گرویده‌اند.» سید محمد مى‌گوید : «کسانى که پیرامون منند مردم نادانى بودند که بدستیارى شعشعه بر سر خود گرد آوردم و بچاره‌ی نادانى ایشان برخاستم تا براه راستشان آوردم. گروهى از آنان درباره‌ی من و پسرانم غلو کرده بودند تا از آن غلوشان بازگردانیدیم. کنون به پایهاى رسیدند که اگر همه کشته شوند روى از ما برنمى‌گردانند.»
سید محمد در نوشته‌هاى خود به هر کسى مى‌نوشته : «نزد ما بیا تا ببینى آنچه را که یقین کنى و بپرسى آنچه را که نمى‌دانى.» در آن نامه‌ی خود به امیر پیرقلى نیز چنین عبارتى را نوشته بوده. عالم بغدادى در پاسخ آن مى‌گوید : «تو هر که را بدست آوردى حَجّاج‌وار کشتى دیگر چگونه کسى جان خود به تباهى اندازد و نزد تو بیاید؟!» (1) در پاسخ این جمله سید محمد سه تن را نام مى‌برد که نزد او بوده‌اند و آنان را کشته است ، ولى براى هر یکى عذرى یاد مى‌کند. عالم بغدادى را نیز بیم دهد که به یارى خدا بدست آورده و خواهد کشت! مى‌گوید : «اى بیدین بیشرم! حجّاج یکى از کارکنان مروانیان بود و من از خاندان پیغمبرم تو چگونه مرا با او یکى مى‌خوانى؟!» در جاى دیگر نیز زشتترین دشنامها را که جز از زبان مردم فرومایه سزاوار نیست درباره‌ی عالم بغدادى که نمى‌شناسد کیست مى‌نویسد.
بغدادى گفته : «تو چگونه پسرت را دوزخى خوانده‌اى در حالی که پیش از این او را به نیکى مى‌ستودى و دعا درباره‌ی او مى‌کردى؟!» سید محمد پس از یک رشته زشتگوییهاى ناسزا پاسخ مى‌دهد که «من آن زمان بیم جان داشتم و هرچه مى‌کردم و مى‌گفتم از بیم جان بود ، چنانکه امام على‌بن‌ابیطالب در زمان ابوبکر از بیم جان با او رفتار مى‌کرد و پشت سر او نماز مى‌خواند.»
بغدادى مى‌گوید : «تو بودى که پسرت را درس مى‌دادى و در کارها راهنماى او بودى. کنون چگونه است که ازو بیزارى مى‌جویی؟» سید محمد یک رشته دشنام شمرده سپس مى‌گوید : «من در این باره پیروى امام على را داشتم که او به ابوبکر رهنماییها مى‌کرد ولى سپس ازو شکایتها نموده چنانکه در خطبه‌ی شقشقه (2) ».
👇
بغدادى گفته : «تو اگر راست مى‌گویی و داناى غیب هستى چگونه کفر پسرت را از پیش ندانستى تا نیرو نگرفته او را بکشى؟!» سید محمد دانستن غیب را انکار کرده مى‌گوید : «پسرم نیز بایستى نیرومند گردیده کفر آشکار کند و کشتن او پیش از آن زمان روا نبود چنانکه خدا شیطان را با همه‌ی آگاهى از کفر او آفریده و مهلت داده است.»
پابرگیها :
1ـ حَجّاجِ یوسفِ ثقفی از والیان عبدالملکِ مروانِ اموی ، مردی خونریز و بی‌زینهار بود و پروای هیچ چیز جز فیروزی خود نداشت چنانکه برای شکستن عبداللهِ زبیر که در مکه در برابر او ایستادگی می‌کرد ، شهر را به منجنیق بست و پروای ویرانی کعبه را نیز نکرد. پس از دست یافتن بر عبدالله خونهای بسیار از مکیان ریخت و تا پایان زندگی نیز دست از خونریزیهای بی‌باکانه برنداشت ، چنانکه مَثَل خونخواری و بی‌زینهاری گردیده است. ـ و
2ـ بدانسان که در اصل بود آوردیم (شِقشِقیة درست است). ـ و
🌸
پابرگیها :
1ـ حَجّاجِ یوسفِ ثقفی از والیان عبدالملکِ مروانِ اموی ، مردی خونریز و بی‌زینهار بود و پروای هیچ چیز جز فیروزی خود نداشت چنانکه برای شکستن عبداللهِ زبیر که در مکه در برابر او ایستادگی می‌کرد ، شهر را به منجنیق بست و پروای ویرانی کعبه را نیز نکرد. پس از دست یافتن بر عبدالله خونهای بسیار از مکیان ریخت و تا پایان زندگی نیز دست از خونریزیهای بی‌باکانه برنداشت ، چنانکه مَثَل خونخواری و بی‌زینهاری گردیده است. ـ و
2ـ بدانسان که در اصل بود آوردیم (شِقشِقیة درست است). ـ و
🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی
🔸 8ـ3) زردشت نخستین برانگیخته
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 8ـ3) زردشت نخستین برانگیخته
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی : 8ـ3) زردشت نخستین برانگیخته
پرسش : آقای غلامحسین حقانی از مرند می‌نویسد : در شماره‌ی 15 سال یکم صفحه‌ی 45 فرموده‌اید که «شَت زردشت به پیغمبری برخاسته و می‌توان گفت که نخستین برانگیخته‌ی خدا بوده» (گویا احتمالی است) باز در همان صفحه فرموده‌اید «بویژه زردشت که چون نخستین پیغمبر او بوده»…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی
🔸 فزونیها (تکه‌ی چهار از پنج)
کارارود : نام رودی در آذربایجان می‌باشد و چون اکنون آن را «قرارود» می‌نویسند شاید کسانی پندارند که کلمه‌ی «قرا» ترکی است و باشد که آرزوی فارسی گردانیدن آن کنند ولی نه چنانست. این رود در تاریخ بنام می‌باشد. زیرا جنگهای بابک و خرمدینان با تازیان در نزدیکیهای آن رو داده و اینست طبری و دیگر تاریخنگاران آن زمان نام آن را که درستش «کلان‌رود» بوده بسیار برده‌اند. چیزی که هست در زبان آذری بجای «کلان» که بمعنی بزرگ است «کرا» و «کارا» و «کالا» (1) گفته می‌شده. اینست نام رود را هم «کارارود» می‌خوانده‌اند که به همان معنی کلان‌رود است و این نام تاکنون بازمانده.
گرمرود : نام روستایی از آذربایجانست که «میانه» شهرچه‌ی آن می‌باشد. معنی نام هم روشن است.
گریوه : نام جایی در نزدیکیهای تبریز است و معنی آن «گردنه» می‌باشد زیرا در پهلوی بجای گردن ، «گریو» بوده چنانکه یقه را «گریوبان» می‌گفته‌اند که اکنون «گریبان» شده است.
گهرام‌دز : نام جایی در ارسباران در آذربایجان است که اکنون «گرمادوز» خوانده می‌شود و درست کلمه در آذری «گهرام‌دوز» بوده که بمعنی دز گهرام باشد. اما «گهرام» این کلمه با «جهرم» و «تهران» و «تارَم» یکیست و آن از «گه» یا «جه» یا «ته» که بمعنی گرم است و از «رام» یا «ران» که بمعنی جایگاه می‌باشد پیدا شده. و چون ما این نامها را در دفتر یکم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن ساخته‌ایم در اینجا باین کوتاهی بس می‌کنیم.
گهرام‌دوز زمانی زندان طغرل آخرین پادشاه سلجوقی بوده و اینست نام آن در تاریخها نیز آمده است.
گیلاندوز : جایی در آذربایجان و معنی آن دز گیلان می‌باشد. گویا دسته‌ای از گیلان در آنجا می‌نشسته‌اند.
