🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 5 ـ4) صوفیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : خرد چیست؟ (تکه‌ی یک از دو)


ما باید در اینجا معنی خرد را روشن گردانیم. چیزی که هست باید نخست معنی روان روشن گردد و گوهر آدمیگری دانسته شود. اینست نخست باید از این یکی سخن گوییم. ما درباره‌ی روان در بسیار جاها سخن رانده‌ایم [بنگرید بکتاب «در پیرامون روان»] و باید در اینجا نیز بسخنانی پردازیم. انبوه مردمان که خرد را نمی‌شناسند از گوهر آدمی نیز ناآگاهند.

فیلسوفان مادی گفته‌اند : جانوران و آدمیان که هستند ، سرچشمه‌ی همه‌ی کارها و جنبشهای آنها «خودخواهی» است. هر یکی از آنها تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را بهر خود می‌خواهد. هر یکی جز دربند خود نیست. شما اگر زیست یک گوسفندی را بسنجید خواهید دید هر کاری که می‌کند جز بسود خود نمی‌کند. اگر می‌چرد بهر آنست که سیر شود ، اگر می‌خوابد بهر آنست که بیاساید ، اگر بگوسفندی شاخ می‌زند بهر آنست که چیرگی و برتری نشان دهد ، و اگر ماده‌گوسفندی را دوست می‌دارد و با او همچرانی می‌کند بهر آنست که کام گزارد. یک کاری که بسود خودش نباشد نمی‌کند می‌گویند : از اینجاست که همیشه میان زندگان «نبرد» است. چون هر یکی از آنها تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را بهر خود می‌خواهد ، ناچار درمیانه کشاکش پدید می‌آید و زندگانی جز «نبرد زندگان با یکدیگر» نیست.

ما می‌گوییم : این سخن درباره‌ی چهارپایان و دیگر جانوران راستست. سرچشمه‌ی کارها و خواهشهای آنها جز «خودخواهی» نیست و زندگانی آنها جز نبرد و کشاکش نمی‌باشد. چیزی که هست ما از آدمی یک رشته کارهایی می‌بینیم که نه تنها از روی «خودخواهی» نیست ، به آخشیج [=ضد] آن نیز هست. مثلاً شما از راهی می‌گذرید و در سرمای زمستان برهنه‌ای را می‌بینید که لرزان و چایان ایستاده ، دلتان بحالش می‌سوزد ، و روپوش خود را درآورده باو می‌دهید ، و چون پوشیده و کمی بیاسود خرسند و دلشاد می‌گردید. در این یک داستان که هزاران بار رخ دهد ، سه چیز به آخشیج «خودخواهی» است : از لرزیدن و چاییدن او شما دلتان سوخت ، روپوش خود را درآورده باو دادید ، از آسایش او خرسند شدید. اینها با خودخواهی چه می‌سازد؟! اگر خودخواهی بودی ، بایستی از لرزیدن و چاییدن او کمترین دلسوزی در شما نباشد (چنانکه در جانوران نیست و گوسفندی را که سر می‌برند ، گوسفندان دیگر در پهلوی آن آسوده می‌چرند) ، و بجای دادن روپوش خود باو ، اگر کلاهی بسر او بوده ، بربایید.

از این رشته کارها در آدمی بسیار است و ما از اینجا درمی‌یابیم که میان آدمیان و جانوران جدایی هست ،‌ و آن گفته‌ی فیلسوفان درباره‌ی جانوران از هر باره راستست. ولی درباره‌ی آدمی راست نیست.

در این باره راستی آنست که چهارپایان و جانوران دارای تن و جان می‌باشند. تن ـ همان پوست و گوشت و رگ و پی و استخوان ، و جان آن نیروی زندگیست که با گردش خون پایدار می‌باشد ، این داشته‌ی جانوران است. لیکن آدمی گذشته از تن و جان ، دارای روان نیز می‌باشد که گوهر جداییست.

پس آدمی از دو گوهر سرشته شده : گوهر تن و جان که در آن با جانوران همباز [=شریک] است ، گوهر روان که ویژه‌ی خود اوست.

گوهر تن و جان ، چه در جانوران و چه در آدمی ، سرچشمه‌ی کارها و خواهشهایش خودخواهیست. گفته‌ی فیلسوفان درباره‌ی این گوهر راست می‌باشد. اما گوهر روان سرچشمه‌ی کارهایش دلسوزی و نیکخواهی و آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] و آبادی‌دوستی و دادگریست و اینها بیکبار آخشیج [=ضد] خودخواهیست. فیلسوفان از این گوهر ناآگاه مانده و این را نشناخته‌اند.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 3 : سید سجاد (تکه‌ی یک از یک)


بنوشته‌ی سید على مرگ بدران در سال  ٩۴٨ (920 خورشیدی)  بوده. پس از وى نوبت حکمرانى به پسرش سید سجاد رسید. در همان سال آغاز پادشاهى او بود که چون علاء‌الدوله‌ی رعناشى پسر خلیل‌اللّه نیز گردنکشى آشکار مى‌ساخت شاه‌تهماسب لشگر بر سر او به دزفول برد. سید سجاد این شنیده نزد شاه شتافت و فروتنى و چاکرى آشکار مى‌ساخت. شاه او را نواخته با فرمان والیگرى بازگردانید. (1)

