🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)
🔸 2 ـ 21 : ساخت فتحعلیخان پل شوشتر را (تکه‌ی یک از یک)
از آنچه گفتیم دانسته شد که شوشتر را از سه سوى شمال و شرق و غرب آب فراگرفته و چنانکه در نقشه‌ها پیداست کسانى که از راه بختیارى که در شمال شوشتر است به خوزستان مى‌رسند اگر بخواهند به شوشتر درآیند رود شتیت در جلو آنان نهاده شده که باید از آن رود بگذرند. نیز کسانى که از شوشتر روانه‌ی بختیارى یا دزفول و لرستان مى‌شوند همان حال را دارند.
آنچه از تاریخها پیداست در زمانهاى باستان و در قرنهاى نخست اسلامى پلی بروى این رود نبوده و کاروانیان با کشتى یا کلک یا بوسیله‌ی دیگری از رود مى‌گذشته‌اند. (1) گاهى نیز جسرى بروى آن بسته بوده که بجاى پل گذرگاه کاروانیان بوده. (2)
در زمان فتحعلیخان جسر و کشتى هم نبود و همچون اکنون کاروانیان با کلک از روى چهاردانگه مى‌گذشتند (3) و خرمن عمر بسیارى از ایشان به باد نااستواری آن کشتى بر باد مى‌رفت. از جمله در آن زمان گروهى از بزرگان فیلى (4) که بفرمان شاه روانه‌ی عربستان بودند و بر کلک نشسته مى‌خواستند از رود بگذرند و به شوشتر درآیند ناگهان در نیمه‌ی راه کلک وارونه گشته همه‌ی مردم در آب غوطه خورده نابود شدند. (5) این داستان به فتحعلیخان سخت ناگوار افتاده همت بر آن گماشت که پلى بروى آن رود سازد و براى آنکه انبوهى آب و زور آن مانع از کار نباشد و معماران بتوانند پایه‌هاى پل را بر روى شادُروان شاپور استوار گردانند فرمان داد که در بند میزان که گفتیم بندى بر دهنه‌ی دودانگه یا گرگر مى‌باشد رخنه‌اى پدید آورند تا زور و انبوهى آب بدان سو بازگردد. این بود آن اشتباه فتحعلیخان که گفتیم سالیان دراز مایه‌ی گرفتارى مردم شوشتر و آن پیرامونها گردید. چه خواهیم دید که این شکافتن بند میزان چه آسیبهایی بآبادى شوشتر رسانید. نویسنده تذکره مى‌گوید : «جمعى از معمرین و مردمان هوشمند او را از شکافتن (بند میزان) منع نمودند ، او همچنان بر عزیمت خود اصرار نمود.»
بارى فتحعلیخان پلى را که مى‌خواست در دوازده سال (4) بانجام رسانید. پلى داراى ۴۴ چشمه‌ی بزرگ و ۴٣ چشمه‌ی کوچک که خود یکى از باشکوهترین بنیادهاى تاریخى باید شمرد (7) و این پل برپا و گذرگاه کاروانیان بود تا در بهار ١3٠٣ قمرى (1265 خورشیدی) که سیل بخشى از شادُروان شاپور را که پایگاه پل مى‌باشد از بن برکنده ناگزیر مقدارى از چشمه‌هاى پل را نیز برانداخت. (8) اما رخنه‌ی بند میزان فتحعلیخان پیش از آنکه بستن آن را بانجام برساند در سال ١١٠۶ (1073 خورشیدی) بفرمان شاه‌سلطان‌حسین به اسپهان رفته منصب قوللرآقاسى‌گرى یافت. در همان سال سیل بنیادکنى آمده آن رخنه را هرچه فراختر ساخت و آب از جوى داریان افتاده روستاى میاناب که کشتزار مردم شوشتر و داراى بسى آبادیها بود بى‌آب ماند و آبادیها روى بویرانى نهاد. نیز در پایین‌تر از بند میزان بر کنار شهر بندى بنام «بند مقام» بود و این بند را براى آن ساخته بودند که آب را چند ذرع بالا بیاورد تا مردم بتوانند (9) با چرخاب آب بالا کشیده بشهر روان سازند یا باغهایى پدید آورند و در کنار این بند در این سو و آن سوى رود چرخابهاى بسیارى بکار گزارده بودند که آب براى شهر مى‌کشیدند و باغهایى در آن نزدیکیها آباد ساخته بودند. پس از شکستن (10) بند میزان که آب در دودانگه انبوه گردیده این بند تاب نیاورده بشکست که اکنون نشانهاى آن نمایان است و از شکستن آنْ چرخابها از کار افتاده باغها خشک گردیده شهر دچار بى‌آبى شد. نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید : «این مقدمات ابتداى خرابى شوشتر بود». بازمانده‌ی داستان شوشتر و کارون را در جاى خود خواهیم گفت. کنون به داستان مشعشعیان بازگردیم.
👇
🔸 2 ـ 21 : ساخت فتحعلیخان پل شوشتر را (تکه‌ی یک از یک)
از آنچه گفتیم دانسته شد که شوشتر را از سه سوى شمال و شرق و غرب آب فراگرفته و چنانکه در نقشه‌ها پیداست کسانى که از راه بختیارى که در شمال شوشتر است به خوزستان مى‌رسند اگر بخواهند به شوشتر درآیند رود شتیت در جلو آنان نهاده شده که باید از آن رود بگذرند. نیز کسانى که از شوشتر روانه‌ی بختیارى یا دزفول و لرستان مى‌شوند همان حال را دارند.
آنچه از تاریخها پیداست در زمانهاى باستان و در قرنهاى نخست اسلامى پلی بروى این رود نبوده و کاروانیان با کشتى یا کلک یا بوسیله‌ی دیگری از رود مى‌گذشته‌اند. (1) گاهى نیز جسرى بروى آن بسته بوده که بجاى پل گذرگاه کاروانیان بوده. (2)
در زمان فتحعلیخان جسر و کشتى هم نبود و همچون اکنون کاروانیان با کلک از روى چهاردانگه مى‌گذشتند (3) و خرمن عمر بسیارى از ایشان به باد نااستواری آن کشتى بر باد مى‌رفت. از جمله در آن زمان گروهى از بزرگان فیلى (4) که بفرمان شاه روانه‌ی عربستان بودند و بر کلک نشسته مى‌خواستند از رود بگذرند و به شوشتر درآیند ناگهان در نیمه‌ی راه کلک وارونه گشته همه‌ی مردم در آب غوطه خورده نابود شدند. (5) این داستان به فتحعلیخان سخت ناگوار افتاده همت بر آن گماشت که پلى بروى آن رود سازد و براى آنکه انبوهى آب و زور آن مانع از کار نباشد و معماران بتوانند پایه‌هاى پل را بر روى شادُروان شاپور استوار گردانند فرمان داد که در بند میزان که گفتیم بندى بر دهنه‌ی دودانگه یا گرگر مى‌باشد رخنه‌اى پدید آورند تا زور و انبوهى آب بدان سو بازگردد. این بود آن اشتباه فتحعلیخان که گفتیم سالیان دراز مایه‌ی گرفتارى مردم شوشتر و آن پیرامونها گردید. چه خواهیم دید که این شکافتن بند میزان چه آسیبهایی بآبادى شوشتر رسانید. نویسنده تذکره مى‌گوید : «جمعى از معمرین و مردمان هوشمند او را از شکافتن (بند میزان) منع نمودند ، او همچنان بر عزیمت خود اصرار نمود.»