قارقابازار : شاید از کلمه‌ی قارقا که در ترکی بمعنی کلاغ است کسانی این را هم نام ترکی پندارند ولی نه چنانست. رویه‌ی درست این نام «گیراگی‌بازار» بوده بمعنی یکشنبه‌بازار. گیراگی کلمه‌ایست یونانی که در زبانهای ارمنی و ارانی روز یکشنبه را با آن می‌خوانند ، و چون بشیوه‌ی کهن ایران روستاییان در هر یک از روزهای هفته در جای دیگری بازار برپا می‌کرده‌اند و در اینجا هم روز یکشنبه بازار برپا می‌شده اینست آن را با این نام خوانده‌اند ، و ما گمان می‌بریم که «گیراگی» در آذری نیز بکار می‌رفته است.
ما این نام را هم در دفتر یکم «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن گردانیده‌ایم و اینست در اینجا بکوتاهی یاد کردیم.
مارالان : کویی از تبریز می‌باشد. اما معنی نام ، این نیز از دو بهر پیدا شده ، یکی «مار» و دیگری «لان» و ما هم هر یکی را جداگانه روشن می‌گردانیم :
١) مار : ما می‌پنداریم این رویه‌ی آذری نام «ماد» می‌باشد. زیرا چنانکه گفته‌ایم در آذری و همچنین در زبان ارمنی راء بجای دال بسیار می‌آمده و ما می‌دانیم که در زبان ارمنی تیره‌ی ماد را همیشه بنام «مار» یاد کرده‌اند. چیزی که هست در آذری گاهی نیز دال را به یاء عوض کرده و ماد را «مای» هم می‌خوانده‌اند. هرچه هست بگمان ما «مار» همان ماد می‌باشد.
٢) لان : بمعنی جایگاه است و باین معنی گذشته از نامهای آبادیها در کلمه‌های دیگری نیز آمده و از دیده‌ی زبانشناسی «لان» و «دان» یک کلمه می‌باشد. پس «مارالان» بمعنی «جایگاه مادان» است و چون آذربایجان نشیمنگاه آن تیره بوده دوری ندارد که جایی یا جاهایی بنام آنان خوانده شود.
پابرگی :
1ـ در همین گفتار ، جُستار «نمونه‌ای از زبان هرزند» بخش «کلمه‌ها» ، «کالا» بمعنی «بزرگ» را می‌توان دید. ـ و
🌸
🔸 فزونیها (تکه‌ی چهار از پنج)
کارارود : نام رودی در آذربایجان می‌باشد و چون اکنون آن را «قرارود» می‌نویسند شاید کسانی پندارند که کلمه‌ی «قرا» ترکی است و باشد که آرزوی فارسی گردانیدن آن کنند ولی نه چنانست. این رود در تاریخ بنام می‌باشد. زیرا جنگهای بابک و خرمدینان با تازیان در نزدیکیهای آن رو داده و اینست طبری و دیگر تاریخنگاران آن زمان نام آن را که درستش «کلان‌رود» بوده بسیار برده‌اند. چیزی که هست در زبان آذری بجای «کلان» که بمعنی بزرگ است «کرا» و «کارا» و «کالا» (1) گفته می‌شده. اینست نام رود را هم «کارارود» می‌خوانده‌اند که به همان معنی کلان‌رود است و این نام تاکنون بازمانده.
گرمرود : نام روستایی از آذربایجانست که «میانه» شهرچه‌ی آن می‌باشد. معنی نام هم روشن است.
گریوه : نام جایی در نزدیکیهای تبریز است و معنی آن «گردنه» می‌باشد زیرا در پهلوی بجای گردن ، «گریو» بوده چنانکه یقه را «گریوبان» می‌گفته‌اند که اکنون «گریبان» شده است.
گهرام‌دز : نام جایی در ارسباران در آذربایجان است که اکنون «گرمادوز» خوانده می‌شود و درست کلمه در آذری «گهرام‌دوز» بوده که بمعنی دز گهرام باشد. اما «گهرام» این کلمه با «جهرم» و «تهران» و «تارَم» یکیست و آن از «گه» یا «جه» یا «ته» که بمعنی گرم است و از «رام» یا «ران» که بمعنی جایگاه می‌باشد پیدا شده. و چون ما این نامها را در دفتر یکم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن ساخته‌ایم در اینجا باین کوتاهی بس می‌کنیم.
گهرام‌دوز زمانی زندان طغرل آخرین پادشاه سلجوقی بوده و اینست نام آن در تاریخها نیز آمده است.
گیلاندوز : جایی در آذربایجان و معنی آن دز گیلان می‌باشد. گویا دسته‌ای از گیلان در آنجا می‌نشسته‌اند.
قارقابازار : شاید از کلمه‌ی قارقا که در ترکی بمعنی کلاغ است کسانی این را هم نام ترکی پندارند ولی نه چنانست. رویه‌ی درست این نام «گیراگی‌بازار» بوده بمعنی یکشنبه‌بازار. گیراگی کلمه‌ایست یونانی که در زبانهای ارمنی و ارانی روز یکشنبه را با آن می‌خوانند ، و چون بشیوه‌ی کهن ایران روستاییان در هر یک از روزهای هفته در جای دیگری بازار برپا می‌کرده‌اند و در اینجا هم روز یکشنبه بازار برپا می‌شده اینست آن را با این نام خوانده‌اند ، و ما گمان می‌بریم که «گیراگی» در آذری نیز بکار می‌رفته است.
ما این نام را هم در دفتر یکم «نامهای شهرها و دیه‌ها» روشن گردانیده‌ایم و اینست در اینجا بکوتاهی یاد کردیم.
مارالان : کویی از تبریز می‌باشد. اما معنی نام ، این نیز از دو بهر پیدا شده ، یکی «مار» و دیگری «لان» و ما هم هر یکی را جداگانه روشن می‌گردانیم :
١) مار : ما می‌پنداریم این رویه‌ی آذری نام «ماد» می‌باشد. زیرا چنانکه گفته‌ایم در آذری و همچنین در زبان ارمنی راء بجای دال بسیار می‌آمده و ما می‌دانیم که در زبان ارمنی تیره‌ی ماد را همیشه بنام «مار» یاد کرده‌اند. چیزی که هست در آذری گاهی نیز دال را به یاء عوض کرده و ماد را «مای» هم می‌خوانده‌اند. هرچه هست بگمان ما «مار» همان ماد می‌باشد.
٢) لان : بمعنی جایگاه است و باین معنی گذشته از نامهای آبادیها در کلمه‌های دیگری نیز آمده و از دیده‌ی زبانشناسی «لان» و «دان» یک کلمه می‌باشد. پس «مارالان» بمعنی «جایگاه مادان» است و چون آذربایجان نشیمنگاه آن تیره بوده دوری ندارد که جایی یا جاهایی بنام آنان خوانده شود.
پابرگی :
1ـ در همین گفتار ، جُستار «نمونه‌ای از زبان هرزند» بخش «کلمه‌ها» ، «کالا» بمعنی «بزرگ» را می‌توان دید. ـ و
🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)
🔸 1 ـ 8 : کشتارهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
سید محمد در جنگهاى خود کشتارهاى بسیار کرده و چنانکه دیدیم پس از جنگ نیز کسانى را بدستاویزهایی مى‌کشته است. لقب «حَجّاج» که عالم بغدادى باو داده چندان دور نبوده. ولى در اینجا خواست ما کشتارهایی است که او در احکام خود بعنوان کیفر یاد مى‌کند.