با اینحال سجاد دل با شاه‌تهماسب پاک نداشته و همیشه بکارشکنى مى‌کوشید. مؤلف تکملة‌الاخبار که همزمان او و تهماسب بوده درباره¬ی وى این جمله‌ها را مى‌نویسد : «حالا شوشتر و دزفول داخل حوزه‌ی شاهى دین‌پناهى است. اما هویزه و عربستان و آن نواحى در تصرف اوست اگرچه از مخالفت فرمان همیون هراسان است. اما مردم شوشتر و دزفول را ایمن نمى‌گزارند و اکثر اوقات نهب و غارت مى‌نمایند».

سید على نیز مى‌نویسد : «بنى‌لام که آنان را آل‌غزى مى‌خوانند و نشیمن ایشان در غرب هویزه بود سید سجاد آنان را بتاراج و تاخت پیرامونهای شوشتر برمى‌انگیخت. و این نتیجه داد که اعراب بفراوانى به خوزستان درآمده در هر سوی پراکنده شدند و به سجاد جز زیان نیفزود.»

قاضى ‌نوراللّه نیز که همزمان سجاد بوده (2) با آنکه او هواخواه مشعشعیان است و سجاد و پدرش بدران را فرمانبر شاهان صفوى مى‌نویسد در جاى دیگرى از تاخت‌وتاز اعراب در خوزستان و زیانکاریهاى ایشان شکایتهاى بسیار مى‌آورد. (3)

از سخنان او و دیگر نوشته‌ها پیداست که پس از مرگ شاه‌اسماعیل که جانشین او تهماسب خردسال و ایران از درون و بیرون دچار کشاکشها بود اعراب خوزستان هم فرصت بدست آورده آتش چپاول و تاخت‌وتاز را در آن سرزمین فروزان مى‌سازند و دیهها و کشتزارها را ویران مى‌گردانند. همچنان پس از مرگ تهماسب و درگذشتن اسماعیل‌میرزا در زمان سلطان‌محمد کور که باز دولت صفوی ناتوان بود بار دیگر اعرابْ خوزستان را میدان چپاول مى‌گردانند و پیاپى آتش جنگ و تاخت‌وتاز را روشن مى‌سازند ، اینست که همیشه فریاد مردم از دست ایشان بلند بوده.

گویا در همان زمانها بوده که آل‌سلطان از اعراب عراق به خوزستان آمده با آل‌مشعشع آغاز دشمنى مى‌نمایند و از این دشمنى بهانه بدست هر دو گروه افتاده بنام جنگ و کشاکش با یکدیگر آتش به خرمن دارایى مردم مى‌زنند.

قاضى ‌نوراللّه درباره‌ی مولا سجاد مى‌نویسد : «حاکم هویزه و سایر عربستان بود و از مخالفت فرمان همایون بغایت هراسان لیکن مردمش به بهانه‌ی آل‌سلاطین که تابع والى روم‌اند حوالى شوشتر و دزفول را به جاروب غارت روفته ضعف آنچه بدیوان اعلى مى‌فرستند از عجزه‌ی آنجا مى‌برند».


پابرگیها :

1ـ عالم‌آرا صفحه‌ی ٧٢ ـ شگفت است نام این مرد در کتابها بغلط برده شده. در عالم‌آرا در یک جا به عوض سید سجادبن‌بدران «سید شجاع‌الدین» و در یک جا به عوض سید سجاد «سید سحار» مى‌نویسد.

2ـ قاضى در  ١٠٢٧  در هندوستان مرده ولى چون او در  ٩٧٩  از شوشتر به مشهد رفته و در  ٩٩٢  از آنجا به هند رفته اینست که آگاهیهاى او از خوزستان راجع بزمان شاه‌‌تهماسب مى‌باشد اگرچه کتاب خود را بسیار دیرتر نوشته است.

3ـ شرحى که او درباره‌ی شوشتر و پریشان‌روزگارى خاندان خود نوشته دیده شود.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 نیک و بد را چگونه توان شناخت؟..

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 6 ـ4) خراباتیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

📘 موانع دمکراسی در ایران

✍ نویساد (هیئت تحریریه) تلگرام

🔶 پاسخ به این پرسشها موضوع این دفترست : آیا راه دمکراسی در ایران هموارست؟ ، سنگهای راه دمکراسی در ایران کدامهاست؟ ، در آغاز چه گامهایی باید برداشت تا دمکراسی در ایران دست‌یافتنی گردد؟

📊 شمار ساتها : ۴۵

🔸 بازپسین پراکنش : اسفند ۱۴۰۱

کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

⭐️ کتاب را از اینجا دریافت توان کرد.


.