بارى فتحعلیخان پلى را که مى‌خواست در دوازده سال (4) بانجام رسانید. پلى داراى ۴۴ چشمه‌ی بزرگ و ۴٣ چشمه‌ی کوچک که خود یکى از باشکوهترین بنیادهاى تاریخى باید شمرد (7) و این پل برپا و گذرگاه کاروانیان بود تا در بهار ١3٠٣ قمرى (1265 خورشیدی) که سیل بخشى از شادُروان شاپور را که پایگاه پل مى‌باشد از بن برکنده ناگزیر مقدارى از چشمه‌هاى پل را نیز برانداخت. (8) اما رخنه‌ی بند میزان فتحعلیخان پیش از آنکه بستن آن را بانجام برساند در سال ١١٠۶ (1073 خورشیدی) بفرمان شاه‌سلطان‌حسین به اسپهان رفته منصب قوللرآقاسى‌گرى یافت. در همان سال سیل بنیادکنى آمده آن رخنه را هرچه فراختر ساخت و آب از جوى داریان افتاده روستاى میاناب که کشتزار مردم شوشتر و داراى بسى آبادیها بود بى‌آب ماند و آبادیها روى بویرانى نهاد. نیز در پایین‌تر از بند میزان بر کنار شهر بندى بنام «بند مقام» بود و این بند را براى آن ساخته بودند که آب را چند ذرع بالا بیاورد تا مردم بتوانند (9) با چرخاب آب بالا کشیده بشهر روان سازند یا باغهایى پدید آورند و در کنار این بند در این سو و آن سوى رود چرخابهاى بسیارى بکار گزارده بودند که آب براى شهر مى‌کشیدند و باغهایى در آن نزدیکیها آباد ساخته بودند. پس از شکستن (10) بند میزان که آب در دودانگه انبوه گردیده این بند تاب نیاورده بشکست که اکنون نشانهاى آن نمایان است و از شکستن آنْ چرخابها از کار افتاده باغها خشک گردیده شهر دچار بى‌آبى شد. نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید : «این مقدمات ابتداى خرابى شوشتر بود». بازمانده‌ی داستان شوشتر و کارون را در جاى خود خواهیم گفت. کنون به داستان مشعشعیان بازگردیم.
👇
پابرگیها :
1ـ سید جزایرى در زهرالربیع و نواده‌اش در تذکره‌ی شوشتریه داستانى یاد کرده‌اند که در روزگاران باستان در شوشتر پلى بوده و آن پل را والریان قیصر روم ساخته بود و چون شبیبِ خارجى از روى آن پل در آب افتاده غرق شد و حجاج به شوشتر دست یافت آن پل را خراب ساخت. این داستان پاک بى‌بنیاد است و غرق شدن شبیب در اهواز بوده نه در شوشتر و او از روى جسر بآب افتاد نه از روى پل.
2ـ ابن‌بطوطه از روى جسر گذشته است.
3ـ فیلم کوتاهی از گذشتن از کارون با «کَلَک» هست که در شرح آن چنین نوشته شده : «سال ۱۳۰۴ خورشیدی ، بخشی از مستند عَلَف از نخستین فیلمهای صامت ساخته شده از زندگی مردم ایران ـ از کانال تلگرامی «خوزستان پاره‌ی تن ایران زمین است». فیلم را از این نشانی ببینید : https://t.me/pakdini/5743 ـ و
4ـ فیلیها عشیره‌ای بزرگ از لر و کرد می‌باشند. جای زندگانی ایشان بگفته‌ی «ویکی پدیا» این شهرهاست : ایلام ، سیروان ، ملکشاهی ، چرداول ، صالح‌آباد ، موسیان ، بدره ، دهلران ، آبدانان ، کوهدشت ، اندیمشک و دو سوی کبیرکوه. ـ و
5ـ در سال ١٣٠٢ شمسى که نویسنده به خوزستان رسیده بودم باز در همانجا کلکى وارونه شده شش یا هفت تن را که چند تن از ایشان سپاهى بودند نابود ساخت.
6ـ در تذکره چهارده سال آمده. ـ و
7ـ فیلمی در این باره‌ی در اینترنت هست که از نشانی زیر می‌توانید ببینید. در تلفظ نامها و ستودن پیشامدهای تاریخی پر از غلط می‌باشد. ولی از آنجا که پل را از جاهای گوناگون نشان می‌دهد ارج دارد. ـ و
https://www.aparat.com/v/6sfRg/%D9%BE%D9%84_%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%B1
8ـ دست‌کم یک بار دیگر پیش از این تاریخ ، پل فروریخته که ما از نوشته‌ی رالینسِن (Sir Henry Rawlinson) می‌فهمیم. رالینسِن افسر و دانشمند انگلیسی که خط میخی را برای نخستین بار خواند در سفرنامه‌اش فروریختن این پل را در سال 1247 قمری چنین آگاهی می‌دهد : «پل شوشتر به علت طغیان آب رود در زمستان ۱۸۳۲م. فروریخت و تا زمانی که در آنجا بودم هیچ کاری برای تعمیر آن پل نشد ، به هر حال ما ناچار بودیم افراد و توپخانه را بوسیله‌ی کلک از روی رودخانه عبور دهیم. («سفرنامه‌ی راولینسون» ، ترجمه‌ی امان‌الهی بهاروند ، تهران ، انتشارات آگاه ، 1362 ، ص 90) ـ و
9ـ رود دودانگه بیش از بیست ذرع گودتر از شهر مى‌باشد و اینست که بى‌بند بالا آوردن آب با چرخاب سخت دشوار مى‌باشد.
10ـ خواست همان رخنه است که در بالاتر یاد شده. ـ و
🌸
1ـ سید جزایرى در زهرالربیع و نواده‌اش در تذکره‌ی شوشتریه داستانى یاد کرده‌اند که در روزگاران باستان در شوشتر پلى بوده و آن پل را والریان قیصر روم ساخته بود و چون شبیبِ خارجى از روى آن پل در آب افتاده غرق شد و حجاج به شوشتر دست یافت آن پل را خراب ساخت. این داستان پاک بى‌بنیاد است و غرق شدن شبیب در اهواز بوده نه در شوشتر و او از روى جسر بآب افتاد نه از روى پل.
2ـ ابن‌بطوطه از روى جسر گذشته است.
3ـ فیلم کوتاهی از گذشتن از کارون با «کَلَک» هست که در شرح آن چنین نوشته شده : «سال ۱۳۰۴ خورشیدی ، بخشی از مستند عَلَف از نخستین فیلمهای صامت ساخته شده از زندگی مردم ایران ـ از کانال تلگرامی «خوزستان پاره‌ی تن ایران زمین است». فیلم را از این نشانی ببینید : https://t.me/pakdini/5743 ـ و
4ـ فیلیها عشیره‌ای بزرگ از لر و کرد می‌باشند. جای زندگانی ایشان بگفته‌ی «ویکی پدیا» این شهرهاست : ایلام ، سیروان ، ملکشاهی ، چرداول ، صالح‌آباد ، موسیان ، بدره ، دهلران ، آبدانان ، کوهدشت ، اندیمشک و دو سوی کبیرکوه. ـ و
5ـ در سال ١٣٠٢ شمسى که نویسنده به خوزستان رسیده بودم باز در همانجا کلکى وارونه شده شش یا هفت تن را که چند تن از ایشان سپاهى بودند نابود ساخت.
6ـ در تذکره چهارده سال آمده. ـ و
7ـ فیلمی در این باره‌ی در اینترنت هست که از نشانی زیر می‌توانید ببینید. در تلفظ نامها و ستودن پیشامدهای تاریخی پر از غلط می‌باشد. ولی از آنجا که پل را از جاهای گوناگون نشان می‌دهد ارج دارد. ـ و
https://www.aparat.com/v/6sfRg/%D9%BE%D9%84_%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86_%D8%B4%D9%88%D8%B4%D8%AA%D8%B1
8ـ دست‌کم یک بار دیگر پیش از این تاریخ ، پل فروریخته که ما از نوشته‌ی رالینسِن (Sir Henry Rawlinson) می‌فهمیم. رالینسِن افسر و دانشمند انگلیسی که خط میخی را برای نخستین بار خواند در سفرنامه‌اش فروریختن این پل را در سال 1247 قمری چنین آگاهی می‌دهد : «پل شوشتر به علت طغیان آب رود در زمستان ۱۸۳۲م. فروریخت و تا زمانی که در آنجا بودم هیچ کاری برای تعمیر آن پل نشد ، به هر حال ما ناچار بودیم افراد و توپخانه را بوسیله‌ی کلک از روی رودخانه عبور دهیم. («سفرنامه‌ی راولینسون» ، ترجمه‌ی امان‌الهی بهاروند ، تهران ، انتشارات آگاه ، 1362 ، ص 90) ـ و
9ـ رود دودانگه بیش از بیست ذرع گودتر از شهر مى‌باشد و اینست که بى‌بند بالا آوردن آب با چرخاب سخت دشوار مى‌باشد.