در یکى از نوشته‌هاى خود که گویا در سال ٨۵۵ نوشته مردم را بسوى خود خوانده وعده مى‌دهد که بزودى «چیرگى بزرگى» (الغلبة الاتیة) [چیرگی آینده] بهره‌ی او خواهد شد و در آن روز همگى دشمنان او چه آنان که انکار پیغمبر و امامان کرده‌اند و چه آنان که با خود او دشمنى نموده‌اند همه کشته خواهند گردید.
سپس ده چیز را که اسلام ناپاک شمرده یاد کرده مى‌گوید : «این ناپاکیها کوچه‌ها و راهها را فراگرفته که از زمین به کفهاى پایها و کفشها و نوکهاى عصاها رسیده و از اینها نیز به تن و رخت مردم مى‌رسد و هر که از این ناپاکیها نپرهیزد در آن روزِ چیرگىِ آینده کشته خواهد شد.»
سپس یک رشته کسانى را یکایک شمرده همه را مى‌گوید کشته خواهند شد : کسى که بداند زن یا کنیز یا همسایه‌ی او راه بدکاری گرفته و جلوگیری نکند. کسی که به مؤمنی دشنام دهد. کسی که پشت سر مؤمنی بد گوید. کسی که همسایه‌ی مؤمن او گرسنه باشد و او با همه¬ی توانایی نان باو نرساند. زنان نان‌پز یا آشپز که پاى برهنه در کوچه‌ها راه رفته باشند و دست بآن پایهاى ناپاک خود بزنند یا پایهاى ناپاک خود را به هیزمها یا به تنور بسایند. کسى که پسر او یا زنش رختخواب او را با پاى ناپاک خود لگد کرده باشد. کسى که به زن دیگرى یا به کنیز دیگرى از روى لذت‌یابى نگاه کند مگر طبیب در هنگام درمان جستن ، ولى اگر او هم نگاه از روى خواهش دل کند کشته خواهد شد. راهزنان و کسانی که شمشیر کشیده مردم را بترسانند (مفسدین فی‌الارض). مردى که با پسرى بدکارى کند. پسرى که بگزارد با او بدکارى کنند. قصابى که خون گوشت را نشوید ، یا کارد را روى زمین ناپاک انداخته آن را بگوشت بزند ، یا با پاى خود زمین ناپاکى را لگد کرده سپس بر روى پوستى راه رود و گوشت را بر روى آن پوست بیندازد. هر خریداری که این کار قصاب را دیده گوشت ازو بخرد و آن گوشت را ناشسته بپزد و بخورد ، هر بقال یا آشپزى که چَمچه‌ها و ظرفهاى خود را بر روى زمین ناپاک بیندازد. هر رنگرزى که پارچه یا نخها را با پاى برهنه‌ی ناپاک خود لگد نماید. هر زن نوحه‌گرى که آواز خود را بمردان بشنواند یا سخنهاى بیهوده (باطل) بسراید. هر زنى که روى خود را پیش مردان نامحرم باز کند یا آواز خود را بآنان بشنواند ـ مگر بهنگام ناچارى ، هر که ربا بگیرد یا ربا بپردازد ـ همه‌ی این گناهکاران را مى‌گوید کشته خواهند شد.
مى‌گوید : «هر که بکافرى دست بزند و دست خود را نشوید کشته خواهد شد.» کافر را هم بت‌پرست و آتش‌پرست و جهود و ترسا و صابئى و جبرى و غالى و ناصبى و «هر آن که این سید را انکار کند» مى‌شمارد.
مى‌گوید : بت‌پرستان و آنان که پیغمبر یا دوازده امامان را انکار مى‌کنند یا آنان که على را «راز گردنده‌ی زمین و آسمان» (یا همان گوهر خدایی) نمى‌دانند کشته خواهند شد.
ولى چنانکه دعواهاى سید محمد بنیاد پایداری نداشته و هر زمان عوض مى‌شده حکمهایش نیز بروى پایه‌ی استواری نبوده. زیرا چنانکه دیدیم در آن پاسخ خود به عالم بغدادى بجاى بسیارى از کشتنها «زدن» را کیفر شمرده. (1) نیز در جاهاى دیگر از جمله در نامه‌اى که به امیر تورانشاه نامى نوشته و نسخه‌ی آن در کلام‌المهدى دیده مى‌شود یک جا احکام اسلام را پیش کشیده همه‌ی کیفرها را از روى حکم آن دین یاد مى‌کند.
شگفتتر از همه آنکه در آن نوشته‌ی خود که از «چیرگى آینده» خبر مى‌دهد و کیفرها را یاد مى‌کند و چنانکه گفتیم کیفر نگاه کردن به زن بیگانه را نیز کشتن مى‌شمارد ، در جاى دیگرى از آن مى‌گوید : «هر که به زن مرد نیکى نگاه کند چشمهاى او را مى‌کنم.» دانسته نیست که این کیفرهاى رنگارنگ چه علت داشته است؟!.
آنچه از سخنهاى مشعشع پیداست او از ناپاکى و آلوده‌کاریهاى اعراب بیابان‌نشین و از اینکه آنان کوچه را ناپاک کرده و با پاى برهنه بر روى آن زمینهاى ناپاک راه مى‌رفته‌اند و پرواى آلودگى تن و رخت خود را نداشته‌اند سخت دلتنگ و آزرده بوده و بدفع این ناپروایی مى‌کوشیده ، اینست که در نوشته‌هاى خود این موضوع را پیاپى یاد مى‌کند و کیفرهاى سخت درباره‌ی این ناپاکیها مى‌شمارد. شاید تنها کار نیک سید محمد این کار بوده و چون براستى ناپاکى و آلوده‌کارى از بزرگترین عیب یک مردم است آن کیفرهاى سخت را نیز در این باره نابجا نباید دانست.
ولى کیفرهاى دیگر بیشتر آنها نابجاست و اینکه مشعشع سزاى گناههاى کوچک را نیز کشتن مى‌دانسته خود دلیل خونخوارى اوست.
پابرگی :
1ـ صفحه‌ی 21 این کتاب.
🌸
🔸 1 ـ 8 : کشتارهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
سید محمد در جنگهاى خود کشتارهاى بسیار کرده و چنانکه دیدیم پس از جنگ نیز کسانى را بدستاویزهایی مى‌کشته است. لقب «حَجّاج» که عالم بغدادى باو داده چندان دور نبوده. ولى در اینجا خواست ما کشتارهایی است که او در احکام خود بعنوان کیفر یاد مى‌کند.
در یکى از نوشته‌هاى خود که گویا در سال ٨۵۵ نوشته مردم را بسوى خود خوانده وعده مى‌دهد که بزودى «چیرگى بزرگى» (الغلبة الاتیة) [چیرگی آینده] بهره‌ی او خواهد شد و در آن روز همگى دشمنان او چه آنان که انکار پیغمبر و امامان کرده‌اند و چه آنان که با خود او دشمنى نموده‌اند همه کشته خواهند گردید.
سپس ده چیز را که اسلام ناپاک شمرده یاد کرده مى‌گوید : «این ناپاکیها کوچه‌ها و راهها را فراگرفته که از زمین به کفهاى پایها و کفشها و نوکهاى عصاها رسیده و از اینها نیز به تن و رخت مردم مى‌رسد و هر که از این ناپاکیها نپرهیزد در آن روزِ چیرگىِ آینده کشته خواهد شد.»