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : خرد چیست؟ (تکه‌ی دو از دو)


نتیجه‌ای که از این سخن می‌خواهیم آنست که آدمی دارای دو دستگاه هست :

1) دستگاه تن و جان با هوسهای بسیار و خویهای پست رشک و کینه و خشم و ستم و آز و خودنمایی و گردنکشی و دروغگویی و چاپلوسی و مانند اینها.

2) دستگاه روان با نیروهای فهم و اندیشه و خرد و شرم و آزرم و فَرجاد[=وجدان] و مانند اینها.

چنانکه دیده می‌شود «خرد» از بستگان روان می‌باشد ، و اینست تنها در آدمیان است و جانوران بی‌بهره از آنند ، و برای آنکه معنی خرد نیک شناخته شود و جدایی‌ای که میان آن با اندیشه و دیگر نیروهاست دانسته گردد ، مثلی می‌آوریم :

چنین انگارید که یک مرد ساده‌ای معنی مشروطه را نمی‌داند و شما با او بسخن پرداخته می‌گویید : «مشروطه آنست که مردمی که در یک کشوری می‌زیند ، آن کشور را خانه‌ی خود شناسند و دست بهم داده بآبادی آنجا کوشند و در راه نگهداریش جانفشانی دریغ ندارند و کارهای کشور را خود بدست گرفته ، مردان کاردان و نیکی را از میان خود برگزینند که رشته‌ی کارها را بدست ایشان سپرده ، خود در پشت سر نگهبان و دیده‌بان باشند ، بدینسان با خوشی و آسودگی زندگی بسر برند». سپس بتاریخ پرداخته می‌گویید : «در زمانهای باستان در هر کشوری یک پادشاه خودکامه بودی که بدلخواه و هوس فرمان راندی و مردم در زیر دست او مانده ، سخن یا ایرادی نیارَستندی [=جرئت نکردندی] . سپس در هر کشوری مردان آزاده بجانفشانی برخاسته با پادشاهان خودکامه به نبرد پرداخته‌اند و با ریختن خونها بنیاد خودکامگی را برانداخته ، دستگاه مشروطه (یا سررشته‌داری توده) را برپا گردانیده‌اند.

اینها را که بگویید ، آن مرد ساده خواهد شنید ، و فراگرفت ، و نیک فهمید ، و این دریافت که چنین سررشته‌داری‌ای بسیار بهتر از فرمانروایی پادشاهان خودکامه است ، و نیز این خواهد دریافت که ملایان که با مشروطه دشمنی می‌کنند و زبان به نکوهش باز می‌کنند ، یا از نادانیست که معنی مشروطه را نمی‌دانند ، و یا از بدنهادی است که بدبختی مردم را می‌خواهند.

در اینجا آن مرد چند کار را پی هم بانجام رسانیده : شنیدن ، فراگرفتن ، فهمیدن ، بداوری خرد سپردن ، اندیشیدن و از چیزی بچیزی پی بردن. اینها هر کدام نیروی دیگریست و ما «خرد» آن نیرویی را که داوری میانه‌ی نیک و بد کرده ، و نیکی مشروطه و بدی خودکامگی را بازنموده
است ، می‌گوییم.

این نیرو بیگمان در همه هست ، و بیگمان در همه یکسان داوری می‌کند ، باینمعنی چیزی که بد است همه‌ی خردها آن را بد دانند ، و چیزی که نیکست همه آن را نیک شناسند. مثلاً دزدی بد است و همه کس آن را بد داند ، راستی نیک است و همه کس آن را نیک داند.

از همینجا پاسخ گفته‌های دکتر ارانی پیداست. زیرا چنانکه گفتیم معنی آن گفته‌ها اینست که در جهان نیک و بد پایداری نیست. یک چیز که ما در اینجا و در اینحال نیک می‌دانیم چه‌بسا که در جای دیگری و در حال دیگری آن را بد شماریم. در حالی که چنین نیست و چنانکه در همینجا روشن گردانیدیم چیزی که بد است همیشه و در همه جا بد است و چیزی که نیک است همیشه و در همه جا نیک است. مثلاً همان مشروطه که آن را نیک می‌دانیم ، هر حالی بما رخ می‌دهد بدهد و هر دیگرگونی در پیرامون ما پدید می‌آید بیاید ، در داوری ما نخواهد هنایید. باور ما درباره‌ی مشروطه همان خواهد بود که بوده ، او را نیک خواهیم دانست.

آری این تواند بود که کسی از ما چون زیان از مشروطه دیده (مثلاً از یک خانواده‌ی درباری بوده است و مشروطه آن خانواده را از ارج انداخته) خواه ناخواه با آن دشمن گردیده. چیزی که هست همین کس در همان حالِ دشمنی اگر خرد خود را داور گرداند ، باز مشروطه را بهتر از دستگاه خودکامگی خواهد شناخت و آن دشمنی و زیان‌دیدگی هنایشی در داوری خرد او نخواهد داشت.