10ـ خواست همان رخنه است که در بالاتر یاد شده. ـ و
🌸
Telegram
پاکدینی ـ احمد کسروی
گذشتن از رود کارون با «کلک» (مشکهای بهم بسته شده) زمانی که پلی بروی رود نبوده.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش دهم
🔸 از گمان پیروی نباید کرد
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 از گمان پیروی نباید کرد
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«دردها و درمانها» ، بخش دهم : از گمان پیروی نباید کرد
روز آدینه‌ی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را می‌شناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بی‌انصافند می‌گویند گاندهی[1] را خود انگلیسها تحریک کرده‌اند». این را گفت و چنانکه شیوه‌ی کم‌گویی اوست در خاموشی فرورفت.…
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : پندهای دیگری از تاریخ
🔸 2ـ7) میهمان‌نوازی ایرانیان
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 2ـ7) میهمان‌نوازی ایرانیان
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
«تاریخ و پندهایش» ، بخش هفتم : پندهای دیگری از تاریخ : 2ـ7) میهمان‌نوازی ایرانیان
در شماره‌ی نهم یاد شمس‌الدین طُغرایی را کردیم و اینک به تیمورملک[1] که او نیز در پیشامد مغول در آن روزهای سخت ایران مردانگی نموده می‌پردازیم. این می‌کنیم تا نشان دهیم نیکی هرگز از یادها نمی‌رود و مردانگی هیچگاه فراموش نمی‌گردد. نیکوکار می‌میرد و تن او خاک…
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 6 (از 12)
اما تاریخچه : در هشت یا نه سال پیش كه من می‌خواستم بكوشش آغاز كنم چند دشواری در پیش می‌بود كه می‌بایست آسان گردد. یكی از آنها همین بخش آیه‌های قرآن (داستان عصای موسا و زندگی نوح و مانند اینها) می‌بود.
ما می‌خواستیم مردم جهان را بشناسند و هر چیزی را چنانكه هست بدانند ، و یكی از گفتگوها این خواستی بود كه «طبیعت كارخانه‌ی خداست ، و آیین طبیعت را خدا نهاده. اینست می‌باید آن را شناخت و همیشه در كارها بدیده گرفت و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت باور نداشت و در كارها دل بآنها نبست». این یك زمینه‌ی بسیار ارجداری بود كه می‌بایست ما روشن گردانیم. از آنسو می‌دیدیم یك رشته داستانهای بیرون از آیین طبیعت در قرآن آورده شده و ناگزیر دشواری پدید می‌آمد.
می‌بایست پیش رویم تا یكایک دشواریها آسان گردد و گام بگام پیش می‌آمدیم. لیكن در سالهای دوم و سومِ پیمان كسانی را دیدیم كه همینكه چیزی را با فهم خود ناسازگار می‌یابند ایراد می‌گیرند. ما می‌گفتیم : بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود ، اینان آن داستانهای قرآن را دستاویز گرفته بایراد می‌پرداختند و گاهی تندیها می‌نمودند. دیدیم داستان بس شگفتی است : كسانی كه خود چیزی نمی‌دانند و كاری نمی‌توانند بما دیده‌بانی می‌نمایند. بدینسان كه از نوشته‌های پیمان هرچه را كه بدلخواه خود می‌بینند خشنود می‌گردند و هرچه را كه بدلخواه نمی‌بینند بخشم و تندی می‌پردازند. دیدیم اینان می‌پندارند كه ما برای پیشرفت پندارها و باورهای آنان می‌كوشیم.
خواستیم اندكی بیدارشان گردانیم. چگونگی را بازنمودیم كه یك دشواری بزرگی درمیانست ، و پیشنهاد كردیم كه كنون كه شما نمی‌گزارید ما از راهش گره را بگشاییم و پیاپی خرده می‌گیرید پس خودتان پاسخ دهید ، و یك سال برای این كار فرصت دادیم. این بار دیدیم بدتر نمودند. زیرا پیمان را بدخواه قرآن ستوده بیشرمانه بهیاهوی برخاستند ، و تا روضه‌خوانهای بیسواد و نافهم بدگوییها نمودند. مردانی كه اگر هزار تنشان گرد آیند یك گفتاری همچون گفتارهای پیمان نتوانند نوشت خود را هماورد[=حریف] مهنامه گردانیده بیاوه‌گوییها پرداختند.
كسانی بسخنانی برخاستند كه جز نمونه‌ی نافهمی‌شان نیست. مثلاً رو بما گردانیده چنین گفتند : «آیا داستان عصای موسا دروغ است؟!.. پس پیغبر دروغ گفته؟!..» نادانان نمی‌دانستند كه این دشواری را ما پدید نیاورده‌ایم و خود پدید آمده ، و از آنسوی دنبال‌كننده‌ی آن كسانی می‌باشند كه به پیغمبران باوری نمی‌دارند و شما كه از این راه می‌آیید و چنان پرسشی می‌نمایید بی‌باكانه پاسخ دهند : «آری دروغ گفته».
كسان دیگری با تاریخ و دانشها دشمنی آغاز كرده و چنین گفتند : «غلط كرد علم ، غلط كرد دانش.» ، و این ندانستند كه جدایی كه میانه‌ی دین با دانشها باشد نتیجه‌ی آن از میان رفتن دین خواهد بود و بدانشها زیان نخواهد رسید.
دیدیم اینان بهیچ چیزی پابندی نمی‌نمایند و كسانی نیستند كه گرهی از كار بگشایند و اگر نگشادند باری بخاموشی گرایند. بهتر دانستیم كه آنان را بخودشان واگزاریم و راه خود را دنبال كنیم و این دشواری را نیز آسان گردانیم. چیزی كه هست برای این كار می‌بایست از یك راه بسیار دوری آغاز كنیم و گام بگام پیش آییم تا برسیم بآنجا كه اینها آسان گردد. گشاده‌تر گویم : می‌بایست معنی بسیار چیزها را دیگر گردانیم تا به نتیجه رسیم و برای این كار بزمان درازی نیاز می‌داشتیم.
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 6 (از 12)
اما تاریخچه : در هشت یا نه سال پیش كه من می‌خواستم بكوشش آغاز كنم چند دشواری در پیش می‌بود كه می‌بایست آسان گردد. یكی از آنها همین بخش آیه‌های قرآن (داستان عصای موسا و زندگی نوح و مانند اینها) می‌بود.
ما می‌خواستیم مردم جهان را بشناسند و هر چیزی را چنانكه هست بدانند ، و یكی از گفتگوها این خواستی بود كه «طبیعت كارخانه‌ی خداست ، و آیین طبیعت را خدا نهاده. اینست می‌باید آن را شناخت و همیشه در كارها بدیده گرفت و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت باور نداشت و در كارها دل بآنها نبست». این یك زمینه‌ی بسیار ارجداری بود كه می‌بایست ما روشن گردانیم. از آنسو می‌دیدیم یك رشته داستانهای بیرون از آیین طبیعت در قرآن آورده شده و ناگزیر دشواری پدید می‌آمد.
می‌بایست پیش رویم تا یكایک دشواریها آسان گردد و گام بگام پیش می‌آمدیم. لیكن در سالهای دوم و سومِ پیمان كسانی را دیدیم كه همینكه چیزی را با فهم خود ناسازگار می‌یابند ایراد می‌گیرند. ما می‌گفتیم : بیرون از آیین طبیعت چیزی نتواند بود ، اینان آن داستانهای قرآن را دستاویز گرفته بایراد می‌پرداختند و گاهی تندیها می‌نمودند. دیدیم داستان بس شگفتی است : كسانی كه خود چیزی نمی‌دانند و كاری نمی‌توانند بما دیده‌بانی می‌نمایند. بدینسان كه از نوشته‌های پیمان هرچه را كه بدلخواه خود می‌بینند خشنود می‌گردند و هرچه را كه بدلخواه نمی‌بینند بخشم و تندی می‌پردازند. دیدیم اینان می‌پندارند كه ما برای پیشرفت پندارها و باورهای آنان می‌كوشیم.
خواستیم اندكی بیدارشان گردانیم. چگونگی را بازنمودیم كه یك دشواری بزرگی درمیانست ، و پیشنهاد كردیم كه كنون كه شما نمی‌گزارید ما از راهش گره را بگشاییم و پیاپی خرده می‌گیرید پس خودتان پاسخ دهید ، و یك سال برای این كار فرصت دادیم. این بار دیدیم بدتر نمودند. زیرا پیمان را بدخواه قرآن ستوده بیشرمانه بهیاهوی برخاستند ، و تا روضه‌خوانهای بیسواد و نافهم بدگوییها نمودند. مردانی كه اگر هزار تنشان گرد آیند یك گفتاری همچون گفتارهای پیمان نتوانند نوشت خود را هماورد[=حریف] مهنامه گردانیده بیاوه‌گوییها پرداختند.
