پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 20 : بند میزان ـ دهنه‌ی مَسرُقان (تکه‌ی یک از یک)


از آنچه که تا اینجا گفتیم دانسته شد مسرقان که امروز گرگر یا دودانگه نامیده مى‌شود جویى است که با دست درآورده‌اند و خواستشان این بوده که از شوشتر تا دریا تا بتوانند ، آب رود را بمصرف آبیارى کشتزارها رسانند. شادُروان هم بندى است که در پیشاپیش (یا در برابر) آن جوى در دهنه‌ی شتیت بنیاد نهاده‌اند و خواستشان آن بوده که بدستیارى آن آب را بالا آورده بسوى مسرقان بازگردانند.

ولى چنانکه گفتیم کنون بندى هم در دهنه‌ی خود مسرقان برپاست که بند میزان نامیده مى‌شود و این بنیاد اگرچه یادگار محمدعلی‌میرزاى دولتشاه پسر فتحعلی‌شاه است ولى بیگفتگوست که قرنها پیش از آن بندى در آنجا برپا بوده و چون شکسته شده دولتشاه همان را دوباره ساخته.

تاریخچه‌ی بندسازی محمدعلی‌میرزا را در جای دیگری نوشته‌ایم. در اینجا می‌خواهیم بدانیم آن بند نخست (آن بندی که شکسته بوده و محمدعلی‌میرزا آن را دوباره ساخته) از کِی بنیاد یافته و چه خواستی از آن درمیان بوده؟.. این را روشن گردانیم :

باید دانست که در این باره هیچ گونه آگاهی در کتابها نیست. ولی ما در آن باره هم چیزهایی دریافته‌ایم. این بیگمانست که آن بند را بسیار دیرتر از زمان کنده شدن جوی مسرقان و بسته شدن بند شادُروان پدید آورده‌اند ، چه در آن زمان نیازى بچنین بندى نبوده.

می‌توان گفت که چون جوی مسرقان کنده شده و آب بآن سو روان گردیده ، از نرمی‌ای که خاک خوزستان دارد ،‌ در آنجا نیز رفته‌رفته بستر آب ژرفتر گردیده ، و از اینرو آب باینجا بیش از اندازه‌ای که خواسته می‌شده روان گردیده ،‌ و این کار دو زیان داشته :

یکى آنکه آب در شاخه‌ی دُجَیل (یا شتیت) کمتر شده و جویهایى که از آن شاخه ، در نزدیکى اهواز یا در جای دیگر برای آب دادن به باغها و کشتزارها جدا کرده بودند ،‌ بی‌آب شده.

دیگرى اینکه جوى داریان یا دشتوا که نامش برده گفتیم در نقطه‌ی جداگاه شتیت و گرگر درآورده شده و آب از آن جوی بدرون شهر و بزمینهاى میاناب برده می‌شد از آب تهى گردیده.

از این جهت بوده که ناچار شده‌اند در دهنه‌ی مسرقان یا گرگر نیز بندى سازند (چنانکه در دهنه‌ی دُجَیل ساخته شده بود) تا آب به هر یکی از دو شاخه‌ى رود از روى اندازه روان باشد. گویا از همین جهت بوده که یک شاخه را (که شتیت باشد) چهاردانگه و شاخه‌ی دیگر را (که گرگر باشد) دودانگه نامیده‌اند. (1) زیرا آب آن یکی دو برابر آب این یکی بوده در حالى که پیش از آن چنانکه گفتیم آب این یکی (مسرقان یا گرگر) بیشتر می‌بوده (چنانکه این سخن را نوشتیم). باز از همین جهت بوده که آن را «بند میزان» نامیده‌اند.

به هر حال از زمان ساخته شدن این بند دوم و از سازنده‌ی آن آگاهی در دست نیست. از کتابها تنها این بدست می‌آید که على یزدى در ظفرنامه که داستان سفر تیمور لنگ را به خوزستان نوشته دو شاخه‌ی کارون را با نامهاى چهاردانگه و دودانگه یاد مى‌کند و از اینجا پیداست که بند میزان (بند دهنه‌ی گرگر) پیش از آن زمان ساخته شده بود.