این خود دانستنیست که خرد در داوریهای خود آزاد و جداسر[=مستقل] است و پابستگی بسود یا زیان کسی ندارد. شما اگر به یک کار بد برخیزید و سود از آن بردارید ، با این سودبرداری خردتان آن را کار بد ، و شما را بدکار خواهد شمرد و فَرجادتان (وجدان) از نکوهش بازنخواهد ایستاد. همچنین اگر به یک کار نیکی برخیزید و زیان از آن ببینید ، با آن زیاندیدگی خردتان شما را خواهد ستود و از شما خشنود خواهد بود.


🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 4 : خاندان رُعناشى (تکه‌ی یک از یک)


رعناش دیهى از نزدیکیهای دزفول بوده و شاید همان باشد که در معجم‌البلدان «روناش» خوانده شده. ملا قوام‌الدین نامى از مردم این دیه آموزگار پسران سید محمد بوده. دو پسر او یکى شیخ ‌محمد و دیگرى حاجى‌ محمد بزرگ شده کارشان بالا مى‌گیرد و چنانکه دیدیم اینان بودند که در تاخت شاه‌اسماعیل به بغداد باو پیوسته او را بآهنگ هویزه و جنگ با مشعشعیان برانگیختند. گویا از همان زمان بسته‌ی صفویان مى‌شوند.

در تکملةالاخبار مى‌نویسد : «شیخ ‌محمد به امارت دزفول و حاجى‌ محمد بحکومت شوشتر رسید». نیک دانسته نیست آیا آنان از زمان بستگى به مشعشعیان این حکومتها را داشته‌اند یا پس از بستگى به صفویان بآن رسیده‌اند.

هم در تکملةالاخبار مى‌نویسد : «آخر حاجى‌محمد با دست برادرزاده‌اش خلیل‌الله کشته شد. خلیل‌اللّه‌بن‌شیخ‌محمد بعد از قتل عم حکومت یافته میانه‌ی او و سید بدران تکرار منازعات شد.» این عبارت هم ناروشن است. شاید مقصود آن باشد که خلیل‌اللّه پس از مرگ پدرش شیخ محمد بجاى او حکومت دزفول یافته. سپس هم عموى خود را کشته به شوشتر نیز دست پیدا کرده. به‌ هر حال نشیمن خلیل‌اللّه دزفول بوده است.

نکته‌اى که از اینجا پیداست آنست که شاه‌اسماعیل که خوزستان را گشود در آنجا سپاهی از خود نگزاشت. بلکه به رعناشیان دلگرمی نموده شوشتر و دزفول را بآنها سپرد ، به هویزه نیز حاکمى ‌گماشت. از اینجا بود که پس از رفتن او از خوزستان سید فلاح بآنجا بازگشته و بآسانى به هویزه دست یافت و بدینسان نیمى از خوزستان در دست رعناشیان و نیمى در دست مشعشعیان بود ، که بگفته‌ی تکملة در زمان بدران و خلیل‌اللّه میانه‌ی دو خاندان جنگهاى بسیار روى مى‌دهد بى‌آنکه شاه بتواند آنان را بسر جاى خودشان نشاند. بعبارت دیگر از شاه‌اسماعیل جز نام نشانى در خوزستان نبوده. سالانه اندک‌مالى نیز بعنوان خراج نزد او مى‌فرستادند.

سپس خلیل‌اللّه از فرستادن خراج هم بشاه خوددارى مى‌کند و از هر باره بخودسرى برمى‌خیزد. اینست شاه‌اسماعیل سرکردگان کوه‌گیلویه و سید بدران را بجنگ او برمى‌انگیزد و اینان لشگر آراسته در سال 930 (903) آهنگ دزفول مى‌کنند و آن شهر را گرد فرامى‌گیرند. ولى پیش از آنکه کارى از پیش برند ناگهان خبر مرگ شاه‌اسماعیل مى‌رسد و ناگزیر مى‌شوند که از گرد شهر برخاسته هر یکى بجایگاه خود بازگردند.

خلیل‌اللّه نیز پس از دیرى مرده پسرش علاءالدوله بجاى او مى‌نشیند ولى گویا جز دزفول را در دست نداشته. زیرا در تذکره‌ی شوشتر از سال  ٩٣٢  و پس از آن حکمرانان شوشتر را که از جانب صفویان فرستاده مى‌شدند یکایک نام می‌برد.

بارى جانشین شاه‌اسماعیل که پسرش تهماسب بوده چون تا سالهایى گرفتار کشاکش امیران و جنگهاى عثمانیان و ازبکان بود و مجال آن نداشت که به خوزستان بپردازد ، اینبود که علاء‌الدوله و سید بدران آسوده بحکمرانى خودسرانه مى‌پردازند. تا در سال  ٩۴٨  (یا بگفته¬ی تکملة  ٩۴٩ ) که تهماسب ، هم از کودکى برجسته هم تا اندازه‌اى از گرفتاریها آسوده گردیده بود ، بیاد خوزستان افتاده بآهنگ علاء‌الدوله با سپاه روانه‌ی آنجا مى‌گردد. چنانکه گفتیم این زمان بدران مرده و پسرش سجاد بجاى او نشسته بود و گفتیم که او نزد شاه شتافته فروتنى آشکار ساخت و از شاه نوازشها یافت. اما علاء‌الدوله به بغداد گریخته خود را رها ساخت.