سپس یک رشته کسانى را یکایک شمرده همه را مى‌گوید کشته خواهند شد : کسى که بداند زن یا کنیز یا همسایه‌ی او راه بدکاری گرفته و جلوگیری نکند. کسی که به مؤمنی دشنام دهد. کسی که پشت سر مؤمنی بد گوید. کسی که همسایه‌ی مؤمن او گرسنه باشد و او با همه¬ی توانایی نان باو نرساند. زنان نان‌پز یا آشپز که پاى برهنه در کوچه‌ها راه رفته باشند و دست بآن پایهاى ناپاک خود بزنند یا پایهاى ناپاک خود را به هیزمها یا به تنور بسایند. کسى که پسر او یا زنش رختخواب او را با پاى ناپاک خود لگد کرده باشد. کسى که به زن دیگرى یا به کنیز دیگرى از روى لذت‌یابى نگاه کند مگر طبیب در هنگام درمان جستن ، ولى اگر او هم نگاه از روى خواهش دل کند کشته خواهد شد. راهزنان و کسانی که شمشیر کشیده مردم را بترسانند (مفسدین فی‌الارض). مردى که با پسرى بدکارى کند. پسرى که بگزارد با او بدکارى کنند. قصابى که خون گوشت را نشوید ، یا کارد را روى زمین ناپاک انداخته آن را بگوشت بزند ، یا با پاى خود زمین ناپاکى را لگد کرده سپس بر روى پوستى راه رود و گوشت را بر روى آن پوست بیندازد. هر خریداری که این کار قصاب را دیده گوشت ازو بخرد و آن گوشت را ناشسته بپزد و بخورد ، هر بقال یا آشپزى که چَمچه‌ها و ظرفهاى خود را بر روى زمین ناپاک بیندازد. هر رنگرزى که پارچه یا نخها را با پاى برهنه‌ی ناپاک خود لگد نماید. هر زن نوحه‌گرى که آواز خود را بمردان بشنواند یا سخنهاى بیهوده (باطل) بسراید. هر زنى که روى خود را پیش مردان نامحرم باز کند یا آواز خود را بآنان بشنواند ـ مگر بهنگام ناچارى ، هر که ربا بگیرد یا ربا بپردازد ـ همه‌ی این گناهکاران را مى‌گوید کشته خواهند شد.
مى‌گوید : «هر که بکافرى دست بزند و دست خود را نشوید کشته خواهد شد.» کافر را هم بت‌پرست و آتش‌پرست و جهود و ترسا و صابئى و جبرى و غالى و ناصبى و «هر آن که این سید را انکار کند» مى‌شمارد.
مى‌گوید : بت‌پرستان و آنان که پیغمبر یا دوازده امامان را انکار مى‌کنند یا آنان که على را «راز گردنده‌ی زمین و آسمان» (یا همان گوهر خدایی) نمى‌دانند کشته خواهند شد.
ولى چنانکه دعواهاى سید محمد بنیاد پایداری نداشته و هر زمان عوض مى‌شده حکمهایش نیز بروى پایه‌ی استواری نبوده. زیرا چنانکه دیدیم در آن پاسخ خود به عالم بغدادى بجاى بسیارى از کشتنها «زدن» را کیفر شمرده. (1) نیز در جاهاى دیگر از جمله در نامه‌اى که به امیر تورانشاه نامى نوشته و نسخه‌ی آن در کلام‌المهدى دیده مى‌شود یک جا احکام اسلام را پیش کشیده همه‌ی کیفرها را از روى حکم آن دین یاد مى‌کند.
شگفتتر از همه آنکه در آن نوشته‌ی خود که از «چیرگى آینده» خبر مى‌دهد و کیفرها را یاد مى‌کند و چنانکه گفتیم کیفر نگاه کردن به زن بیگانه را نیز کشتن مى‌شمارد ، در جاى دیگرى از آن مى‌گوید : «هر که به زن مرد نیکى نگاه کند چشمهاى او را مى‌کنم.» دانسته نیست که این کیفرهاى رنگارنگ چه علت داشته است؟!.
آنچه از سخنهاى مشعشع پیداست او از ناپاکى و آلوده‌کاریهاى اعراب بیابان‌نشین و از اینکه آنان کوچه را ناپاک کرده و با پاى برهنه بر روى آن زمینهاى ناپاک راه مى‌رفته‌اند و پرواى آلودگى تن و رخت خود را نداشته‌اند سخت دلتنگ و آزرده بوده و بدفع این ناپروایی مى‌کوشیده ، اینست که در نوشته‌هاى خود این موضوع را پیاپى یاد مى‌کند و کیفرهاى سخت درباره‌ی این ناپاکیها مى‌شمارد. شاید تنها کار نیک سید محمد این کار بوده و چون براستى ناپاکى و آلوده‌کارى از بزرگترین عیب یک مردم است آن کیفرهاى سخت را نیز در این باره نابجا نباید دانست.
ولى کیفرهاى دیگر بیشتر آنها نابجاست و اینکه مشعشع سزاى گناههاى کوچک را نیز کشتن مى‌دانسته خود دلیل خونخوارى اوست.
پابرگی :
1ـ صفحه‌ی 21 این کتاب.
🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی
🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی : 9ـ3) در پیرامون شَت زردشت و آیین او
ما چون بارها نام زردشت را برده و او را فرستاده‌ی خدا خوانده‌ایم پرسشهای بسیاری درباره‌ی او می‌شود. یکی می‌گوید : چه دلیل بفرستادگی او دارید؟.. دیگری می‌پرسد : آیا راست است از مردم آذربایجان بوده و آیا دلیل آن چیست؟.. سومی زناشویی با خویشان نزدیک را که زردشتیان…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار هفتم : نمونه‌هایی از آذری کنونی
🔸 فزونیها (تکه‌ی پنج از پنج)
مایان : دیهی در نزدیکیهای تبریز است. اما معنی کلمه چنانکه گفتیم «مای» رویه‌ی دیگری از نام ماد است. «آن» یا «هان» در آخرهای نامهای آبادی بمعنی جایگاه بسیار آمده.
مرند : شهری از آذربایجان است. می‌توان پنداشت که درست آن «مارند» بوده که «مار» همانست که گفتیم و «ند» بمعنی جایگاه یا پیوستگی در آخرهای نامهای آبادی بسیار آمده.
مراغه : بیگمان درست این نام «مراوا» یا «ماراوا» بوده و از اینرو معنی آن را نیز همچون سه نام دیگر بالایین «جایگاه ماد» توان پنداشت.
هشتادسر : نام کوهی در ارسبار آذربایجان بوده که طبری در جنگهای بابک نام آن را بسیار می‌برد و گویا همانست که اکنون «هشته‌سر» می‌خوانند و معنی آن روشن است.
لیلاوا : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.
ویجویه : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.
اینها نامهای فارسی است و چنانکه گفته‌ایم برخی از آنها معنایش بخود روشن است و برخی را ما از راه جستجوی زبانشناسی بدست آورده‌ایم و درباره‌ی برخی نیز بمعنی روشنی دست نیافته بگمان چیزی پیدا کرده‌ایم. درباره‌ی کلمه‌های گان ، وان ، وا ، ند ، و مانند اینها که در آخر نامهای آبادی می‌آید ما گفتگوی گشادی در دفتر دوم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» آورده‌ایم. کسانی اگر خواهند آن را بینند.
اما نامهای ترکی از اشکه‌سو و یالقوزآغاج و مانند اینها چنانکه گفته‌ایم اینها ترجمه‌ی نامهای فارسی است که بوده و کنون ما آنها را در جاهای دیگری هم پیدا می‌کنیم و برای آنکه نیک روشن گردد آنها را با برابرشان دوباره در اینجا می‌نگاریم :
اشکه‌سو : آب‌باریک.
یالقوزآغاج : یکه‌دار (آنکه یک درخت دارد).
استی‌بولاغ : گرمخانی (خانی بمعنی چشمه است).
سُکدی (سوگودلو) : بیدک (آنکه بید دارد).
گردکانلو : گردکانک (آنکه گردکان دارد).
قوزلو : جوزدان (آنکه جوز یا گردکان دارد).
قِزِلجه : سرخه.