تا اینجا آنچه می‌خواستیم از چگونگى رود کارون (در نزدیکى شوشتر) و از بنیادهاى بزرگ و تاریخى آن نوشتیم. اگرهم بخواهیم گفته‌های خود را با زبان روشنتری تکرار کنیم باید بگوییم :

هنگامی که اردشیر بابکان جوی مسرقان (یا گرگر) را بآهنگ افزودن بآبادی کشتزارها و باغها پدید آورده ، چون دجیل (یا شتیت) یا بهتر گوییم همان بستر دیرین رود ، بی‌اعتدالی می‌کرده و بیشتر آب را بسوی خود می‌کشیده برای جلوگیری از بی‌اعتدالی آن ، خود اردشیر یا پسرش شاپور بند شادروان را در دهانه‌ی آن پدید آورده که در نتیجه‌ی آن کار ، بخش بیشتر آب به مسرقان بازگشته. ولی پس از زمانی که این بستر نوین ژرفتر گردیده این بار این یکی بی‌اعتدالی آغاز کرده و بخش انبوه آب را بسوی خود کشیده. اینبوده که برای جلوگیری از این بی‌اعتدالی نمی‌دانیم در چه زمانی و با دست چه کسانی بندی نیز بنام «بند میزان» در دهنه‌ی مسرقان (یا گرگر) پدید آورده شده ، و این بار چنان کرده‌اند که دو بخش آب بشاخه‌ی شتیت و یک بخش آن بشاخه‌ی گرگر درآید. در نتیجه‌ی این کارها دهانه‌های هر دو شاخه دارای بند گردیده : بند آن یکی «شادُروان» و بند این یکی «بند میزان».

این سخنها را ما با این درازی بآن جهت آوردیم که در جاى دیگری نوشته نشده. از اینسو ما نیز براى گفتگو از داستان پل‌سازى فتحعلیخان و اشتباهی که از او رخ داده نیاز بنوشتن آنها داشتیم. اکنون بسر سخن خود مى‌رویم.


👇
پابرگیها :
1ـ در نقشه‌ی شماره‌ی 5 ، شهر شوشتر و دو شاخه‌ی شرقی و غربی کارون دیده می‌شود. اندکی بالای جداگاه این دو شاخه یک خط سفید ستبری دیده می‌شود که همانند تصویر صفحه‌ی 72 است. آن بند میزان می‌باشد. در سوی چپ بالا دو نشان مهره‌ی قلعه‌ی شطرنج هست که بالایی جای پل شادروان را نشان می‌دهد و پایینی جایی را نشان می‌دهد که جوی داریان (Darioon Creek) از کارون جدا شده بمیان شهر درمی‌آید. ـ و


🌸
6ـ بند میزان
نقشه‌ی شماره‌ی 5 : دو شاخه‌ی کارون در دو سوی شهر شوشتر و بند میزان (از «گوگل اِرث»)

ـ https://www.google.com/maps/@32.0499331,48.8552382,1442m/data=!3m1!1e3 ـ و
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 5 (از 12)


دیگری از نامه‌ها از آقای مهدیه از تبریز است كه برای یكی از دوستان خود در تهران فرستاده و در آن چنین می‌نویسد : «دیروز در نشستی صحبت از پیمان بمیان آمد. كسانی چنانكه عادتشانست بد گفتند ، جواب شنیدند. بالاخره یكی از حاجیها گفت مرام او را نمی‌دانم ، قرآن را قبول دارند یا نه؟.. اگر قبول دارند قرآن می‌گوید نوح اینقدر عمر كرده ، عیسا هنوز زنده است ، عصای موسا اژدها شده. در اینصورت امام غایب هم درست است. و اگر قرآن را قبول ندارد و یا كلام خدا نمی‌داند آن را بنویسد. گفتم پاسخ این را داده است و شما خبر ندارید. در همین شماره‌ی آخر این موضوع را نوشته است. شما با منطق كار ندارید. شما با منطق دشمنی می‌كنید ، با این دلیل كه نوشته‌های پیمان را مرتباً نمی‌خوانید و از دهان این و آن چیزهایی شنیده‌اید كه یا ناقص است یا غلط. با اینحال در اینجا و آنجا نشسته هایهوی می‌كنید. من بایستی جواب ندهم. جواب شما آنست كه یا پیمان را بخوانید و یا هیچ نگویید. این رفتاری كه اكنون دارید عاقلانه نیست».