مؤلف تکملة که از درباریان شاه‌تهماسب بوده و تاریخ خود را بنام دختر او پریخان‌خانم نوشته مى‌گوید : بگوش شاه‌تهماسب رسیده بود که علاء‌الدوله با «اعداى دین و دولت» (عثمانیان) زبان یکى دارد و باین جهت بود که شاه خویشتن آهنگ جنگ او کرد. سپس مى‌نویسد : «علاء‌الدوله گریخته به بغداد رفت و دیگر دزفول را ندید.»


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما این زمینه را بپایان آورده‌ایم

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 7ـ4) مغولان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند (تکه‌ی یک از سه)


چنانکه گفتیم در این ده سال که ما بکوشش برخاسته‌ایم یکی از کشاکشهایی که دچار بودیم ، در پیرامون خرد بوده. چون ما همیشه نام «خرد» برده و در هر زمینه‌ای داوری آن را پیش کشیده‌ایم کسان بسیاری بخرده‌گیری برخاسته‌اند و گفتگوهایی رفته که چون آن گفتگوها معنی خرد را روشنتر می‌گرداند در اینجا آنها را خواهیم آورد :

رویهم‌رفته این خرده‌گیران جدایی میانه‌ی خرد و پندار و دیگری نیروهای آدمی نمی‌گزارند و راستی آنست که خرد را در معنی راستش نمی‌شناسند ، اینست می‌بینید می‌گویند : «عقلها هم که اختلاف دارد» ، یا می‌گویند : «هر کسی عقلش بطور دیگری حکم می‌کند» ، یا می‌گویند : «طرز تفکر هر کسی جداست.»

اینها را که می‌گوید؟ فلان ملایی که سالها در نجف درس خوانده و خود را مجتهد می‌شمارد ، و بَهمان مردی که در اروپا درس خوانده با لقب «دکتر» به ایران بازگشته است.

اینان چون معنی خرد را نمی‌دانند ، آن پندارهای پراکنده و سَمَردهای [وهم] پریشان و باورهای سست و بیپایی را که از راه کیشها یا از راههای کج دیگر در مغزهای مردمان آکنده شده و مایه‌ی پراکندگی آنان گردیده میوه‌ی خرد می‌پندارند. اینان هیچ نمی‌دانند که در آدمی جز از خرد ، نیروهای دیگری از پندار و گمان و هوس و گردنکشی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و مانند اینها هست ، و این چیزهای پراکنده و بیپا که در مغزهای مردمانست و پراکندگی بمیان آنان انداخته است ، نه از خرد ، بلکه از آن نیروهای دیگر می‌باشد.

نمی‌دانند که این نادانیها و پراکندگیها درمیان مردمان نتیجه‌ی آنست که خردها را بکار نینداخته‌اند. اگر خرد را بکار اندازند ، این پراکندگیها از میان خواهد برخاست.

دانستنیست این نافهمی درباره‌ی خرد و معنی آن از دیر زمان درمیان بوده است. حسن صباح که از پیشوایان بنام باطنیگیری و خود بنیادگزار دستگاه اَلِموت بوده است ، چون او نیز از خرد و داوری آن گریزان و روگردان می‌بوده ، چنین می‌گفته که مردم باید چشم بسته پیرو یک امامی باشند ، باین اندیشه‌ی بسیار پست بیخردانه‌ی خود دلیل آورده چنین می‌گوید :

«اکثر خلق عالم عقلاءاند و هر کس را در راه دین نظر است. اگر در خداشناسی نظر عقل کافی بودی اهل هیچ مذهب را بر غیر خود اعتراض نرسیدی و همگان متساوی بودندی چه هر کس به نظر عقل متدینند».

این شاهکار او بوده و با همین دو سه جمله ، زبان همه را می‌بسته است. از این گفته پیداست که زاده‌ی صباح معنی خرد را نمی‌دانسته است و جدایی میانه‌ی گزیر[=تصمیم] و فرمان خرد با پندارهای بیپا و باورهای سست و بدآموزیهای سودجویانه‌ی بنیادگزاران کیشها نمی‌گزارده است. پیداست که هر آنچه را که در مغزهای مردمست از سوی خرد می‌شمارده است.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 5 : اسماعیل‌میرزاى دروغى (تکه‌ی یک از یک)


از شگفتیهاى تاریخ ایران است که گاهى کسانى پیدا شده بدعواى اینکه او فلان شاه یا بَهمان شاهزاده است مردم را فریب داده و زمانى فرمانروایى کرده. این کار هم دشوار و هم بیمناک است. دشوار است از این جهت که مانندگى کسى بدیگری تا آن اندازه که مایه‌ی فریب مردم باشد بسیار کم روى مى‌دهد. وآنگاه باید آن شاه یا شاهزاده مرده و مرگش نهان مانده باشد یا داستان شگفت‌ دیگری درمیان باشد که این کس بتواند خود را بجاى او بگنجاند. بیمناک است از این جهت که با یک لغزش و اندک‌ناپروایی پرده از روی کار افتاده مردم می‌فهمند آنچه را که نفهمیده بودند.