نیز نامها و لقبهای ترکی را که بگواهی آورده‌ایم معنی می‌کنیم :
قرداش : برادر ، یولداش : همراه ، سرداش : همراز ، عمواُغلی : پسرعمو ، قاپوچی : دربان ، ایشیک‌آغاسی : آقای بیرون ، ایچ‌آغاسی : آقای درون ، اسماعیل‌قلی : بنده‌ی اسماعیل ، طهماسبقلی : بنده‌ی طهماسب ، حسینقلی : بنده‌ی حسین ، ایل‌بیگی : بیگِ ایل ، ایلخانی : خانِ ایل ، بیگلربیگی : بیگِ بیگان ، خانلرخانی : خان خانان ، قارنجه‌بیگ : مورچه‌بیگ ، قورخمس‌خان : نترسد (ناترس) خان ، شیخ‌اُغلی : پسر شیخ ، حلواچی‌اُغلی : پسر حلواچی.
باید چند سخنی هم درباره نام «ایر» نویسم : باید دانست آن مردمی که گفته می‌شود از سرزمینهای یخبندان شمال به پشته‌ی ایران آمده‌اند و اروپاییان ایشان را «آر» یا «آری» خوانده‌اند ، ولی چون در اوستا نام ایشان آئیر (Aer) بوده سپس این کلمه «ایر» (با یاء مجهول ـEr) گردیده و همان نام است که ما در نوشته‌های خود آورده و می‌گوییم «مردم ایر» یا «ایران» ، و باز همین نام است که سپس نام کشور گردیده و اکنون آن را «ایران» (با یاء معلوم) می‌خوانند. باید خوانندگان آن سخنان را که می‌خوانند هشدارند که کدام معنی خواسته می‌شود.
پایان
🌸
🔸 فزونیها (تکه‌ی پنج از پنج)
مایان : دیهی در نزدیکیهای تبریز است. اما معنی کلمه چنانکه گفتیم «مای» رویه‌ی دیگری از نام ماد است. «آن» یا «هان» در آخرهای نامهای آبادی بمعنی جایگاه بسیار آمده.
مرند : شهری از آذربایجان است. می‌توان پنداشت که درست آن «مارند» بوده که «مار» همانست که گفتیم و «ند» بمعنی جایگاه یا پیوستگی در آخرهای نامهای آبادی بسیار آمده.
مراغه : بیگمان درست این نام «مراوا» یا «ماراوا» بوده و از اینرو معنی آن را نیز همچون سه نام دیگر بالایین «جایگاه ماد» توان پنداشت.
هشتادسر : نام کوهی در ارسبار آذربایجان بوده که طبری در جنگهای بابک نام آن را بسیار می‌برد و گویا همانست که اکنون «هشته‌سر» می‌خوانند و معنی آن روشن است.
لیلاوا : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.
ویجویه : نام کویی از تبریز است و معنی آن دانسته نیست.
اینها نامهای فارسی است و چنانکه گفته‌ایم برخی از آنها معنایش بخود روشن است و برخی را ما از راه جستجوی زبانشناسی بدست آورده‌ایم و درباره‌ی برخی نیز بمعنی روشنی دست نیافته بگمان چیزی پیدا کرده‌ایم. درباره‌ی کلمه‌های گان ، وان ، وا ، ند ، و مانند اینها که در آخر نامهای آبادی می‌آید ما گفتگوی گشادی در دفتر دوم از «نامهای شهرها و دیه‌ها» آورده‌ایم. کسانی اگر خواهند آن را بینند.
اما نامهای ترکی از اشکه‌سو و یالقوزآغاج و مانند اینها چنانکه گفته‌ایم اینها ترجمه‌ی نامهای فارسی است که بوده و کنون ما آنها را در جاهای دیگری هم پیدا می‌کنیم و برای آنکه نیک روشن گردد آنها را با برابرشان دوباره در اینجا می‌نگاریم :
اشکه‌سو : آب‌باریک.
یالقوزآغاج : یکه‌دار (آنکه یک درخت دارد).
استی‌بولاغ : گرمخانی (خانی بمعنی چشمه است).
سُکدی (سوگودلو) : بیدک (آنکه بید دارد).
گردکانلو : گردکانک (آنکه گردکان دارد).
قوزلو : جوزدان (آنکه جوز یا گردکان دارد).
قِزِلجه : سرخه.
نیز نامها و لقبهای ترکی را که بگواهی آورده‌ایم معنی می‌کنیم :
قرداش : برادر ، یولداش : همراه ، سرداش : همراز ، عمواُغلی : پسرعمو ، قاپوچی : دربان ، ایشیک‌آغاسی : آقای بیرون ، ایچ‌آغاسی : آقای درون ، اسماعیل‌قلی : بنده‌ی اسماعیل ، طهماسبقلی : بنده‌ی طهماسب ، حسینقلی : بنده‌ی حسین ، ایل‌بیگی : بیگِ ایل ، ایلخانی : خانِ ایل ، بیگلربیگی : بیگِ بیگان ، خانلرخانی : خان خانان ، قارنجه‌بیگ : مورچه‌بیگ ، قورخمس‌خان : نترسد (ناترس) خان ، شیخ‌اُغلی : پسر شیخ ، حلواچی‌اُغلی : پسر حلواچی.
باید چند سخنی هم درباره نام «ایر» نویسم : باید دانست آن مردمی که گفته می‌شود از سرزمینهای یخبندان شمال به پشته‌ی ایران آمده‌اند و اروپاییان ایشان را «آر» یا «آری» خوانده‌اند ، ولی چون در اوستا نام ایشان آئیر (Aer) بوده سپس این کلمه «ایر» (با یاء مجهول ـEr) گردیده و همان نام است که ما در نوشته‌های خود آورده و می‌گوییم «مردم ایر» یا «ایران» ، و باز همین نام است که سپس نام کشور گردیده و اکنون آن را «ایران» (با یاء معلوم) می‌خوانند. باید خوانندگان آن سخنان را که می‌خوانند هشدارند که کدام معنی خواسته می‌شود.
پایان
🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)
🔸 1 ـ 9 : نادانیهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه گفتیم سید محمد گاهى دعوای خود را کوچک کرده خویشتن را جانشین امام دوازدهم مى‌شمارَد. گاهى نیز فرصت بدست آورده هرچه بالاتر مى‌رود و خود را به رده‌ی[صف] پیغمبران می‌رساند. در یک جا آشکاره می‌گوید : «باین سید الهام رسیده. دانسته‌های خود را از کُلَینی نگرفته.» (1)
از کلام‌المهدى پیداست که او مشق قرآن‌سازى نیز مى‌کرده. همچنین به پیروى امامان که براى هر کدام زیارتنامه درست کرده‌اند او نیز زیارتنامه براى خود نوشته که گویا پیروان هر روز بایستى آن را بخوانند. نیز مناجاتهایی بافته که در آنها خویشتن را «ولى‌الله» می‌نامد و مریدان بایستى آن مناجاتها را خوانده براى «ولى‌اللّه» یاورى و پشتیبانى از خدا بطلبند. (2)
ولى با همه‌ی لافهایى که سید محمد از دانش و فهم مى‌زند و خود را «داناترین مرد روى زمین» (3) مى‌خواند از سخنانش پیداست که مرد بسیار نادان و کودنى بوده و از آگاهیهایى که هر باسوادى باید دارد هم بى‌بهره بوده است. اینکه نوشته‌اند زمانی در مدرسه‌ی ابن‌فهد بسر مى‌برده گویا از همان زمان جز مشق مهدیگرى اندیشه و کار دیگرى نداشته و دل بآموختن چیزى نمى‌سوزانیده ، اینست که از درسهاى عادى نیز بى‌بهره شده است.
نمونه‌ی آگاهیهاى او از فن تاریخ اینکه در چند جا از نوشته‌هاى خود مى‌گوید : «عیسا را کشته و سرش را بریده براى زن بدکارى به مصر ارمغان فرستادند.»