می‌گویم : بسیار پاسخ بجایی داده شده. آن حاجی یک تن نیست. یك دسته رفتارشان همینست كه بی‌آنكه پیمان را بخوانند بدگویی می‌كنند و من می‌خواهم بگفته‌های آقای مهدیه چند سخنی بیفزایم :

نخست : هفت سالست ما بدینسان می‌كوشیم و همیشه می‌گوییم هر كه را سخنی هست بنویسد ، و در برابر چنین كاری یك دسته تنها بآن بس می‌كنند كه دور ایستند و بد گویند و زباندرازی نمایند. من پرسم : آیا این بدی نیست؟! مردم‌آزاری نیست؟!.. بهتر است از خودشان بپرسیم : آقای حاجی! آیا این رفتار شما دور از آیین آدمیگری نیست؟!..

اینان هر كدام پنجاه یا شصت سال می‌دارند و خود را دانا می‌شمارند ، ولی ای‌كاش از همه‌ی دانشها تنها این را داشتندی كه گردن نگزاردن براستیها از بدترین گناههاست.

اینان یک دسته‌ای هستند كه بهمه چیز از كشور و توده و قانون و میهن‌دوستی و كوششهایی كه در راه نیرومندی كشور كرده می‌شود ریشخند می‌كنند. تو گویی یك دسته بیگانگانیند كه از بیرون باین كشور آمده‌اند و اینست به هر چیزی می‌خندند. خواهید گفت : پس خودشان چه كار می‌كنند؟.. می‌گویم : ملابازی ، سیدبازی ، یک رشته نمایشهای دیندارانه‌ی ریایی ، پس از همه خودخواهی و خودفروشی ، این دسته خود تاریخچه و داستانی می‌دارند كه ما را در اینجا فرصت گفتگو نیست و امیدمندیم سال دیگر در یكی از شماره‌ها آن را بنویسیم.

دوم آقای حاجی دستور می‌دهد كه ما یا قرآن را نپذیریم و یا داستان امام ناپیدا را هم پذیریم. چه دستور نابجایی! كسی كه كالایش تنها خودخواهی و گردنكشی باشد ، و با داشتن مایه‌ی اندكی خود را دانا شمارد ، و در این هفت سال كه ما پیمان را می‌نویسیم و صد راز ارجداری را درباره‌ی دین و خدا و جهان بی‌پرده گردانیده‌ایم بخواندن آنها نزدیک نیاید ناگزیر اندازه فهم و خرد او این باشد : «یا فلان افسانه را بپذیرید یا بگویید قرآن هم دروغ است» دوباره می‌گویم : چه دستور ناسزایی.

بیش از این بنكوهش نمی‌پردازم ، و چون جایش رسیده می‌خواهم درباره‌‌ی قرآن و این بخش از آیه‌های آن سخنانی نویسم. در این باره یک تاریخچه و داستانی هست ، و پس از آن می‌باید به یک رشته سخنانی كه بسیار دربایست است درآییم.


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 21 : ساخت فتحعلی‌خان پل شوشتر را (تکه‌ی یک از یک)


از آنچه گفتیم دانسته شد که شوشتر را از سه سوى شمال و شرق و غرب آب فراگرفته و چنانکه در نقشه‌ها پیداست کسانى که از راه بختیارى که در شمال شوشتر است به خوزستان مى‌رسند اگر بخواهند به شوشتر درآیند رود شتیت در جلو آنان نهاده شده که باید از آن رود بگذرند. نیز کسانى که از شوشتر روانه‌ی بختیارى یا دزفول و لرستان مى‌شوند همان حال را دارند.

آنچه از تاریخها پیداست در زمانهاى باستان و در قرنهاى نخست اسلامى پلی بروى این رود نبوده و کاروانیان با کشتى یا کلک یا بوسیله‌ی دیگری از رود مى‌گذشته‌اند. (1) گاهى نیز جسرى بروى آن بسته بوده که بجاى پل گذرگاه کاروانیان بوده. (2)