كسانی بسخنانی برخاستند كه جز نمونه‌ی نافهمی‌شان نیست. مثلاً رو بما گردانیده چنین گفتند : «آیا داستان عصای موسا دروغ است؟!.. پس پیغبر دروغ گفته؟!..» نادانان نمی‌دانستند كه این دشواری را ما پدید نیاورده‌ایم و خود پدید آمده ، و از آنسوی دنبال‌كننده‌ی آن كسانی می‌باشند كه به پیغمبران باوری نمی‌دارند و شما كه از این راه می‌آیید و چنان پرسشی می‌نمایید بی‌باكانه پاسخ دهند : «آری دروغ گفته».
كسان دیگری با تاریخ و دانشها دشمنی آغاز كرده و چنین گفتند : «غلط كرد علم ، غلط كرد دانش.» ، و این ندانستند كه جدایی كه میانه‌ی دین با دانشها باشد نتیجه‌ی آن از میان رفتن دین خواهد بود و بدانشها زیان نخواهد رسید.
دیدیم اینان بهیچ چیزی پابندی نمی‌نمایند و كسانی نیستند كه گرهی از كار بگشایند و اگر نگشادند باری بخاموشی گرایند. بهتر دانستیم كه آنان را بخودشان واگزاریم و راه خود را دنبال كنیم و این دشواری را نیز آسان گردانیم. چیزی كه هست برای این كار می‌بایست از یك راه بسیار دوری آغاز كنیم و گام بگام پیش آییم تا برسیم بآنجا كه اینها آسان گردد. گشاده‌تر گویم : می‌بایست معنی بسیار چیزها را دیگر گردانیم تا به نتیجه رسیم و برای این كار بزمان درازی نیاز می‌داشتیم.
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)
🔸 2 ـ 22 : مولا حیدر (تکه‌ی یک از یک)
سید على‌خان در سال ١٠٨٨ (1056) بدرود زندگانى گفت. چنانکه گفتیم او را پسران بسیار بود. پسر بزرگترش سید حسین در زندگانى پدر درگذشته بود. از دیگران سید حیدر به اسپهان رفته از شاه درخواست فرمان والیگرى نمود و پس از زمانى چنین فرمانى دریافته به هویزه بازگشت و بحکمرانی پرداخت. ولى برادرانش با او دشمنى مى‌نمودند. از جمله سید عبداللّه نامى از ایشان که پدر سید على مورخ مى‌باشد به اسپهان رفته مى‌کوشید که والیگرى را باو بسپارند. ولى بخواهش سید حیدر او را گرفته بند نمودند و پس از دیرى هم او را به مشهد فرستادند.
چنانکه گفتیم در زمان سید علی‌خان میانه‌ی او با برادرش جوداللّه جنگى روى داد و جوداللّه کشته گردید و از این جهت پسران او با سید علی‌خان و خاندانش دشمنى مى‌نمودند. ولى مولا حیدر ، سید محفوظ پسر بزرگتر جوداللّه را نزد خود خوانده ازو و از برادرانش دلجویى کرد و آنان را بکارهایى برگماشت.
اما برادران حیدر همچنان با او دشمنى مى‌نمودند و اعراب آل‌فضول و دیگران را بَرو مى‌شورانیدند تا در سال ١٠٩٠ (1058) جنگ سختى میانه‌ی او و آن برادران برخاست. مولا حیدر ، محفوظ و برادرانش را بیارى خواند و چون جنگ روی داد سپاه حیدر روى بگریز نهادند. ولى محفوظ و دیگران ایستادگى نمودند و مولا محفوظ با عمویش مولا عبدالحى با گروهى دیگر کشته گردیدند.
شیخ فتح‌اللّه کعبى که در دیباچه نام او را برده‌ایم با مولا محفوظ آمیزش و دوستى داشته است و مى‌گوید چون خبر کشته شدن او بمن رسید زمین با همه‌ی فراخى بر من تنگ گردید و زندگانى برایم تلخ شد. سپس کعبى مرثیه‌هایى در این سوگوارى سروده که در یکى از آنها در ستایش چگونگى جنگ مى‌گوید :
یوماً تجمعت القبائل کلها فیه و امر ضلالهم مبروم
ان تسألن عنه قربة مخبر یخبرک ان الجیش کان عظیم
قد اقبلوا زمراً کأن سیوفهم برق و مشتبک الریاح غیوم
لم انس محفوظاً غداة لقاهمو فرداً و جیش عداته مرکوم
من بعد اخوته الذین تقدموا فى الحرب و هو مؤجج مضروم
فسطوا على‌الجمع الکثیف کماهوت شهب على جمع الغواة رجوم
رکعوا الاسنة خوف قولة قائل هذا ابن جوداللّه و هو هزیم
عرفوا المنیة ثم خاضوا قعرها ان الفرار مع البقاء ذمیم
ساقوا العدو بما یساقى مثله لو أن حربهم السجال تدوم
حتى هوى و هوى فکان فقیدهم کبر المصاب اذالفقید زعیم
ویل ابن ام‌کثیر مارؤا من ذالذى هو بینهم مزعوم
پس از این حادثه از مولا حیدر خبرى نیست. جز اینکه سید على در سال ١٠٩٢ (1060) مرگ او را مى‌نویسد. (1)
پابرگیها :
1ـ کتاب سید على ، مسوده‌هاى جواهرى ، کتاب کعبى.
🌸
🔸 2 ـ 22 : مولا حیدر (تکه‌ی یک از یک)
سید على‌خان در سال ١٠٨٨ (1056) بدرود زندگانى گفت. چنانکه گفتیم او را پسران بسیار بود. پسر بزرگترش سید حسین در زندگانى پدر درگذشته بود. از دیگران سید حیدر به اسپهان رفته از شاه درخواست فرمان والیگرى نمود و پس از زمانى چنین فرمانى دریافته به هویزه بازگشت و بحکمرانی پرداخت. ولى برادرانش با او دشمنى مى‌نمودند. از جمله سید عبداللّه نامى از ایشان که پدر سید على مورخ مى‌باشد به اسپهان رفته مى‌کوشید که والیگرى را باو بسپارند. ولى بخواهش سید حیدر او را گرفته بند نمودند و پس از دیرى هم او را به مشهد فرستادند.
چنانکه گفتیم در زمان سید علی‌خان میانه‌ی او با برادرش جوداللّه جنگى روى داد و جوداللّه کشته گردید و از این جهت پسران او با سید علی‌خان و خاندانش دشمنى مى‌نمودند. ولى مولا حیدر ، سید محفوظ پسر بزرگتر جوداللّه را نزد خود خوانده ازو و از برادرانش دلجویى کرد و آنان را بکارهایى برگماشت.
اما برادران حیدر همچنان با او دشمنى مى‌نمودند و اعراب آل‌فضول و دیگران را بَرو مى‌شورانیدند تا در سال ١٠٩٠ (1058) جنگ سختى میانه‌ی او و آن برادران برخاست. مولا حیدر ، محفوظ و برادرانش را بیارى خواند و چون جنگ روی داد سپاه حیدر روى بگریز نهادند. ولى محفوظ و دیگران ایستادگى نمودند و مولا محفوظ با عمویش مولا عبدالحى با گروهى دیگر کشته گردیدند.
شیخ فتح‌اللّه کعبى که در دیباچه نام او را برده‌ایم با مولا محفوظ آمیزش و دوستى داشته است و مى‌گوید چون خبر کشته شدن او بمن رسید زمین با همه‌ی فراخى بر من تنگ گردید و زندگانى برایم تلخ شد. سپس کعبى مرثیه‌هایى در این سوگوارى سروده که در یکى از آنها در ستایش چگونگى جنگ مى‌گوید :
یوماً تجمعت القبائل کلها فیه و امر ضلالهم مبروم
ان تسألن عنه قربة مخبر یخبرک ان الجیش کان عظیم
قد اقبلوا زمراً کأن سیوفهم برق و مشتبک الریاح غیوم
لم انس محفوظاً غداة لقاهمو فرداً و جیش عداته مرکوم
من بعد اخوته الذین تقدموا فى الحرب و هو مؤجج مضروم
فسطوا على‌الجمع الکثیف کماهوت شهب على جمع الغواة رجوم
رکعوا الاسنة خوف قولة قائل هذا ابن جوداللّه و هو هزیم
عرفوا المنیة ثم خاضوا قعرها ان الفرار مع البقاء ذمیم
ساقوا العدو بما یساقى مثله لو أن حربهم السجال تدوم
حتى هوى و هوى فکان فقیدهم کبر المصاب اذالفقید زعیم
ویل ابن ام‌کثیر مارؤا من ذالذى هو بینهم مزعوم
پس از این حادثه از مولا حیدر خبرى نیست. جز اینکه سید على در سال ١٠٩٢ (1060) مرگ او را مى‌نویسد. (1)
پابرگیها :
1ـ کتاب سید على ، مسوده‌هاى جواهرى ، کتاب کعبى.