درباره‌ی نرجس‌خاتون مادر امام دوازدهم همیشه مى‌نویسد که او «دختر قیصر روم بود». نمى‌دانم از پافشارى در این باره چه خواستی داشته است. شنیدنی آنجاست که مى‌گوید : «چون عباسیان روم را گشادند دختر قیصر اسیر افتاد و او را به بغداد آوردند. ولى کسى نشناخت و خدا او را بیمار ساخت تا کسى دست بسوى او دراز نکند و چون در بازار مى‌فروختند دختر امام على نقى او را خریده به برادرش حسن عسکرى بخشید و ازو مهدى پسر حسن زاییده شد.»
درباره‌ی داستان مرگ امام رضا شرحى مى‌نویسد که بسیار احمقانه است. مى‌گوید : «خلیفه مأمون از بغداد به بهانه‌ی زیارت قبر پدر خود هارون که در توس بود بیرون رفته انگورهاى تازه‌چیده را در ظرفهاى عسل جا داده و آن ظرفها را به استرها و شترها بار کرده همراه برد و چون به توس رسید آن انگورها را بیرون آورده بدست طبیبى که همراه برده بود با نخ و سوزن زهرآلود ساخت و بدست فرستاده‌اى نزد امام فرستاده پیغام داد که تحفه‌ی عراق است که همراه خود آورده‌ام و امام از آن انگورها خورده پس از سه روز درگذشت.»
در یک جا به مناسبتى نام بُختُنَصر را برده مى‌گوید : «او دعواى خدایى کرد و مجوسان هنوز هم او را خدا مى‌دانند.»
چنانکه گفتیم با این نادانیها و کودنیها گاهى خود را داناى روى زمین مى‌خواند ، گاهى هم مى‌گوید : «خدا دانشهاى همه‌ی پیغمبران را بمن بخشیده.» گاهى نیز دعواى غیب‌دانى نموده مى‌نویسد : «هر که بمن دشنام مى‌دهد من او را دانسته مى‌کشمش.»
بدتر از همه ستیزه‌رویی و بیشرمى این مرد است که سخنى را که در اینجا مى‌گوید در جاى دیگر پاک آن را وارونه می‌گرداند و هرگز شرمى نمی‌کند. یک رشته از وارونه‌گوییهاى او را آوردیم که هم دعوا و هم احکام خود را پیاپى تغییر می‌داده و با هر کسى بمناسبت حال او سخنى می‌رانده است.
با آنکه او آشکارا عقیده‌ی على‌اللهیگرى داشته و بارها این عقیده را شرح مى‌دهد باز در جایى حدیثى را که از پیغمبر اسلام نقل کرده‌اند باین عبارت : «اى على دو کس درباره‌ی تو تباهکار است یکى دوستارى که تو را از پایگاهت بالاتر مى‌برد و دیگرى دشمنى که تو را از جایگاهت پایین‌تر مى‌گزارد» (4) مى‌آورد. نیز روایتى را که از زبان یکى از دوازده امام آورده شده است بدینسان : «ما را از پایه‌ی خدایى پایین‌تر بگیرید و هرچه مى‌خواهید درباره‌ی ما بگویید» (5) نقل مى‌کند. هم دیدیم که او «غالیان» را از جمله‌ی کافران شمرده کشتن آنان را در «چیرگى آینده» وعده مى‌دهد بلکه کسى را که دست به یک غالى بزند و آن را نشورد وعده‌ی کشتن مى‌دهد. کسى نمى‌پرسیده که غالیان مگر جز آن نادانانیند که امام على یا کسان دیگرى را به پایه‌ی خدایى مى‌رسانیده یا کارهاى خدا را بآنان نسبت مى‌داده‌اند و تو و پیروان تو که آن امام را خدا مى‌دانید آیا غالى نیستید؟!.
👇
🔸 1 ـ 9 : نادانیهاى سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
چنانکه گفتیم سید محمد گاهى دعوای خود را کوچک کرده خویشتن را جانشین امام دوازدهم مى‌شمارَد. گاهى نیز فرصت بدست آورده هرچه بالاتر مى‌رود و خود را به رده‌ی[صف] پیغمبران می‌رساند. در یک جا آشکاره می‌گوید : «باین سید الهام رسیده. دانسته‌های خود را از کُلَینی نگرفته.» (1)
از کلام‌المهدى پیداست که او مشق قرآن‌سازى نیز مى‌کرده. همچنین به پیروى امامان که براى هر کدام زیارتنامه درست کرده‌اند او نیز زیارتنامه براى خود نوشته که گویا پیروان هر روز بایستى آن را بخوانند. نیز مناجاتهایی بافته که در آنها خویشتن را «ولى‌الله» می‌نامد و مریدان بایستى آن مناجاتها را خوانده براى «ولى‌اللّه» یاورى و پشتیبانى از خدا بطلبند. (2)
ولى با همه‌ی لافهایى که سید محمد از دانش و فهم مى‌زند و خود را «داناترین مرد روى زمین» (3) مى‌خواند از سخنانش پیداست که مرد بسیار نادان و کودنى بوده و از آگاهیهایى که هر باسوادى باید دارد هم بى‌بهره بوده است. اینکه نوشته‌اند زمانی در مدرسه‌ی ابن‌فهد بسر مى‌برده گویا از همان زمان جز مشق مهدیگرى اندیشه و کار دیگرى نداشته و دل بآموختن چیزى نمى‌سوزانیده ، اینست که از درسهاى عادى نیز بى‌بهره شده است.
نمونه‌ی آگاهیهاى او از فن تاریخ اینکه در چند جا از نوشته‌هاى خود مى‌گوید : «عیسا را کشته و سرش را بریده براى زن بدکارى به مصر ارمغان فرستادند.»
درباره‌ی نرجس‌خاتون مادر امام دوازدهم همیشه مى‌نویسد که او «دختر قیصر روم بود». نمى‌دانم از پافشارى در این باره چه خواستی داشته است. شنیدنی آنجاست که مى‌گوید : «چون عباسیان روم را گشادند دختر قیصر اسیر افتاد و او را به بغداد آوردند. ولى کسى نشناخت و خدا او را بیمار ساخت تا کسى دست بسوى او دراز نکند و چون در بازار مى‌فروختند دختر امام على نقى او را خریده به برادرش حسن عسکرى بخشید و ازو مهدى پسر حسن زاییده شد.»
درباره‌ی داستان مرگ امام رضا شرحى مى‌نویسد که بسیار احمقانه است. مى‌گوید : «خلیفه مأمون از بغداد به بهانه‌ی زیارت قبر پدر خود هارون که در توس بود بیرون رفته انگورهاى تازه‌چیده را در ظرفهاى عسل جا داده و آن ظرفها را به استرها و شترها بار کرده همراه برد و چون به توس رسید آن انگورها را بیرون آورده بدست طبیبى که همراه برده بود با نخ و سوزن زهرآلود ساخت و بدست فرستاده‌اى نزد امام فرستاده پیغام داد که تحفه‌ی عراق است که همراه خود آورده‌ام و امام از آن انگورها خورده پس از سه روز درگذشت.»
در یک جا به مناسبتى نام بُختُنَصر را برده مى‌گوید : «او دعواى خدایى کرد و مجوسان هنوز هم او را خدا مى‌دانند.»
چنانکه گفتیم با این نادانیها و کودنیها گاهى خود را داناى روى زمین مى‌خواند ، گاهى هم مى‌گوید : «خدا دانشهاى همه‌ی پیغمبران را بمن بخشیده.» گاهى نیز دعواى غیب‌دانى نموده مى‌نویسد : «هر که بمن دشنام مى‌دهد من او را دانسته مى‌کشمش.»