در زمان فتحعلیخان جسر و کشتى هم نبود و همچون اکنون کاروانیان با کلک از روى چهاردانگه مى‌گذشتند (3) و خرمن عمر بسیارى از ایشان به باد نااستواری آن کشتى بر باد مى‌رفت. از جمله در آن زمان گروهى از بزرگان فیلى (4) که بفرمان شاه روانه‌ی عربستان بودند و بر کلک نشسته مى‌خواستند از رود بگذرند و به شوشتر درآیند ناگهان در نیمه‌ی راه کلک وارونه گشته همه‌ی مردم در آب غوطه خورده نابود شدند. (5) این داستان به فتحعلیخان سخت ناگوار افتاده همت بر آن گماشت که پلى بروى آن رود سازد و براى آنکه انبوهى آب و زور آن مانع از کار نباشد و معماران بتوانند پایه‌هاى پل را بر روى شادُروان شاپور استوار گردانند فرمان داد که در بند میزان که گفتیم بندى بر دهنه‌ی دودانگه یا گرگر مى‌باشد رخنه‌اى پدید آورند تا زور و انبوهى آب بدان سو بازگردد. این بود آن اشتباه فتحعلی‌خان که گفتیم سالیان دراز مایه‌ی گرفتارى مردم شوشتر و آن پیرامونها گردید. چه خواهیم دید که این شکافتن بند میزان چه آسیبهایی بآبادى شوشتر رسانید. نویسنده تذکره مى‌گوید : «جمعى از معمرین و مردمان هوشمند او را از شکافتن (بند میزان) منع نمودند ، او همچنان بر عزیمت خود اصرار نمود.»

بارى فتحعلی‌خان پلى را که مى‌خواست در دوازده سال (4) بانجام رسانید. پلى داراى  ۴۴  چشمه‌ی بزرگ و  ۴٣  چشمه‌ی کوچک که خود یکى از باشکوهترین بنیادهاى تاریخى باید شمرد (7) و این پل برپا و گذرگاه کاروانیان بود تا در بهار  ١3٠٣  قمرى (1265 خورشیدی) که سیل بخشى از شادُروان شاپور را که پایگاه پل مى‌باشد از بن برکنده ناگزیر مقدارى از چشمه‌هاى پل را نیز برانداخت. (8) اما رخنه‌ی بند میزان فتحعلی‌خان پیش از آنکه بستن آن را بانجام برساند در سال  ١١٠۶ (1073 خورشیدی) بفرمان شاه‌سلطان‌حسین به اسپهان رفته منصب قوللرآقاسى‌گرى یافت. در همان سال سیل بنیادکنى آمده آن رخنه را هرچه فراختر ساخت و آب از جوى داریان افتاده روستاى میاناب که کشتزار مردم شوشتر و داراى بسى آبادیها بود بى‌آب ماند و آبادیها روى بویرانى نهاد. نیز در پایین‌تر از بند میزان بر کنار شهر بندى بنام «بند مقام» بود و این بند را براى آن ساخته بودند که آب را چند ذرع بالا بیاورد تا مردم بتوانند (9) با چرخاب آب بالا‌ کشیده بشهر روان سازند یا باغهایى پدید آورند و در کنار این بند در این سو و آن سوى رود چرخابهاى بسیارى بکار گزارده بودند که آب براى شهر مى‌کشیدند و باغهایى در آن نزدیکیها آباد ساخته بودند. پس از شکستن (10) بند میزان که آب در دودانگه انبوه گردیده این بند تاب نیاورده بشکست که اکنون نشانهاى آن نمایان است و از شکستن آنْ چرخابها از کار افتاده باغها خشک گردیده شهر دچار بى‌آبى شد. نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید : «این مقدمات ابتداى خرابى شوشتر بود». بازمانده‌ی داستان شوشتر و کارون را در جاى خود خواهیم گفت. کنون به داستان مشعشعیان بازگردیم.


👇
پابرگیها :

1ـ سید جزایرى در زهرالربیع و نواده‌اش در تذکره‌ی شوشتریه داستانى یاد کرده‌اند که در روزگاران باستان در شوشتر پلى بوده و آن پل را والریان قیصر روم ساخته بود و چون شبیبِ خارجى از روى آن پل در آب افتاده غرق شد و حجاج به شوشتر دست یافت آن پل را خراب ساخت. این داستان پاک بى‌بنیاد است و غرق شدن شبیب در اهواز بوده نه در شوشتر و او از روى جسر بآب افتاد نه از روى پل.

2ـ ابن‌بطوطه از روى جسر گذشته است.