🌸
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 7 (از 12)
سخن را با مثلی روشن گردانیم : صد سال پیش در ایران همگی عامیان و برخی از باسوادان درباره‌ی گیتی چنین پنداشتندی كه یک زمین است كه هموار می‌باشد و روی آن آسمانهاست كه یكی بروی دیگر نهاده شده. زمین را روی شاخ یک گاو ، و آن گاو را روی پشت یک ماهی ، و ماهی را بروی آب دریا شناختندی. پیداست كه این پندارها بیپا می‌بود و دانش نوین ستاره‌شناسی آن را از میان برد.
سخن در اینجاست كه در صد سال پیش اگر یک دانشوری با كسانی از عامیان نشستی و چنین خواستی كه آن پندارها را از دلهای آنان بیرون كند و بجای آنها آگاهیهای نوین را بگزارد چه كردی؟!.. آیا توانستی در یک نشست این كار را بپایان رساند؟. بیگمان نتوانستی. زیرا برای این كار ناگزیر بودی كه بخش بزرگی از ستاره‌شناسی نوین را بایشان یاد دهد و با دلیل و مثل روشن گرداند و نیک بفهماند ، و برای این كار زمان بسیار بایستی. از آنسوی شنوندگان هم بآسانی و در یك بار نتوانستندی همه‌ی آن آگاهیها را فراگیرند و بپذیرند ، بیگمان ناآشناییها نمودندی و ایستادگیها نشان دادندی. ما فراموش نكرده‌ایم كه در سی سال پیش كه ستاره‌شناسی نوین تازه رواج می‌یافت و سخنانی از آن بزبانها افتاده بود كسان بسیاری در ایران آن را باور كردن نمی‌توانستند و در بسیار جاها درمی‌ماندند. مثلاً چون می‌شنیدند كه گفته می‌شود زمین بچیزی تكیه ندارد و همچنان در فضا می‌چرخد نپذیرفته می‌گفتند : «آخر چگونه در فضا ایستاده و نمی‌افتد؟!..» یا می‌گفتند : «اگر می‌چرخد پس چرا ما نمی‌فهمیم؟!..» و چون می‌شنیدند كه زمین گرد است و در اینجا كه ما هستیم در آنروی زمین نیز شهرها هست و دریاها هست برآشفته می‌گفتند : «آخر چگونه آبها نمی‌ریزد؟! چگونه آن آدمها سرنگون ایستاده‌اند و نمی‌افتند؟!..» هنگامی كه گفته می‌شد زمین بگرد خورشید می‌چرخد پرخاش كرده می‌گفتند : «این را كه دیگر با چشم می‌بینیم كه آفتاب بامدادان بیرون می‌آید و می‌گردد و شامگاهان فرومی‌رود». گذشته از فهمیدن و دریافتن سالها زمان می‌خواست كه اینها را در دلهای خود جا دادن بتوانند. آن داستان گاو و ماهی و آسمانهای هفتگانه چون یک چیزهای عامیانه و آسانی می‌بود و گیتی را همچون یك سرای بلند هفت طبقه‌ای نشان می‌داد بآسانی فهمیده و پذیرفته بودند ، ولی برای فهمیدن این آموزاكهای نوین دانشی زمان بسیار می‌خواست و بآسانی نمی‌توانستند فهمید.
آن جستار ما از هر باره مانند اینست. یک رشته پندارهای عامیانه درباره‌ی خدا و كارهای او و درباره‌ی برانگیختگان درمیانست. اینان چنین می‌دانند كه خداییست در بالای آسمانها نشسته و از آنجا بزمین فرمان می‌راند ، و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایان خودكامه می‌دارد ، فرشتگان نزدیكان و درباریان و كاركنان او می‌باشند ، و در زمانهای باستان هر زمان كه می‌خواست یكی را به پیغمبری برگزیند فرشته‌ای نزد او می‌فرستاد و چگونگی را آگاهی می‌داد و از آن هنگام پرده میانه‌ی آن برگزیده با خدا برداشته شدی كه پیاپی فرشته آمدی و رفتی و پیام آوردی ، و آن برگزیده هرچه خواستی از خدا طلبیدی و هرچه خواستی پرسیدی ، همه‌ی دانشها در دل او جا گزیدی ، و خود توانا بودی كه اگر خواست مرده‌ای را زنده گرداند ، و آب از میان انگشتانش روان گردد ، و آفتاب را پس از فرورفتن بازگرداند. اینست كوتاه‌شده‌ی باورهایی كه درباره‌ی خدا و فرستادگان او هست ، و این هنوز باورهای علما و درسخواندگان می‌باشد. عامیان باورهای بیپاتر از این می‌دارند.
ما می‌باید همه‌ی اینها را دیگر گردانیم. اینها را برداریم و بجایشان یک رشته راستیهایی را كه از روی دلیل و فهم و خرد می‌باشد بگزاریم. مثلاً درباره‌ی خدا ما او را از سنجش این جهان می‌شناسیم و تنها این اندازه می‌دانیم كه هست و یگانه است و دانا و تواناست و این جهان را بی‌آنكه دستی از فرشتگان و دیگران درمیان باشد می‌گرداند ، و جایگاه او نیز آسمانها نیست و ما نمی‌دانیم در كجاست ، و این جهان را كه آفریده خواستی از آن می‌دارد. ما می‌گوییم : می‌باید از راه سنجش جهان پیش رفت و آنچه دانسته می‌شود دانست و هیچگاه چیزی از پندار خود نیفزود.
درباره‌ی برانگیختگان گفته‌های ما بسیار دورتر از فهمیده‌های دیگرانست ، برانگیختگی یكی از رازهای طبیعت است و می‌باید آن را پذیرفت ، ولی داستانش نه اینست كه گفته می‌شود و ما آن را روشن خواهیم گردانید. همچنین در دیگر زمینه‌ها ما سخنان دیگری می‌گوییم.
برای روشن گردانیدن اینها زمان درازی می‌بایست و همه در یكجا نتوانستی بود. نه ما توانستیمی بیكبار بنویسیم و نه شنوندگان توانستندی در یک بار فراگیرند و بفهمند ، و از آنسوی برای پذیرفتن و در دل جا دادن نیز زمان دربایستی.
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 7 (از 12)
سخن را با مثلی روشن گردانیم : صد سال پیش در ایران همگی عامیان و برخی از باسوادان درباره‌ی گیتی چنین پنداشتندی كه یک زمین است كه هموار می‌باشد و روی آن آسمانهاست كه یكی بروی دیگر نهاده شده. زمین را روی شاخ یک گاو ، و آن گاو را روی پشت یک ماهی ، و ماهی را بروی آب دریا شناختندی. پیداست كه این پندارها بیپا می‌بود و دانش نوین ستاره‌شناسی آن را از میان برد.
سخن در اینجاست كه در صد سال پیش اگر یک دانشوری با كسانی از عامیان نشستی و چنین خواستی كه آن پندارها را از دلهای آنان بیرون كند و بجای آنها آگاهیهای نوین را بگزارد چه كردی؟!.. آیا توانستی در یک نشست این كار را بپایان رساند؟. بیگمان نتوانستی. زیرا برای این كار ناگزیر بودی كه بخش بزرگی از ستاره‌شناسی نوین را بایشان یاد دهد و با دلیل و مثل روشن گرداند و نیک بفهماند ، و برای این كار زمان بسیار بایستی. از آنسوی شنوندگان هم بآسانی و در یك بار نتوانستندی همه‌ی آن آگاهیها را فراگیرند و بپذیرند ، بیگمان ناآشناییها نمودندی و ایستادگیها نشان دادندی. ما فراموش نكرده‌ایم كه در سی سال پیش كه ستاره‌شناسی نوین تازه رواج می‌یافت و سخنانی از آن بزبانها افتاده بود كسان بسیاری در ایران آن را باور كردن نمی‌توانستند و در بسیار جاها درمی‌ماندند. مثلاً چون می‌شنیدند كه گفته می‌شود زمین بچیزی تكیه ندارد و همچنان در فضا می‌چرخد نپذیرفته می‌گفتند : «آخر چگونه در فضا ایستاده و نمی‌افتد؟!..» یا می‌گفتند : «اگر می‌چرخد پس چرا ما نمی‌فهمیم؟!..» و چون می‌شنیدند كه زمین گرد است و در اینجا كه ما هستیم در آنروی زمین نیز شهرها هست و دریاها هست برآشفته می‌گفتند : «آخر چگونه آبها نمی‌ریزد؟! چگونه آن آدمها سرنگون ایستاده‌اند و نمی‌افتند؟!..» هنگامی كه گفته می‌شد زمین بگرد خورشید می‌چرخد پرخاش كرده می‌گفتند : «این را كه دیگر با چشم می‌بینیم كه آفتاب بامدادان بیرون می‌آید و می‌گردد و شامگاهان فرومی‌رود». گذشته از فهمیدن و دریافتن سالها زمان می‌خواست كه اینها را در دلهای خود جا دادن بتوانند. آن داستان گاو و ماهی و آسمانهای هفتگانه چون یک چیزهای عامیانه و آسانی می‌بود و گیتی را همچون یك سرای بلند هفت طبقه‌ای نشان می‌داد بآسانی فهمیده و پذیرفته بودند ، ولی برای فهمیدن این آموزاكهای نوین دانشی زمان بسیار می‌خواست و بآسانی نمی‌توانستند فهمید.