بدتر از همه ستیزه‌رویی و بیشرمى این مرد است که سخنى را که در اینجا مى‌گوید در جاى دیگر پاک آن را وارونه می‌گرداند و هرگز شرمى نمی‌کند. یک رشته از وارونه‌گوییهاى او را آوردیم که هم دعوا و هم احکام خود را پیاپى تغییر می‌داده و با هر کسى بمناسبت حال او سخنى می‌رانده است.
با آنکه او آشکارا عقیده‌ی على‌اللهیگرى داشته و بارها این عقیده را شرح مى‌دهد باز در جایى حدیثى را که از پیغمبر اسلام نقل کرده‌اند باین عبارت : «اى على دو کس درباره‌ی تو تباهکار است یکى دوستارى که تو را از پایگاهت بالاتر مى‌برد و دیگرى دشمنى که تو را از جایگاهت پایین‌تر مى‌گزارد» (4) مى‌آورد. نیز روایتى را که از زبان یکى از دوازده امام آورده شده است بدینسان : «ما را از پایه‌ی خدایى پایین‌تر بگیرید و هرچه مى‌خواهید درباره‌ی ما بگویید» (5) نقل مى‌کند. هم دیدیم که او «غالیان» را از جمله‌ی کافران شمرده کشتن آنان را در «چیرگى آینده» وعده مى‌دهد بلکه کسى را که دست به یک غالى بزند و آن را نشورد وعده‌ی کشتن مى‌دهد. کسى نمى‌پرسیده که غالیان مگر جز آن نادانانیند که امام على یا کسان دیگرى را به پایه‌ی خدایى مى‌رسانیده یا کارهاى خدا را بآنان نسبت مى‌داده‌اند و تو و پیروان تو که آن امام را خدا مى‌دانید آیا غالى نیستید؟!.
👇
نیز چنانکه گفتیم او امام دوازدهم پسر امام حسن عسکرى را همچون دیگر امامان مرده می‌دانسته و اینست که خویشتن را بجاى او ادعا می‌نموده. فشرده‌ی گفته‌هاى او و دلیلهایى که مى‌آورد همین ادعاست و بس. با اینهمه در چند جا حساب عمر آن امام را رفته می‌گوید تا امسال ششصد و فلان اندازه سال دارد. در یک جا هم در پاسخ آنان که درازى بى‌اندازه‌ی عمر او را ایراد گرفته‌اند بگفتگو پرداخته درازى عمر شیطان و خضر و دیگران را بگواهى مى‌آورد. به هر حال در سراسر گفته‌هاى او سخنان رنگارنگ و وارونه‌گوییهای فراوان پیداست و او این کار را عیب یا گناه نمى‌شمرده است.
پابرگیها :
1ـ و هذا السید الذی ظهر ملهم بالصواب لاآخذ من الکلینی و لا من غیره.
2ـ برخى از این نوشته‌های او را در آخر کتاب خواهیم آورد.
3ـ اعلم اهل الارض.
4ـ «یا على هلک فیک اثنان محب غال و مبغض قال».
5ـ «نزلونا عن‌الربوبیة و قولوا فینا ماشئتم».
🌸
پابرگیها :
1ـ و هذا السید الذی ظهر ملهم بالصواب لاآخذ من الکلینی و لا من غیره.
2ـ برخى از این نوشته‌های او را در آخر کتاب خواهیم آورد.
3ـ اعلم اهل الارض.
4ـ «یا على هلک فیک اثنان محب غال و مبغض قال».
5ـ «نزلونا عن‌الربوبیة و قولوا فینا ماشئتم».
🌸
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی
🔸 10ـ3) اسلام و ایران
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 10ـ3) اسلام و ایران
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی : 10ـ3) اسلام و ایران
پدران ما تا اسلام را نمی‌شناختند در برابر آن جنگیدند و چون شناختند در راه آن جنگیدند. ... سیزده قرن تاریخ ایران جز تاریخ اسلام نیست و هزارها بلکه ملیونها ایرانیان خون خود را در راه رونق اسلام ریخته و بلندی نام اسلام را خونبهای خود دانسته و در دقیقه‌های واپسین…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»
🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی یک از سه)
پیش از چاپ کتاب «آذری» ، زبان باستان آذربایجان ناشناخته می‌بود و کسی از ایرانیان و شرقشناسان نمی‌دانست که آذری زبانیست از شاخه‌های فارسی ، و با زبان باستان ایران همبستگیهایی دارد.
پس از اینکه کسروی این کتاب را نوشت و پراکند ، زمینه‌ی نوینی برای پژوهش گشاده شد و کتابها و گفتارهایی در آن باره بچاپ رسید که فهرست آنها به شرح زیر می‌باشد :
کتابها :
ـ گویش کرینگان (تاتی) / یحیای ذکاء ، تهران 1332
ـ تاتی و هرزنی ، دو لهجه از زبان باستان آذربایجان/ عبدالعلی کارنگ ، تبریز 1333
ـ زبان كنونی آذربایجان / دكتر ماهیار نوابی ، 1333 تبریز
ـ زبان تركي آذربايجان / دكتر ماهيار نوابي ، مقدمه ص 2 تا 28
ـ زبان مردم تبريز (در سده‌ي دهم و آغاز سده‌ی يازدهم هجري) / دكتر ماهيار نوابي ، شماره‌ي سوم و چهارم سال نهم نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز، 1336
ـ چکستانی مپسندم / یحیای ماهیار نوابی ، نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز ، سال7 ، ص41ـ 44
ـ گویش گلین‌قیه / دکتر عبدالعلی كارنگ ، فرهنگ ایران زمین ، تهران ، 1336
ـ گویش گلین‌قیه (هرزندی) / یحیای ذکاء (ضمیمه‌ی فرهنگ ایران زمین) ، تهران 1336
ـ آتورپاتکان (آذربایجان و نهضت ادبی) / جمال‌الدین فقیه ، شركت سهامی چاپ و انتشارات كتب ایران ص 166 تا 199 ، آذر 1346
ـ گویش آذری (متن و ترجمه و واژه‌نامه‌ی رساله‌ی روحی انارجانی) / پژوهش رحیم رضازاده‌ی ملک ، از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ، تهران 1352
ـ آذریگان ؛ آگاهیهایی درباره‌ی گویش آذری / دکتر صادق كیا ، تهران ، 1354
ـ زبان قدیم آذربایجان / دكتر منوچهر مرتضوی ، انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دكتر محمود افشار یزدی ، شماره‌ی 12 ، 1360 تهران
ـ منابع و مآخذ مربوط به زبان ديرين آذربايجان / دكتر منوچهر مرتضوی
ـ آذربايجان و آران / دكتر عنايت‌الله رضا ، تهران 1360
ـ فرهنگ تاتي و تالشي / علي عبدلي چاپ تهران ، 1363
* بخشی کوتاه از کتاب فرهنگ تطبیقی تالشی ـ تاتی ـ آذری / علی عبدلی
ـ تاریخ تبار و زبان آذربایجان / غلام‌رضا انصاف‌پور ، انتشارات فكر روز ، 1377
ـ زبان كهن آذربایجان «سایه‌های شكار شده» / هنینگ ، و. ب. ترجمان : بهمن سركاراتی ، نشر قطره ، 1378
ـ زبان آذربایجان از کهنترین زمان تا حال / کاظم آذری سیسی ، 1394
ـ تاریخ آتروپاتن (آذربایجان باستان) / اقرار علی‌اف ترجمان ، مهناز صدری
.
🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی یک از سه)
پیش از چاپ کتاب «آذری» ، زبان باستان آذربایجان ناشناخته می‌بود و کسی از ایرانیان و شرقشناسان نمی‌دانست که آذری زبانیست از شاخه‌های فارسی ، و با زبان باستان ایران همبستگیهایی دارد.