3ـ فیلم کوتاهی از گذشتن از کارون با «کَلَک» هست که در شرح آن چنین نوشته شده : «سال ۱۳۰۴ خورشیدی ، بخشی از مستند عَلَف از نخستین فیلمهای صامت ساخته شده از زندگی مردم ایران ـ از کانال تلگرامی «خوزستان پاره‌ی تن ایران زمین است». فیلم را از این نشانی ببینید : https://t.me/pakdini/5743 ـ و

4ـ فیلیها عشیره‌ای بزرگ از لر و کرد‌ می‌باشند. جای زندگانی ایشان بگفته‌ی «ویکی پدیا» این شهرهاست : ایلام ، سیروان ، ملکشاهی ، چرداول ، صالح‌آباد ، موسیان ، بدره ، دهلران ، آبدانان ، کوهدشت ، اندیمشک و دو سوی کبیرکوه. ـ و

5ـ در سال  ١٣٠٢  شمسى که نویسنده به خوزستان رسیده بودم باز در همانجا کلکى وارونه شده شش یا هفت تن را که چند تن از ایشان سپاهى بودند نابود ساخت.

6ـ در تذکره چهارده سال آمده. ـ و

7ـ فیلمی در این باره‌ی در اینترنت هست که از نشانی زیر می‌توانید ببینید. در تلفظ نامها و ستودن پیشامدهای تاریخی پر از غلط می‌باشد. ولی از آنجا که پل را از جاهای گوناگون نشان می‌دهد ارج دارد. ـ و
https://www.aparat.com/v/6sfRg/%D9%BE%D9%84_%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%B1

8ـ دست‌کم یک بار دیگر پیش از این تاریخ ، پل فروریخته که ما از نوشته‌ی رالینسِن (Sir Henry Rawlinson) می‌فهمیم. رالینسِن افسر و دانشمند انگلیسی که خط میخی را برای نخستین بار خواند در سفرنامه‌اش فروریختن این پل را در سال 1247 قمری چنین آگاهی می‌دهد : «پل شوشتر به علت طغیان آب رود در زمستان ۱۸۳۲م. فروریخت و تا زمانی که در آنجا بودم هیچ کاری برای تعمیر آن پل نشد ، به هر حال ما ناچار بودیم افراد و توپخانه را بوسیله‌ی کلک از روی رودخانه عبور دهیم. («سفرنامه‌ی راولینسون» ،‌ ترجمه‌ی امان‌الهی بهاروند ، تهران ، انتشارات آگاه ، 1362 ، ص 90) ـ و


9ـ رود دودانگه بیش از بیست ذرع گودتر از شهر مى‌باشد و اینست که بى‌بند بالا آوردن آب با چرخاب سخت دشوار مى‌باشد.

10ـ خواست همان رخنه است که در بالاتر یاد شده. ـ و


🌸
7ـ پل شادُروان شوشتر که برخی از چشمه‌هایش فروریخته
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 6 (از 12)


اما تاریخچه : در هشت یا نه سال پیش كه من می‌خواستم بكوشش آغاز كنم چند دشواری در پیش می‌بود كه می‌بایست آسان گردد. یكی از آنها همین بخش آیه‌های قرآن (داستان عصای موسا و زندگی نوح و مانند اینها) می‌بود.

ما می‌خواستیم مردم جهان را بشناسند و هر چیزی را چنانكه هست بدانند ، و یكی از گفتگوها این خواستی بود كه «طبیعت كارخانه‌ی خداست ، و آیین طبیعت را خدا نهاده. اینست می‌باید آن را شناخت و همیشه در كارها بدیده گرفت و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت باور نداشت و در كارها دل بآنها نبست». این یك زمینه‌ی بسیار ارجداری بود كه می‌بایست ما روشن گردانیم. از آنسو می‌دیدیم یك رشته داستانهای بیرون از آیین طبیعت در قرآن آورده شده و ناگزیر دشواری پدید می‌آمد.

می‌بایست پیش رویم تا یكایک دشواریها آسان گردد و گام بگام پیش می‌آمدیم. لیكن در سالهای دوم و سومِ پیمان كسانی را دیدیم كه همینكه چیزی را با فهم خود ناسازگار می‌یابند ایراد می‌گیرند. ما می‌گفتیم : بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود ، اینان آن داستانهای قرآن را دستاویز گرفته بایراد می‌پرداختند و گاهی تندیها می‌نمودند. دیدیم داستان بس شگفتی است : كسانی كه خود چیزی نمی‌دانند و كاری نمی‌توانند بما دیده‌بانی می‌نمایند. بدینسان كه از نوشته‌های پیمان هرچه را كه بدلخواه خود می‌بینند خشنود می‌گردند و هرچه را كه بدلخواه نمی‌بینند بخشم و تندی می‌پردازند. دیدیم اینان می‌پندارند كه ما برای پیشرفت پندارها و باورهای آنان می‌كوشیم.