آن جستار ما از هر باره مانند اینست. یک رشته پندارهای عامیانه درباره‌ی خدا و كارهای او و درباره‌ی برانگیختگان درمیانست. اینان چنین می‌دانند كه خداییست در بالای آسمانها نشسته و از آنجا بزمین فرمان می‌راند ، و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایان خودكامه می‌دارد ، فرشتگان نزدیكان و درباریان و كاركنان او می‌باشند ، و در زمانهای باستان هر زمان كه می‌خواست یكی را به پیغمبری برگزیند فرشته‌ای نزد او می‌فرستاد و چگونگی را آگاهی می‌داد و از آن هنگام پرده میانه‌ی آن برگزیده با خدا برداشته شدی كه پیاپی فرشته آمدی و رفتی و پیام آوردی ، و آن برگزیده هرچه خواستی از خدا طلبیدی و هرچه خواستی پرسیدی ، همه‌ی دانشها در دل او جا گزیدی ، و خود توانا بودی كه اگر خواست مرده‌ای را زنده گرداند ، و آب از میان انگشتانش روان گردد ، و آفتاب را پس از فرورفتن بازگرداند. اینست كوتاه‌شده‌ی باورهایی كه درباره‌ی خدا و فرستادگان او هست ، و این هنوز باورهای علما و درسخواندگان می‌باشد. عامیان باورهای بیپاتر از این می‌دارند.
ما می‌باید همه‌ی اینها را دیگر گردانیم. اینها را برداریم و بجایشان یک رشته راستیهایی را كه از روی دلیل و فهم و خرد می‌باشد بگزاریم. مثلاً درباره‌ی خدا ما او را از سنجش این جهان می‌شناسیم و تنها این اندازه می‌دانیم كه هست و یگانه است و دانا و تواناست و این جهان را بی‌آنكه دستی از فرشتگان و دیگران درمیان باشد می‌گرداند ، و جایگاه او نیز آسمانها نیست و ما نمی‌دانیم در كجاست ، و این جهان را كه آفریده خواستی از آن می‌دارد. ما می‌گوییم : می‌باید از راه سنجش جهان پیش رفت و آنچه دانسته می‌شود دانست و هیچگاه چیزی از پندار خود نیفزود.
درباره‌ی برانگیختگان گفته‌های ما بسیار دورتر از فهمیده‌های دیگرانست ، برانگیختگی یكی از رازهای طبیعت است و می‌باید آن را پذیرفت ، ولی داستانش نه اینست كه گفته می‌شود و ما آن را روشن خواهیم گردانید. همچنین در دیگر زمینه‌ها ما سخنان دیگری می‌گوییم.
برای روشن گردانیدن اینها زمان درازی می‌بایست و همه در یكجا نتوانستی بود. نه ما توانستیمی بیكبار بنویسیم و نه شنوندگان توانستندی در یک بار فراگیرند و بفهمند ، و از آنسوی برای پذیرفتن و در دل جا دادن نیز زمان دربایستی.
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)
🔸 2 ـ 23 : سید عبداللّه (تکه‌ی یک از یک)
سید عبداللّه را گفتیم که در زمان والیگرى برادرش حیدر به مشهد فرستاده در آنجا نگاه داشتند. پس از مرگ حیدر او را به اسپهان خواستند و از این سوى کسان بسیار دیگرى از برادران و پسران حیدر از هویزه به اسپهان شتافته و هر یکى والیگرى را براى خود مى‌خواست. مدت پنج سال کشاکش و گفتگو میانه‌ی اینان بر سر والیگرى برپا بود و ناتوانى دربار صفوى را از اینجا مى‌توان بدست آورد که نمى‌توانست یکى از اینان را از روى اختیار برگزیده به هویزه گسیل دارد. پس از پنج سال مشعشعیان سخن یکى کرده بوالیگرى سید عبداللّه گردن نهادند و از پادشاه فرمان بنام او گرفته روانه‌ی هویزه شدند.
ولى زمان سید عبداللّه بس اندک بود و پس از هفت ماه و بیست روز والیگرى در سال ١٠٩٧ (1065) بدرود زندگى گفت. (1)
پابرگیها :
1ـ کتاب سید على.
🌸
🔸 2 ـ 23 : سید عبداللّه (تکه‌ی یک از یک)
سید عبداللّه را گفتیم که در زمان والیگرى برادرش حیدر به مشهد فرستاده در آنجا نگاه داشتند. پس از مرگ حیدر او را به اسپهان خواستند و از این سوى کسان بسیار دیگرى از برادران و پسران حیدر از هویزه به اسپهان شتافته و هر یکى والیگرى را براى خود مى‌خواست. مدت پنج سال کشاکش و گفتگو میانه‌ی اینان بر سر والیگرى برپا بود و ناتوانى دربار صفوى را از اینجا مى‌توان بدست آورد که نمى‌توانست یکى از اینان را از روى اختیار برگزیده به هویزه گسیل دارد. پس از پنج سال مشعشعیان سخن یکى کرده بوالیگرى سید عبداللّه گردن نهادند و از پادشاه فرمان بنام او گرفته روانه‌ی هویزه شدند.
ولى زمان سید عبداللّه بس اندک بود و پس از هفت ماه و بیست روز والیگرى در سال ١٠٩٧ (1065) بدرود زندگى گفت. (1)
پابرگیها :
1ـ کتاب سید على.
🌸
🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟..
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟..
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
💐
Telegraph
در پیرامون خرد - گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟..
گفتار یکم چرا خرد را خوار می‌دارند؟.. گرانمایه‌ترین چیزی که خدا بآدمیان داده «خرد» است. خرد شناسنده‌ی نیک و بد و راست و کج و سود و زیانست. آدمی برگزیده‌‌ی آفریدگان است ، میوه‌ی آفرینش است. این را ما با دلیل روشن گردانیده‌ایم و باید پذیرفت.[1] ولی این برگزیدگی…
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 8 (از 12)
اینست ما گام بگام پیش می‌آییم ، و با این پیشرفت آن دشواریهای قرآن نیز آسان خواهد گردید و چگونگی آنها دانسته خواهد شد. اگر خوانندگان در یاد می‌دارند ما نوید داده بودیم امسال اینها را روشن گردانیم. نپندارند كه آن نوید را فراموش كردیم و بكار نبستیم. چنین نیست و ما بنوید خود كار بستیم و با این گامها كه برمی‌داریم معنی درست برانگیختگی و دیگر چیزها روشن خواهد گردید و آن دشواریها نیز آسان خواهد بود.
كنون خواست ما دو چیز است : یكی اینكه این داستانها كه در قرآنست از دشواریهای آن می‌باشد (بگفته‌ی خودِ آن از متشابهاتست) كه چنانكه در جای خود گفته‌ایم می‌باید بآنها پاسخ دهیم و دشواری را از میان برداریم. و این بسیار نابجاست كه كسانی باینها دست یازند و آنها را به رخ جهانیان بكشند. ما پیغمبر بزرگوار اسلام را براست می‌داریم. ولی این دلیل نخواهد بود كه كسانی آن داستانها را دستاویز گیرند.
🔸ما امروز در برابر خود چیزهای دیگری هم می‌داریم. همان داستان «شناختن آیین طبیعت و در كارهای خود آن را بدیده گرفتن و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت دل نبستن» كه گفتیم یك داستان بسیار بزرگ و ارجداریست ، و یكی از بنیادهای كار ما شمرده می‌شود.
یكی از گامهایی كه می‌باید بسوی پیش برداشته شود همین كار است. اینست می‌گوییم می‌باید گفتگو از آن آیه‌ها را بیكبار بكنار نهاد.