با اینهمه در تاریخ ایران این کارِ دشوار و بیمناک چندین ‌بار روی داده. از جمله یکى در همین زمان در کوه‌گیلویه و خوزستان روی داده که در اینجا بیاد آن مى‌پردازیم :

شاه‌تهماسب دومین پادشاه صفوى پس از پنجاه و چهار سال پادشاهى در سال  ٩٨۴ (955 خورشیدی)  درگذشت و پسرش اسماعیل‌میرزا بجاى او نشست. این اسماعیل‌میرزا اگر زود نمى‌مرد و باندازه‌ی دیگران پادشاهى می‌کرد شاید بنامترین پادشاه صفویان می‌گردید و یادگارهاى بسیار از خود بازمى‌گزاشت. اگرچه او مرد خونخوارى بود و در این باره پاى کم از نیاى همنام خود نداشت ولى همچون دیگران از شاهان صفوى پابستگی بکیش شیعی نداشت و هواداری از زشتکاریهایی که بنام «تبرّا» در ایران رواج یافته بود نمی‌نمود. بلکه او می‌کوشید که زشتکاریهایى که نیا و پدرش رواج داده بودند از میان بردارد و اینبود که میان مردم به سنیگرى شناخته شده بود.

بارى او مرد تواناى کاردانى بود که در اندک‌زمانى سهمش[ابهت] بر دلها نشسته و نامش بر زبانها افتاده بود و چون مرگ او ناگهانى بود بدینسان که شبى خوابید و بامداد او را مرده یافتند و کسى جهت آن را ندانست از اینجا گفتگوها بمیان مردم افتاده و کسانى او را کشته و امیران را کشنده‌ی او مى‌پنداشتند. شاید کسانى نیز مرگ او را باور نمى‌کردند. این گفتگوها زمینه‌ی آن شد که درویشى (یا بگفته‌ی تاریخنویسان آن زمان : قلندرى) در کوه‌گیلویه درمیان لران پدید آمده خود را اسماعیل‌میرزا خواند.

در عالم‌آرا که این داستان را بگشادی نوشته مى‌گوید : او همچون اسماعیل‌میرزا دو دندان پیشین نداشت و شاید بعمد آن دو دندان را کنده بود. به لران مى‌گفت من اسماعیل‌میرزایم که شبى از شبهاى ماه رمضان که در رختخواب خود خوابیده بودم دیدم گروهى که با من دشمنى داشتند گرد اتاق من درآمده‌اند و آهنگ مرا دارند. من پنجره را شکسته خود را بیرون انداختم و رخت درویشى پوشیده به گردش در ایران و روم پرداختم و تاکنون این راز را سربسته نگه مى‌داشتم تا نزد شما آشکار ساختم.

مى‌گوید لران از هر سوى رو باو آوردند. هر کسى پیشکشى مى‌آورد و کسانى دختران زیباى خود را بنذر نزد او مى‌آوردند. در اندک‌زمانى بیست‌هزار تن مرد پیرامون او گرد آمدند.

چنانکه در جاى دیگرى خواهیم گفت این زمان گروه انبوهى از ایل ترک افشار در کوه‌گیلویه‌ و خوزستان نشیمن داشتند و چون رسم صفویان بود که هر ایلى را در یک ولایتى نشیمن داده و اختیار حکمرانى آنجا را نیز بآن ایل مى‌سپاردند اختیار کوه‌گیلویه و خوزستان نیز بدست افشاریان بود. ولى این هنگام خلیل‌خان بزرگ افشار به قزوین نزد سلطان‌محمد رفته بود و در کوه‌گیلویه پسرش رستم حکمرانى داشت. او سپاه آراسته بدفع درویش شاه‌نما برمى‌خیزد و درمیانه جنگهاى بسیار مى‌رود که در همه‌ی آنها فیروزى از درویش بوده و رستم و گروه انبوهى از افشاریان نابود مى‌شوند و زنان ایشان بدست لران مى‌افتد.

در نتیجه‌ی این فیروزیها آوازه‌ی اسماعیل‌میرزا بهمه ‌جا رسیده از هر سوى مردم به جُستن خشنودی او برمى‌خیزند و او در دهدشت کرسى کوه‌گیلویه که از دست افشاران درآورده بود استوار نشسته بفرمانروایى برمى‌خیزد. بگفته‌ی اسکندربیگِ تاریخنویس ، میانه‌ی او با سید سجاد و مردم شوشتر و دزفول نیز سازشهایى بوده. اینست که چون زمانى از لران بی‌پروایی مى‌بیند به خوزستان آمده در شوشتر و دزفول نشیمن مى‌گیرد و از سید سجاد یاورى مى‌خواهد. لیکن در این میان داستان دیگرى روى مى‌دهد که او را بى‌نیاز از سجاد و دیگران مى‌سازد. بدینسان که چون آوازه‌ی پیدایش او و کشته شدن رستم و افشاریان بدست لران بدربار صفوى رسیده بوده خلیل‌خان با شتاب روانه‌ی کوه‌گیلویه مى‌شود که خویشتن چاره‌ی کار نماید. ولى پیش از آنکه به کوه‌گیلویه برسد با دست لران نابود مى‌شود. از اینجا بار دیگر کار اسماعیل‌میرزا رونق گرفته لران بهواخواهى او جنبش مى‌کنند و او از یاورى سید سجاد بى‌نیاز گردیده بار دیگر به دهدشت آمده استوار مى‌نشیند.