خواستیم اندكی بیدارشان گردانیم. چگونگی را بازنمودیم كه یك دشواری بزرگی درمیانست ، و پیشنهاد كردیم كه كنون كه شما نمی‌گزارید ما از راهش گره را بگشاییم و پیاپی خرده می‌گیرید پس خودتان پاسخ دهید ، و یك سال برای این كار فرصت دادیم. این بار دیدیم بدتر نمودند. زیرا پیمان را بدخواه قرآن ستوده بیشرمانه بهیاهوی برخاستند ، و تا روضه‌خوانهای بیسواد و نافهم بدگوییها نمودند. مردانی كه اگر هزار تنشان گرد آیند یك گفتاری همچون گفتارهای پیمان نتوانند نوشت خود را هماورد[=حریف] مهنامه گردانیده بیاوه‌گوییها پرداختند.

كسانی بسخنانی برخاستند كه جز نمونه‌ی نافهمی‌شان نیست. مثلاً رو بما گردانیده چنین گفتند : «آیا داستان عصای موسا دروغ است؟!.. پس پیغبر دروغ گفته؟!..» نادانان نمی‌دانستند كه این دشواری را ما پدید نیاورده‌ایم و خود پدید آمده ، و از آنسوی دنبال‌كننده‌ی آن كسانی می‌باشند كه به پیغمبران باوری نمی‌دارند و شما كه از این راه می‌آیید و چنان پرسشی می‌نمایید بی‌باكانه پاسخ دهند : «آری دروغ گفته».

كسان دیگری با تاریخ و دانشها دشمنی آغاز كرده و چنین گفتند : «غلط كرد علم ، غلط كرد دانش.» ، و این ندانستند كه جدایی كه میانه‌ی دین با دانشها باشد نتیجه‌ی آن از میان رفتن دین خواهد بود و بدانشها زیان نخواهد رسید.

دیدیم اینان بهیچ چیزی پابندی نمی‌نمایند و كسانی نیستند كه گرهی از كار بگشایند و اگر نگشادند باری بخاموشی گرایند. بهتر دانستیم كه آنان را بخودشان واگزاریم و راه خود را دنبال كنیم و این دشواری را نیز آسان گردانیم. چیزی كه هست برای این كار می‌بایست از یك راه بسیار دوری آغاز كنیم و گام بگام پیش آییم تا برسیم بآنجا كه اینها آسان گردد. گشاده‌تر گویم : می‌بایست معنی بسیار چیزها را دیگر گردانیم تا به نتیجه رسیم و برای این كار بزمان درازی نیاز می‌داشتیم.


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 22 : مولا حیدر (تکه‌ی یک از یک)


سید على‌خان در سال  ١٠٨٨  (1056) بدرود زندگانى گفت. چنانکه گفتیم او را پسران بسیار بود. پسر بزرگترش سید حسین در زندگانى پدر درگذشته بود. از دیگران سید حیدر به اسپهان رفته از شاه درخواست فرمان والیگرى نمود و پس از زمانى چنین فرمانى دریافته به هویزه بازگشت و بحکمرانی پرداخت. ولى برادرانش با او دشمنى مى‌نمودند. از جمله سید عبداللّه نامى از ایشان که پدر سید على مورخ مى‌باشد به اسپهان رفته مى‌کوشید که والیگرى را باو بسپارند. ولى بخواهش سید حیدر او را گرفته بند نمودند و پس از دیرى هم او را به مشهد فرستادند.

چنانکه گفتیم در زمان سید علی‌خان میانه‌ی او با برادرش جوداللّه جنگى روى داد و جوداللّه کشته گردید و از این جهت پسران او با سید علی‌خان و خاندانش دشمنى مى‌نمودند. ولى مولا حیدر ، سید محفوظ پسر بزرگتر جوداللّه را نزد خود خوانده ازو و از برادرانش دلجویى کرد و آنان را بکارهایى برگماشت.