پس از اینکه کسروی این کتاب را نوشت و پراکند ، زمینه‌ی نوینی برای پژوهش گشاده شد و کتابها و گفتارهایی در آن باره بچاپ رسید که فهرست آنها به شرح زیر می‌باشد :
کتابها :
ـ گویش کرینگان (تاتی) / یحیای ذکاء ، تهران 1332
ـ تاتی و هرزنی ، دو لهجه از زبان باستان آذربایجان/ عبدالعلی کارنگ ، تبریز 1333
ـ زبان كنونی آذربایجان / دكتر ماهیار نوابی ، 1333 تبریز
ـ زبان تركي آذربايجان / دكتر ماهيار نوابي ، مقدمه ص 2 تا 28
ـ زبان مردم تبريز (در سده‌ي دهم و آغاز سده‌ی يازدهم هجري) / دكتر ماهيار نوابي ، شماره‌ي سوم و چهارم سال نهم نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز، 1336
ـ چکستانی مپسندم / یحیای ماهیار نوابی ، نشريه‌ي دانشكده‌ي ادبيات تبريز ، سال7 ، ص41ـ 44
ـ گویش گلین‌قیه / دکتر عبدالعلی كارنگ ، فرهنگ ایران زمین ، تهران ، 1336
ـ گویش گلین‌قیه (هرزندی) / یحیای ذکاء (ضمیمه‌ی فرهنگ ایران زمین) ، تهران 1336
ـ آتورپاتکان (آذربایجان و نهضت ادبی) / جمال‌الدین فقیه ، شركت سهامی چاپ و انتشارات كتب ایران ص 166 تا 199 ، آذر 1346
ـ گویش آذری (متن و ترجمه و واژه‌نامه‌ی رساله‌ی روحی انارجانی) / پژوهش رحیم رضازاده‌ی ملک ، از انتشارات انجمن فرهنگ ایران باستان ، تهران 1352
ـ آذریگان ؛ آگاهیهایی درباره‌ی گویش آذری / دکتر صادق كیا ، تهران ، 1354
ـ زبان قدیم آذربایجان / دكتر منوچهر مرتضوی ، انتشارات ادبی و تاریخی موقوفات دكتر محمود افشار یزدی ، شماره‌ی 12 ، 1360 تهران
ـ منابع و مآخذ مربوط به زبان ديرين آذربايجان / دكتر منوچهر مرتضوی
ـ آذربايجان و آران / دكتر عنايت‌الله رضا ، تهران 1360
ـ فرهنگ تاتي و تالشي / علي عبدلي چاپ تهران ، 1363
* بخشی کوتاه از کتاب فرهنگ تطبیقی تالشی ـ تاتی ـ آذری / علی عبدلی
ـ تاریخ تبار و زبان آذربایجان / غلام‌رضا انصاف‌پور ، انتشارات فكر روز ، 1377
ـ زبان كهن آذربایجان «سایه‌های شكار شده» / هنینگ ، و. ب. ترجمان : بهمن سركاراتی ، نشر قطره ، 1378
ـ زبان آذربایجان از کهنترین زمان تا حال / کاظم آذری سیسی ، 1394
ـ تاریخ آتروپاتن (آذربایجان باستان) / اقرار علی‌اف ترجمان ، مهناز صدری
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)
🔸 1 ـ 10 : انجام کار سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
پس از مرگ مولا على ، سید محمد بار دیگر رشته‌ی کارها را بدست گرفته در خوزستان و جزایر و بخشى از عراق حکمرانى داشت. در همان سال ٨۶١ (835 ، 836 خورشیدی) که گفتیم مولا على کشته گردید امیر ناصر نامى از امراى عراق آهنگ جنگ مشعشعیان کرده به بغداد رفت و از آنجا سپاه بزرگى آراسته روانه‌ی واسط گردید که به خوزستان درآید. سید محمد خبر او را شنیده با سپاهى بجلو او شتافت و در نزدیکى واسط دو سپاه بهم رسیده جنگ سختى کردند و فیروزى ازآنِ سید محمد گردید. قاضى نوراللّه مى‌نویسد : «همگى آن جماعت در جنگ او کشته شدند و احدى ازیشان بیرون نرفت.»
پس از این حادثه کسى آهنگ جنگ مشعشعیان نکرد و چون پیر بوداغ که فرمانرواى عراق و فارس بود با پدرش جهانشاه نافرمانى مى‌کرد و گرفتار کار خود بود و از سوى دیگر او به تعصب شیعیگری نبرد با مشعشعیان را صرفه‌ی خود نمى‌دانست اینبود که سید محمد آسوده بحکمرانى پرداخت و تا سال 866 خوش و آسوده روز مى‌گزاشت. در این زمان آسودگى و خوشى است که او با پیر قلی نامه‌نویسیها کرده و آن گفتگوها را که نقل کردیم نموده است. هم در این زمان است که بسیارى از نگارشهاى خود را از مناجات و زیارتنامه و قرآن‌سازى و مانند اینها نوشته است. بارى در سال 866 (840 خورشیدی) سید محمد را مرگ دریافته با موى سفید و روى سیاه زیر خاک رفت و از خود جز یک رشته بدعتهاى زشت و یک دسته پیروان گمراه بیادگار نگزاشت. (1)
پابرگی :
1ـ قاضى نوراللّه سال مرگ او را 870 نوشته. ولی چون سید علی و دیگران سال 866 را نوشته‌اند ما نوشته‌ی اینها را پذیرفتیم.
🌸
🔸 1 ـ 10 : انجام کار سید محمد (تکه‌ی یک از یک)
پس از مرگ مولا على ، سید محمد بار دیگر رشته‌ی کارها را بدست گرفته در خوزستان و جزایر و بخشى از عراق حکمرانى داشت. در همان سال ٨۶١ (835 ، 836 خورشیدی) که گفتیم مولا على کشته گردید امیر ناصر نامى از امراى عراق آهنگ جنگ مشعشعیان کرده به بغداد رفت و از آنجا سپاه بزرگى آراسته روانه‌ی واسط گردید که به خوزستان درآید. سید محمد خبر او را شنیده با سپاهى بجلو او شتافت و در نزدیکى واسط دو سپاه بهم رسیده جنگ سختى کردند و فیروزى ازآنِ سید محمد گردید. قاضى نوراللّه مى‌نویسد : «همگى آن جماعت در جنگ او کشته شدند و احدى ازیشان بیرون نرفت.»
پس از این حادثه کسى آهنگ جنگ مشعشعیان نکرد و چون پیر بوداغ که فرمانرواى عراق و فارس بود با پدرش جهانشاه نافرمانى مى‌کرد و گرفتار کار خود بود و از سوى دیگر او به تعصب شیعیگری نبرد با مشعشعیان را صرفه‌ی خود نمى‌دانست اینبود که سید محمد آسوده بحکمرانى پرداخت و تا سال 866 خوش و آسوده روز مى‌گزاشت. در این زمان آسودگى و خوشى است که او با پیر قلی نامه‌نویسیها کرده و آن گفتگوها را که نقل کردیم نموده است. هم در این زمان است که بسیارى از نگارشهاى خود را از مناجات و زیارتنامه و قرآن‌سازى و مانند اینها نوشته است. بارى در سال 866 (840 خورشیدی) سید محمد را مرگ دریافته با موى سفید و روى سیاه زیر خاک رفت و از خود جز یک رشته بدعتهاى زشت و یک دسته پیروان گمراه بیادگار نگزاشت. (1)
پابرگی :
1ـ قاضى نوراللّه سال مرگ او را 870 نوشته. ولی چون سید علی و دیگران سال 866 را نوشته‌اند ما نوشته‌ی اینها را پذیرفتیم.
🌸