👇

از گفته‌هاى اسکندربیگِ تاریخنویس چنین برمى‌آید که زمان حکمرانى و کامگزارى او بیش از سه یا چهار سال کشیده. از خوشبختى او در این زمان نوبت پادشاهى ایران به سلطان‌محمد خدابنده رسیده و او که از چشم نابینا و از جُربُزه‌ی[استعداد] مردى سخت بى‌مایه بود خویشتن کارى نتوانسته رشته‌ی فرمانروایى را بدست زن و پسر نوجوان خود سپرده بود. اینان هم از یکسوى گرفتار جنگ عثمانى بودند که آذربایجان و آن پیرامونها را از دست داده به قزوین بازگشته بودند ، و از سوى دیگر دوتیرگى میانه‌ی اینها افتاده گروهى در خراسان عباس‌میرزا پسر دیگر شاه را به پادشاهى برداشته بودند و این خود مایه‌ی نگرانى و گرفتارى سلطان‌محمد و درباریانش بود.

اگر پافشارى ایل افشار نبود شاید کسى از دربار باندیشه‌ی این درویش شاه‌نما نمى‌افتاد. ولى افشاریان چون دو تن از پیشروان خود را با گروهى از جوانان از دست داده بودند اینبود که آرام ننشسته فشار بدربار شاه مى‌آوردند. در سایه‌ی این کوشش آنان بود که سلطان‌محمد ، اسکندربیگ برادرزاده‌ی خلیل‌خان را از قزوین به کوه‌گیلویه فرستاده ایل ذوالقدر را نیز از فارس به یارى او مأمور کرد و اینان سپاه بزرگى آراسته بر سر دهدشت آمدند.

از آنسوى چنانکه گفتیم که از دشوارترین کارهاست کسى چنان دروغى را تا همیشه در پرده نگاه دارد ، اسماعیل‌میرزا نیز کم‌کم دروغش پیدا مى‌شد و لران ازو رمیده از پیرامونش پراکنده مى‌شدند. اینبود که افشاریان و ذوالقدریان بآسانى توانستند بر دهدشت دست یافته اسماعیل‌میرزا را دستگیر نمایند و او را کشته سرش را نزد سلطان‌محمد فرستادند. بدینسان روزگار این شاه دروغى بسر آمد. ولى در عالم‌آرا مى‌نویسد که چون آوازه‌ی او و شهرت فیروزیهایش پراکنده شده بود در چندین جاى دیگر اسماعیل‌میرزا پدید آمد و هر یکى زمانى بود تا برانداخته شد.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 ما چه می‌خواهیم و درپی چه هستیم؟..

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 8ـ4) جبریگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند (تکه‌ی دو از سه)


به هر حال کسانی که در برابر ما ایستادگی می‌نمایند درباره‌ی خرد خرده‌هایی می‌دارند که ما نیز به یکایک آنها پاسخ داده‌ایم و اینک برخی از آنها را در اینجا یاد می‌کنیم :

در سال دوم پیمان که ما از یاوه‌بافیهای شاعران نکوهش می‌نوشتیم و هایهوی بزرگی درمیان می‌بود ، روزی من بدیوان کشور رفتم. یکی از کارکنان آنجا که مردی ناپاک و از هواداران باب پنجم گلستان می‌باشد ، چنین آغاز سخن کرد : «شما چرا از شاعران بد می‌نویسید؟!.. شما از شعر بدتان می‌آید ، ما خوشمان می‌آید ...» گفتم در جایی که من از یک چیزی بدم می‌آید و شما خوشتان ، باید بداوری خرد بازگردیم و آن داوری هرچه باشد بپذیریم. گفت : «تازه عقل هم کاری نمی‌تواند کرد. شما عقلتان آنطور می‌فهمد ، من عقلم اینطور». گفتم شما جدایی میانه‌ی هوس با خرد نمی‌گزارید. اینکه کسی بنشیند و بی‌آنکه چیزی برای گفتن در دلش باشد ، تنها برای آنکه با سخن بازی کند و قافیه جفت گرداند ، شعر سازد جز هوس نتواند بود ، و هیچ خردی آن را نخواهد پسندید. شما اگر خرد خود را بکار اندازید ، بدی آن را خواهید دریافت.