اما برادران حیدر همچنان با او دشمنى مى‌نمودند و اعراب آل‌فضول و دیگران را بَرو مى‌شورانیدند تا در سال ١٠٩٠  (1058) جنگ سختى میانه‌ی او و آن برادران برخاست. مولا حیدر ، محفوظ و برادرانش را بیارى خواند و چون جنگ روی داد سپاه حیدر روى بگریز نهادند. ولى محفوظ و دیگران ایستادگى نمودند و مولا محفوظ با عمویش مولا عبدالحى با گروهى دیگر کشته گردیدند.

شیخ ‌فتح‌اللّه کعبى که در دیباچه نام او را برده‌ایم با مولا محفوظ آمیزش و دوستى داشته است و مى‌گوید چون خبر کشته شدن او بمن رسید زمین با همه‌ی فراخى بر من تنگ گردید و زندگانى برایم تلخ شد. سپس کعبى مرثیه‌هایى در این سوگوارى سروده که در یکى از آنها در ستایش چگونگى جنگ مى‌گوید :

یوماً تجمعت القبائل کلها فیه و امر ضلالهم مبروم
ان تسألن عنه قربة مخبر یخبرک ان الجیش کان عظیم
قد اقبلوا زمراً کأن سیوفهم برق و مشتبک الریاح غیوم
لم انس محفوظاً غداة لقاهمو فرداً و جیش عداته مرکوم
من بعد اخوته الذین تقدموا فى الحرب و هو مؤجج مضروم
فسطوا على‌الجمع الکثیف کماهوت شهب على جمع الغواة رجوم
رکعوا الاسنة خوف قولة قائل هذا ابن جوداللّه و هو هزیم
عرفوا المنیة ثم خاضوا قعرها ان الفرار مع البقاء ذمیم
ساقوا العدو بما یساقى مثله لو أن حربهم السجال تدوم
حتى هوى و هوى فکان فقیدهم کبر المصاب اذالفقید زعیم
ویل ابن ام‌کثیر مارؤا من ذالذى هو بینهم مزعوم

پس از این حادثه از مولا حیدر خبرى نیست. جز اینکه سید على در سال  ١٠٩٢  (1060) مرگ او را مى‌نویسد. (1)


پابرگیها :
1ـ کتاب سید على ، مسوده‌هاى جواهرى ، کتاب کعبى.


🌸
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 7 (از 12)


سخن را با مثلی روشن گردانیم : صد سال پیش در ایران همگی عامیان و برخی از باسوادان درباره‌ی گیتی چنین پنداشتندی كه یک زمین است كه هموار می‌باشد و روی آن آسمانهاست كه یكی بروی دیگر نهاده شده. زمین را روی شاخ یک گاو ، و آن گاو را روی پشت یک ماهی ، و ماهی را بروی آب دریا شناختندی. پیداست كه این پندارها بیپا می‌بود و دانش نوین ستاره‌شناسی آن را از میان برد.

سخن در اینجاست كه در صد سال پیش اگر یک دانشوری با كسانی از عامیان نشستی و چنین خواستی كه آن پندارها را از دلهای آنان بیرون كند و بجای آنها آگاهیهای نوین را بگزارد چه كردی؟!.. آیا توانستی در یک نشست این كار را بپایان رساند؟. بیگمان نتوانستی. زیرا برای این كار ناگزیر بودی كه بخش بزرگی از ستاره‌شناسی نوین را بایشان یاد دهد و با دلیل و مثل روشن گرداند و نیک بفهماند ، و برای این كار زمان بسیار بایستی. از آنسوی شنوندگان هم بآسانی و در یك بار نتوانستندی همه‌ی آن آگاهیها را فراگیرند و بپذیرند ، بیگمان ناآشناییها نمودندی و ایستادگیها نشان دادندی. ما فراموش نكرده‌ایم كه در سی سال پیش كه ستاره‌شناسی نوین تازه رواج می‌یافت و سخنانی از آن بزبانها افتاده بود كسان بسیاری در ایران آن را باور كردن نمی‌توانستند و در بسیار جاها درمی‌ماندند. مثلاً چون می‌شنیدند كه گفته می‌شود زمین بچیزی تكیه ندارد و همچنان در فضا می‌چرخد نپذیرفته می‌گفتند : «آخر چگونه در فضا ایستاده و نمی‌افتد؟!..» یا می‌گفتند : «اگر می‌چرخد پس چرا ما نمی‌فهمیم؟!..» و چون می‌شنیدند كه زمین گرد است و در اینجا كه ما هستیم در آنروی زمین نیز شهرها هست و دریاها هست برآشفته می‌گفتند : «آخر چگونه آبها نمی‌ریزد؟! چگونه آن آدمها سرنگون ایستاده‌اند و نمی‌افتند؟!..» هنگامی كه گفته می‌شد زمین بگرد خورشید می‌چرخد پرخاش كرده می‌گفتند : «این را كه دیگر با چشم می‌بینیم كه آفتاب بامدادان بیرون می‌آید و می‌گردد و شامگاهان فرومی‌رود». گذشته از فهمیدن و دریافتن سالها زمان می‌خواست كه اینها را در دلهای خود جا دادن بتوانند. آن داستان گاو و ماهی و آسمانهای هفتگانه چون یک چیزهای عامیانه و آسانی می‌بود و گیتی را همچون یك سرای بلند هفت طبقه‌ای نشان می‌داد بآسانی فهمیده و پذیرفته بودند ، ولی برای فهمیدن این آموزاكهای نوین دانشی زمان بسیار می‌خواست و بآسانی نمی‌توانستند فهمید.