دیگری اینكه ما را از قرآن جدایی نیست. ما همان راه را می‌رویم كه قرآن رفته است. همین اكنون كه این جمله‌ها را می‌نویسم نامه‌ای از یكی از خوانندگان پیمان (آقای نورمحمدی) رسیده كه درمیان سخنان خود می‌نویسد : «پیمان زبان قرآنست». این جمله براستی نزدیك است و هیچگاه جدایی میانه‌ی قرآن و پیمان نتوان پنداشت. چیزی كه هست قرآن را هر کس نفهمد. امروز با این کجی فهمها و آشفتگی اندیشه‌ها قرآن‌خوانان معنی درست آن را نمی‌فهمند و نتوانند فهمید ، و اینست كسانی كج‌فهمانه جداییها میانه‌ی آن با پیمان می‌پندارند.
یكی از كارهای بسیار بایا و بجا اینست كه درباره‌ی قرآن هیچ گفتگویی نشود ، و این كسان كه بدستاویز قرآن ایرادها می‌گیرند و بگفتگو می‌پردازند پاسخی بآنان داده نشود ، و این را چند انگیزه است :
نخست این كسان راستی‌را پیرو قرآن نمی‌باشند. ما نیك می‌شناسیم كه اینان كیستند و چه باورهایی می‌دارند. اینان قرآن را دست‌افزاری برای پیشرفت نادانیهای خود گرفته‌اند و آن را سپر گردانیده‌اند. اینان از قرآن آنچه را كه بسود خود یابند پذیرند و آنچه را كه بزیان خود بینند به گزارش[=تأویل] كشند و یا پاسخ دهند كه ما معنی قرآن را نتوانیم فهمید. در همان گفتگوها با پیمان نیك آزمودیم. ما گفتیم قرآن از زبان پیغمبر اسلام آشكاره می‌گوید : «لَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ» اینان بیدرنگ و گستاخانه بگزارش پرداخته و چنین پاسخ دادند كه خواستش «لااعلم الغیب من عندی» است. درباره‌ی نیارَستنیها[=معجزات] نیز همین رفتار را كردند. پیغمبر اسلام كه آشكاره از نیارَستنیها بیزاری می‌نماید و ما آن آیه‌ها را یادآوری كردیم بیدرنگ پاسخ دادند كه خواستش آنست كه با نیروی خود چنین كارهایی نمی‌توانم. این رفتار گستاخانه‌ایست كه اینان با قرآن می‌نمایند.
اینان چنانكه خدا را زیردست پرستیده‌های خود گردانیده‌اند با قرآن نیز آن رفتار را می‌كنند.
دوم اینان قرآن را نمی‌فهمند. دلیل این همانست كه در بالا یاد كردیم. قرآن از زبان پیغمبر می‌گوید : «غیب نمی‌دانم» و بارها از نیارَستنی بیزاری نشان می‌دهد. با این آیه‌های آشكارِ چند باره ، آنان در كتابهای خود صد داستان از غیب‌دانی و نیارَستنیهای آن پاكمرد نوشته‌اند ، و باو بس نكرده امامان و دیگران را نیز داننده‌ی غیب و تواننده‌ی نیارَستنی ستوده‌اند. این دو چیز چون آشكار است می‌نویسیم. صد مانند اینها توانیم شمرد. چنانكه معنی زندگی را نمی‌فهمند ، معنی دین را نمی‌فهمند ، معنی قرآن را نیز نمی‌فهمند.
سوم امروز گمراهیهای جهان ، مادّیگری و چیزهای دیگریست كه بارها شمرده‌ایم ، و اینها نه چیزیست كه با قرآن چاره شود. اینها با بودن قرآن پیش آمده است ، و چنانكه بارها گفته‌ایم همه‌ی كیشها امروز از قرآن دلیل برای خود می‌آورند. پس چه سودی از گفتگو درباره‌ی قرآن تواند بود؟!..
چهارم این كسان نه آنند كه چون گفتگو كردند و دلیل شنیدند براه آیند. ما بارها آزمودیم كه هر زمان از راه دیگری پیش می‌آیند. اینان از آن لذت می‌برند كه بنام قرآن گفتگو كنند و به چَخِش پردازند و هیاهو بلند كنند. زیرا كه در بند چیزی نیستند و پروای هیچی نمی‌دارند.
.
🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 8 (از 12)
اینست ما گام بگام پیش می‌آییم ، و با این پیشرفت آن دشواریهای قرآن نیز آسان خواهد گردید و چگونگی آنها دانسته خواهد شد. اگر خوانندگان در یاد می‌دارند ما نوید داده بودیم امسال اینها را روشن گردانیم. نپندارند كه آن نوید را فراموش كردیم و بكار نبستیم. چنین نیست و ما بنوید خود كار بستیم و با این گامها كه برمی‌داریم معنی درست برانگیختگی و دیگر چیزها روشن خواهد گردید و آن دشواریها نیز آسان خواهد بود.
كنون خواست ما دو چیز است : یكی اینكه این داستانها كه در قرآنست از دشواریهای آن می‌باشد (بگفته‌ی خودِ آن از متشابهاتست) كه چنانكه در جای خود گفته‌ایم می‌باید بآنها پاسخ دهیم و دشواری را از میان برداریم. و این بسیار نابجاست كه كسانی باینها دست یازند و آنها را به رخ جهانیان بكشند. ما پیغمبر بزرگوار اسلام را براست می‌داریم. ولی این دلیل نخواهد بود كه كسانی آن داستانها را دستاویز گیرند.
🔸ما امروز در برابر خود چیزهای دیگری هم می‌داریم. همان داستان «شناختن آیین طبیعت و در كارهای خود آن را بدیده گرفتن و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت دل نبستن» كه گفتیم یك داستان بسیار بزرگ و ارجداریست ، و یكی از بنیادهای كار ما شمرده می‌شود.
یكی از گامهایی كه می‌باید بسوی پیش برداشته شود همین كار است. اینست می‌گوییم می‌باید گفتگو از آن آیه‌ها را بیكبار بكنار نهاد.
دیگری اینكه ما را از قرآن جدایی نیست. ما همان راه را می‌رویم كه قرآن رفته است. همین اكنون كه این جمله‌ها را می‌نویسم نامه‌ای از یكی از خوانندگان پیمان (آقای نورمحمدی) رسیده كه درمیان سخنان خود می‌نویسد : «پیمان زبان قرآنست». این جمله براستی نزدیك است و هیچگاه جدایی میانه‌ی قرآن و پیمان نتوان پنداشت. چیزی كه هست قرآن را هر کس نفهمد. امروز با این کجی فهمها و آشفتگی اندیشه‌ها قرآن‌خوانان معنی درست آن را نمی‌فهمند و نتوانند فهمید ، و اینست كسانی كج‌فهمانه جداییها میانه‌ی آن با پیمان می‌پندارند.
یكی از كارهای بسیار بایا و بجا اینست كه درباره‌ی قرآن هیچ گفتگویی نشود ، و این كسان كه بدستاویز قرآن ایرادها می‌گیرند و بگفتگو می‌پردازند پاسخی بآنان داده نشود ، و این را چند انگیزه است :
نخست این كسان راستی‌را پیرو قرآن نمی‌باشند. ما نیك می‌شناسیم كه اینان كیستند و چه باورهایی می‌دارند. اینان قرآن را دست‌افزاری برای پیشرفت نادانیهای خود گرفته‌اند و آن را سپر گردانیده‌اند. اینان از قرآن آنچه را كه بسود خود یابند پذیرند و آنچه را كه بزیان خود بینند به گزارش[=تأویل] كشند و یا پاسخ دهند كه ما معنی قرآن را نتوانیم فهمید. در همان گفتگوها با پیمان نیك آزمودیم. ما گفتیم قرآن از زبان پیغمبر اسلام آشكاره می‌گوید : «لَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ» اینان بیدرنگ و گستاخانه بگزارش پرداخته و چنین پاسخ دادند كه خواستش «لااعلم الغیب من عندی» است. درباره‌ی نیارَستنیها[=معجزات] نیز همین رفتار را كردند. پیغمبر اسلام كه آشكاره از نیارَستنیها بیزاری می‌نماید و ما آن آیه‌ها را یادآوری كردیم بیدرنگ پاسخ دادند كه خواستش آنست كه با نیروی خود چنین كارهایی نمی‌توانم. این رفتار گستاخانه‌ایست كه اینان با قرآن می‌نمایند.
اینان چنانكه خدا را زیردست پرستیده‌های خود گردانیده‌اند با قرآن نیز آن رفتار را می‌كنند.