چون دیدم سخن باین استواری و روشنی را درنیافت ، بدلیل دیگری پرداخته گفتم : «این دزدها را که می‌آورند و شما رسیدگی کرده حکم زندان می‌دهید ، اگر یکی از آن دزدان بزبان آید و چنین گوید : «چرا مرا بزندان می‌فرستید؟!.. اگر شما از دزدی بدتان می‌آید ، ما خوشمان می‌آید ...» آیا باو چه پاسخی خواهید داد؟!.. اگر بگویید قانون چنین دستور داده و او بگوید : «تازه قانون نیز کاری نمی‌تواند کرد ، شما قانونتان دزدی را بد می‌شمارد و ما قانونمان دزدی از دارایی توانگران و پولداران را نیک می‌شناسد» در برابر این ایراد چه خواهید کرد؟!.. اگر در جهان نیک و بدی نیست و یک نیرویی برای شناختن نیک از بد درمیان نمی‌باشد ، پس چگونه شما دزدی را بد می‌شناسید؟! با چه دلیل دزدان را بزندان می‌فرستید؟! از پاسخ اینها درمانده و بخاموشی گرایید.

این داستان که ماننده‌هایش بسیار رخ داده ، نیک نشان می‌دهد که چنانکه گفتیم آنان جدایی میانه‌ی هوس و پندار و مانند اینها که از بستگان گوهر جانست با خرد نمی‌گزارند ، و دانسته‌های پراکنده‌ی خود را که از این راههاست از خرد می‌شمارند. باید بآنها گفت : این پراکنده‌اندیشیها (یا بگفته‌ی شما اختلافها) که درمیان مردمانست و شما آنها را از خرد می‌شمارید ، نه تنها از خرد نیست ، از نبودن خرد است ، از اینست که خردها را بکار نینداخته‌اید. اگر خردها را بکار اندازید ، این اندیشه‌های پراکنده بیکبار از میان خواهد رفت.

مثلاً در همان زمینه‌ی شعر که ما می‌نکوهیم و دیگران هیاهو می‌کنند داستان اینست که از قرنها پیش از این ، کسانی به هوس سخن‌بافی و قافیه‌سازی بشعرگویی آغاز کرده‌اند ، و چون کسانی نیز هوس خواندن آنها را می‌داشته‌اند بدلگرمیشان افزوده‌اند. سپس چون برخی از شاعران بستایشگری پادشاهان می‌پرداختند و پادشاهان پولهای گزاف می‌دادند ، رواجشان دیگر بیشتر شده و هزاران شاعر برخاسته و هزار هزاران شعر از خود بیادگار گزارده‌اند. سپس در زمان ما شرقشناسان اروپا که بیشترشان افزارهای سیاستند و همیشه به بدبختی شرق می‌کوشند ، بدخواهانه بستایش از شعر و شاعری برخاسته‌اند و جایگاهی در دلها برای شاعران باز گردانیده‌اند ، و بآن شعرها نام
«ادبیات» نهاده ، اندوخته‌های ارجداری نشان داده‌اند.

پس از همه‌ی اینها چون به خرد بازگشت می‌شود ، با یک زبان روشنی بداوری پرداخته چنین می‌گوید : «شعر سخنست ، سخن آراسته (با وزن و قافیه) ، سخن نیز باید از روی نیاز باشد. سخنی که از روی نیاز نباشد ، یاوه‌گوییست. پس شعر اگر از روی نیاز گفته شده و خواست گوینده فهمانیدن سخن بوده ، ایرادی بآن نیست و اگر بی‌نیاز و تنها برای قافیه‌بافی گفته شده یاوه‌گوییست و گوینده‌اش درخور نکوهش می‌باشد».

ما بارها این داوری را با زبان بسیار روشنی نوشته و گفته‌ایم : «کسی اگر گفتنیها در دل می‌دارد و بر آنست که آنها را بفهماند ، می‌خواهد با نثر بگوید یا با شعر سراید ، ما را بآن ایرادی نیست. ولی اگر گفتنی‌ای نمی‌دارد ، چه با نثر بگوید و چه با شعر ، یاوه‌گویی کرده و خرد از کار او بیزار است» و نیز گفته‌ایم : «اگر کسی براستی دلباخته‌ی زنی یا دختری گردیده و از سوز دل می‌خواهد غزلی سراید بسراید و دل خود را آرامش دهد ولی کسی که با دل بی‌درد و تهی می‌نشیند و تنها برای قافیه جفت کردن غزلها می‌سراید ، کار بیخردانه کرده است».

👇

اکنون این داوری خرد درباره‌ی شعر و شاعرانست. آیا بکجای این ایرادی توان گرفت؟!.. کدام جمله‌اش ناراستست؟!.. از روزی که ما این داوری خرد را درباره‌ی شعر و شاعری بازنموده‌ایم ، کسانی که با ما کشاکش می‌کنند ، یک پاسخی باین گفته‌ها نتوانسته‌اند و تنها چاره‌ی خود را در آن دیده‌اند که از روبرو نیایند و در پشت سر به بدگویی پردازند. بگفته‌ی یکی از یاران : همچون شغالان در تاریکی زوزه می‌کشند.


🌸