آن جستار ما از هر باره مانند اینست. یک رشته پندارهای عامیانه درباره‌ی خدا و كارهای او و درباره‌ی برانگیختگان درمیانست. اینان چنین می‌دانند كه خداییست در بالای آسمانها نشسته و از آنجا بزمین فرمان می‌راند ، و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایان خودكامه می‌دارد ، فرشتگان نزدیكان و درباریان و كاركنان او می‌باشند ، و در زمانهای باستان هر زمان كه می‌خواست یكی را به پیغمبری برگزیند فرشته‌ای نزد او می‌فرستاد و چگونگی را آگاهی می‌داد و از آن هنگام پرده میانه‌ی آن برگزیده با خدا برداشته شدی كه پیاپی فرشته آمدی و رفتی و پیام آوردی ، و آن برگزیده هرچه خواستی از خدا طلبیدی و هرچه خواستی پرسیدی ، همه‌ی دانشها در دل او جا گزیدی ، و خود توانا بودی كه اگر خواست مرده‌ای را زنده گرداند ، و آب از میان انگشتانش روان گردد ، و آفتاب را پس از فرورفتن بازگرداند. اینست كوتاه‌شده‌ی باورهایی كه درباره‌ی خدا و فرستادگان او هست ، و این هنوز باورهای علما و درسخواندگان می‌باشد. عامیان باورهای بیپاتر از این می‌دارند.

ما می‌باید همه‌ی اینها را دیگر گردانیم. اینها را برداریم و بجایشان یک رشته راستیهایی را كه از روی دلیل و فهم و خرد می‌باشد بگزاریم. مثلاً درباره‌ی خدا ما او را از سنجش این جهان می‌شناسیم و تنها این اندازه می‌دانیم كه هست و یگانه است و دانا و تواناست و این جهان را بی‌آنكه دستی از فرشتگان و دیگران درمیان باشد می‌گرداند ، و جایگاه او نیز آسمانها نیست و ما نمی‌دانیم در كجاست ، و این جهان را كه آفریده خواستی از آن می‌دارد. ما می‌گوییم : می‌باید از راه سنجش جهان پیش رفت و آنچه دانسته می‌شود دانست و هیچگاه چیزی از پندار خود نیفزود.

درباره‌ی برانگیختگان گفته‌های ما بسیار دورتر از فهمیده‌های دیگرانست ، برانگیختگی یكی از رازهای طبیعت است و می‌باید آن را پذیرفت ، ولی داستانش نه اینست كه گفته می‌شود و ما آن را روشن خواهیم گردانید. همچنین در دیگر زمینه‌ها ما سخنان دیگری می‌گوییم.

برای روشن گردانیدن اینها زمان درازی می‌بایست و همه در یكجا نتوانستی بود. نه ما توانستیمی بیكبار بنویسیم و نه شنوندگان توانستندی در یک بار فراگیرند و بفهمند ، و از آنسوی برای پذیرفتن و در دل جا دادن نیز زمان دربایستی.


.