پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 7 (از 12)


سخن را با مثلی روشن گردانیم : صد سال پیش در ایران همگی عامیان و برخی از باسوادان درباره‌ی گیتی چنین پنداشتندی كه یک زمین است كه هموار می‌باشد و روی آن آسمانهاست كه یكی بروی دیگر نهاده شده. زمین را روی شاخ یک گاو ، و آن گاو را روی پشت یک ماهی ، و ماهی را بروی آب دریا شناختندی. پیداست كه این پندارها بیپا می‌بود و دانش نوین ستاره‌شناسی آن را از میان برد.

سخن در اینجاست كه در صد سال پیش اگر یک دانشوری با كسانی از عامیان نشستی و چنین خواستی كه آن پندارها را از دلهای آنان بیرون كند و بجای آنها آگاهیهای نوین را بگزارد چه كردی؟!.. آیا توانستی در یک نشست این كار را بپایان رساند؟. بیگمان نتوانستی. زیرا برای این كار ناگزیر بودی كه بخش بزرگی از ستاره‌شناسی نوین را بایشان یاد دهد و با دلیل و مثل روشن گرداند و نیک بفهماند ، و برای این كار زمان بسیار بایستی. از آنسوی شنوندگان هم بآسانی و در یك بار نتوانستندی همه‌ی آن آگاهیها را فراگیرند و بپذیرند ، بیگمان ناآشناییها نمودندی و ایستادگیها نشان دادندی. ما فراموش نكرده‌ایم كه در سی سال پیش كه ستاره‌شناسی نوین تازه رواج می‌یافت و سخنانی از آن بزبانها افتاده بود كسان بسیاری در ایران آن را باور كردن نمی‌توانستند و در بسیار جاها درمی‌ماندند. مثلاً چون می‌شنیدند كه گفته می‌شود زمین بچیزی تكیه ندارد و همچنان در فضا می‌چرخد نپذیرفته می‌گفتند : «آخر چگونه در فضا ایستاده و نمی‌افتد؟!..» یا می‌گفتند : «اگر می‌چرخد پس چرا ما نمی‌فهمیم؟!..» و چون می‌شنیدند كه زمین گرد است و در اینجا كه ما هستیم در آنروی زمین نیز شهرها هست و دریاها هست برآشفته می‌گفتند : «آخر چگونه آبها نمی‌ریزد؟! چگونه آن آدمها سرنگون ایستاده‌اند و نمی‌افتند؟!..» هنگامی كه گفته می‌شد زمین بگرد خورشید می‌چرخد پرخاش كرده می‌گفتند : «این را كه دیگر با چشم می‌بینیم كه آفتاب بامدادان بیرون می‌آید و می‌گردد و شامگاهان فرومی‌رود». گذشته از فهمیدن و دریافتن سالها زمان می‌خواست كه اینها را در دلهای خود جا دادن بتوانند. آن داستان گاو و ماهی و آسمانهای هفتگانه چون یک چیزهای عامیانه و آسانی می‌بود و گیتی را همچون یك سرای بلند هفت طبقه‌ای نشان می‌داد بآسانی فهمیده و پذیرفته بودند ، ولی برای فهمیدن این آموزاكهای نوین دانشی زمان بسیار می‌خواست و بآسانی نمی‌توانستند فهمید.

آن جستار ما از هر باره مانند اینست. یک رشته پندارهای عامیانه درباره‌ی خدا و كارهای او و درباره‌ی برانگیختگان درمیانست. اینان چنین می‌دانند كه خداییست در بالای آسمانها نشسته و از آنجا بزمین فرمان می‌راند ، و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایان خودكامه می‌دارد ، فرشتگان نزدیكان و درباریان و كاركنان او می‌باشند ، و در زمانهای باستان هر زمان كه می‌خواست یكی را به پیغمبری برگزیند فرشته‌ای نزد او می‌فرستاد و چگونگی را آگاهی می‌داد و از آن هنگام پرده میانه‌ی آن برگزیده با خدا برداشته شدی كه پیاپی فرشته آمدی و رفتی و پیام آوردی ، و آن برگزیده هرچه خواستی از خدا طلبیدی و هرچه خواستی پرسیدی ، همه‌ی دانشها در دل او جا گزیدی ، و خود توانا بودی كه اگر خواست مرده‌ای را زنده گرداند ، و آب از میان انگشتانش روان گردد ، و آفتاب را پس از فرورفتن بازگرداند. اینست كوتاه‌شده‌ی باورهایی كه درباره‌ی خدا و فرستادگان او هست ، و این هنوز باورهای علما و درسخواندگان می‌باشد. عامیان باورهای بیپاتر از این می‌دارند.