دوم اینان قرآن را نمی‌فهمند. دلیل این همانست كه در بالا یاد كردیم. قرآن از زبان پیغمبر می‌گوید : «غیب نمی‌دانم» و بارها از نیارَستنی بیزاری نشان می‌دهد. با این آیه‌های آشكارِ چند باره ، آنان در كتابهای خود صد داستان از غیب‌دانی و نیارَستنیهای آن پاكمرد نوشته‌اند ، و باو بس نكرده امامان و دیگران را نیز داننده‌ی غیب و تواننده‌ی نیارَستنی ستوده‌اند. این دو چیز چون آشكار است می‌نویسیم. صد مانند اینها توانیم شمرد. چنانكه معنی زندگی را نمی‌فهمند ، معنی دین را نمی‌فهمند ، معنی قرآن را نیز نمی‌فهمند.
سوم امروز گمراهیهای جهان ، مادّیگری و چیزهای دیگریست كه بارها شمرده‌ایم ، و اینها نه چیزیست كه با قرآن چاره شود. اینها با بودن قرآن پیش آمده است ، و چنانكه بارها گفته‌ایم همه‌ی كیشها امروز از قرآن دلیل برای خود می‌آورند. پس چه سودی از گفتگو درباره‌ی قرآن تواند بود؟!..
چهارم این كسان نه آنند كه چون گفتگو كردند و دلیل شنیدند براه آیند. ما بارها آزمودیم كه هر زمان از راه دیگری پیش می‌آیند. اینان از آن لذت می‌برند كه بنام قرآن گفتگو كنند و به چَخِش پردازند و هیاهو بلند كنند. زیرا كه در بند چیزی نیستند و پروای هیچی نمی‌دارند.
.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)
🔸 2 ـ 24 : سید فرج‌اللّه‌خان (تکه‌ی یک از یک)
پس از مرگ سید عبداللّه برادر دیگر او سید فرج‌اللّه به اسپهان رفته از شاه فرمان والیگرى دریافته به هویزه بازگشت و او یکى از والیان نامدار هویزه است و خواهیم دید که بصره بدست او گشاده گردید.
سید على که ما کتاب او را در دست داریم پسر سید عبداللّه و برادرزاده‌ی سید فرج‌اللّه بوده. او بارها به اسپهان آمده و نماینده‌ی فرج‌اللّه بوده و سالها در اسپهان بسر داده. ولى در زمانهاى آخر که به هویزه بازگشته بوده میانه‌ی او و فرج‌اللّه سردى و دشمنى پدید مى‌آید و یک بار هم جنگ باهم مى‌کنند. از حادثه‌هایى که سید على از زمان درنگ خود در اسپهان مى‌نگارد اینکه سید فرج‌اللّه در هویزه بناى سکه زدن گزارده «محمدى» سکه مى‌زند. مى‌گوید : «یک بار پانصد تومان و یک بار هزاروپانصد تومان از پول که سکه مى‌کرد به اسپهان فرستاده بود که در آنجا رایج شود. محمد‌بن‌عبدالحسین نوکر سید که پول را آورده بوده قدرى از آن صرف نموده هنوز قدرى از آن مانده بود که باقرسلطان ضراب‌باشى آگاهى یافت. چون سید در این باره اجازه از دربار شاه نداشت ضراب‌باشى ، محمد را گرفته فرمان داد که حجره‌ی او را مهر نمایند. من بشتاب کسى فرستادم تا بازمانده پول را از حجره بیرون آوردند. چون این خبر بگوش پادشاه رسید فرمان داد که محمد را بکشند و سید فرج‌اللّه هم از والیگرى معزول باشد. من تلاش بسیار کردم با میانجیگرى اصلان‌خان (1) که در آن هنگام قوللرآقاسى بود محمد را رها کردند و والیگرى سید فرج‌اللّه پایدار ماند.»
درباره‌ی سکه زدن مشعشعیان باید دانست که از پیشینیانِ ایشان سکه دیده نشده. اگرهم زده‌اند ما ندیده‌ایم. ولى از پیش از فرج‌اللّه سکه‌هایى دیده شده. از جمله من سکه‌هایى بتاریخ ١٠٨۵ در دست خود دارم که در یک روى آن در کناره عبارت «لا اله الا الله محمد رسول‌الله» و درمیانه عبارت «على ولى‌اللّه» و در روى دیگر عبارت «ضرب حویزه» و ارقام « ١٠٨۵» آشکار خوانده مى‌شود. (2) پس اینکه سید على مى‌گوید فرج‌اللّه اجازه‌ی سکه زدن نداشت همانا خواستش آن نیست که هرگز نمى‌توانست سکه بزند بلکه می‌خواهد بگوید بایستى اجازه گرفته سپس بآن کار برخیزد. (3)
پابرگیها :
1ـ از خاندان واخشتوخان.
2ـ باید دانست که رقم به شکل (١٨۵) است. ولى یقین است که مقصود ١٠٨۵ مى‌باشد و در آن زمان از اینگونه اشتباهها درباره‌ی ارقام هندسى(؟) و جاى گزاردن صفر فراوان بوده.
3ـ کتاب سید على.
🌸
🔸 2 ـ 24 : سید فرج‌اللّه‌خان (تکه‌ی یک از یک)
پس از مرگ سید عبداللّه برادر دیگر او سید فرج‌اللّه به اسپهان رفته از شاه فرمان والیگرى دریافته به هویزه بازگشت و او یکى از والیان نامدار هویزه است و خواهیم دید که بصره بدست او گشاده گردید.
سید على که ما کتاب او را در دست داریم پسر سید عبداللّه و برادرزاده‌ی سید فرج‌اللّه بوده. او بارها به اسپهان آمده و نماینده‌ی فرج‌اللّه بوده و سالها در اسپهان بسر داده. ولى در زمانهاى آخر که به هویزه بازگشته بوده میانه‌ی او و فرج‌اللّه سردى و دشمنى پدید مى‌آید و یک بار هم جنگ باهم مى‌کنند. از حادثه‌هایى که سید على از زمان درنگ خود در اسپهان مى‌نگارد اینکه سید فرج‌اللّه در هویزه بناى سکه زدن گزارده «محمدى» سکه مى‌زند. مى‌گوید : «یک بار پانصد تومان و یک بار هزاروپانصد تومان از پول که سکه مى‌کرد به اسپهان فرستاده بود که در آنجا رایج شود. محمد‌بن‌عبدالحسین نوکر سید که پول را آورده بوده قدرى از آن صرف نموده هنوز قدرى از آن مانده بود که باقرسلطان ضراب‌باشى آگاهى یافت. چون سید در این باره اجازه از دربار شاه نداشت ضراب‌باشى ، محمد را گرفته فرمان داد که حجره‌ی او را مهر نمایند. من بشتاب کسى فرستادم تا بازمانده پول را از حجره بیرون آوردند. چون این خبر بگوش پادشاه رسید فرمان داد که محمد را بکشند و سید فرج‌اللّه هم از والیگرى معزول باشد. من تلاش بسیار کردم با میانجیگرى اصلان‌خان (1) که در آن هنگام قوللرآقاسى بود محمد را رها کردند و والیگرى سید فرج‌اللّه پایدار ماند.»
درباره‌ی سکه زدن مشعشعیان باید دانست که از پیشینیانِ ایشان سکه دیده نشده. اگرهم زده‌اند ما ندیده‌ایم. ولى از پیش از فرج‌اللّه سکه‌هایى دیده شده. از جمله من سکه‌هایى بتاریخ ١٠٨۵ در دست خود دارم که در یک روى آن در کناره عبارت «لا اله الا الله محمد رسول‌الله» و درمیانه عبارت «على ولى‌اللّه» و در روى دیگر عبارت «ضرب حویزه» و ارقام « ١٠٨۵» آشکار خوانده مى‌شود. (2) پس اینکه سید على مى‌گوید فرج‌اللّه اجازه‌ی سکه زدن نداشت همانا خواستش آن نیست که هرگز نمى‌توانست سکه بزند بلکه می‌خواهد بگوید بایستى اجازه گرفته سپس بآن کار برخیزد. (3)
پابرگیها :
1ـ از خاندان واخشتوخان.
2ـ باید دانست که رقم به شکل (١٨۵) است. ولى یقین است که مقصود ١٠٨۵ مى‌باشد و در آن زمان از اینگونه اشتباهها درباره‌ی ارقام هندسى(؟) و جاى گزاردن صفر فراوان بوده.
3ـ کتاب سید على.
🌸