ما می‌باید همه‌ی اینها را دیگر گردانیم. اینها را برداریم و بجایشان یک رشته راستیهایی را كه از روی دلیل و فهم و خرد می‌باشد بگزاریم. مثلاً درباره‌ی خدا ما او را از سنجش این جهان می‌شناسیم و تنها این اندازه می‌دانیم كه هست و یگانه است و دانا و تواناست و این جهان را بی‌آنكه دستی از فرشتگان و دیگران درمیان باشد می‌گرداند ، و جایگاه او نیز آسمانها نیست و ما نمی‌دانیم در كجاست ، و این جهان را كه آفریده خواستی از آن می‌دارد. ما می‌گوییم : می‌باید از راه سنجش جهان پیش رفت و آنچه دانسته می‌شود دانست و هیچگاه چیزی از پندار خود نیفزود.

درباره‌ی برانگیختگان گفته‌های ما بسیار دورتر از فهمیده‌های دیگرانست ، برانگیختگی یكی از رازهای طبیعت است و می‌باید آن را پذیرفت ، ولی داستانش نه اینست كه گفته می‌شود و ما آن را روشن خواهیم گردانید. همچنین در دیگر زمینه‌ها ما سخنان دیگری می‌گوییم.

برای روشن گردانیدن اینها زمان درازی می‌بایست و همه در یكجا نتوانستی بود. نه ما توانستیمی بیكبار بنویسیم و نه شنوندگان توانستندی در یک بار فراگیرند و بفهمند ، و از آنسوی برای پذیرفتن و در دل جا دادن نیز زمان دربایستی.


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 23 : سید عبداللّه (تکه‌ی یک از یک)


سید عبداللّه را گفتیم که در زمان والیگرى برادرش حیدر به مشهد فرستاده در آنجا نگاه داشتند. پس از مرگ حیدر او را به اسپهان خواستند و از این سوى کسان بسیار دیگرى از برادران و پسران حیدر از هویزه به اسپهان شتافته و هر یکى والیگرى را براى خود مى‌خواست. مدت پنج سال کشاکش و گفتگو میانه‌ی اینان بر سر والیگرى برپا بود و ناتوانى دربار صفوى را از اینجا مى‌توان بدست آورد که نمى‌توانست یکى از اینان را از روى اختیار برگزیده به هویزه گسیل دارد. پس از پنج سال مشعشعیان سخن یکى کرده بوالیگرى سید عبداللّه گردن نهادند و از پادشاه فرمان بنام او گرفته روانه‌ی هویزه شدند.

ولى زمان سید عبداللّه بس اندک بود و پس از هفت ماه و بیست روز والیگرى در سال  ١٠٩٧  (1065) بدرود زندگى گفت. (1)


پابرگیها :
1ـ کتاب سید على.


🌸
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 8 (از 12)


اینست ما گام بگام پیش می‌آییم ، و با این پیشرفت آن دشواریهای قرآن نیز آسان خواهد گردید و چگونگی آنها دانسته خواهد شد. اگر خوانندگان در یاد می‌دارند ما نوید داده بودیم امسال اینها را روشن گردانیم. نپندارند كه آن نوید را فراموش كردیم و بكار نبستیم. چنین نیست و ما بنوید خود كار بستیم و با این گامها كه برمی‌داریم معنی درست برانگیختگی و دیگر چیزها روشن خواهد گردید و آن دشواریها نیز آسان خواهد بود.

كنون خواست ما دو چیز است : یكی اینكه این داستانها كه در قرآنست از دشواریهای آن می‌باشد (بگفته‌ی خودِ آن از متشابهاتست) كه چنانكه در جای خود گفته‌ایم می‌باید بآنها پاسخ دهیم و دشواری را از میان برداریم. و این بسیار نابجاست كه كسانی باینها دست یازند و آنها را به رخ جهانیان بكشند. ما پیغمبر بزرگوار اسلام را براست می‌داریم. ولی این دلیل نخواهد بود كه كسانی آن داستانها را دستاویز گیرند.

🔸ما امروز در برابر خود چیزهای دیگری هم می‌داریم. همان داستان «شناختن آیین طبیعت و در كارهای خود آن را بدیده گرفتن و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت دل نبستن» كه گفتیم یك داستان بسیار بزرگ و ارجداریست ، و یكی از بنیادهای كار ما شمرده می‌شود.

یكی از گامهایی كه می‌باید بسوی پیش برداشته شود همین كار است. اینست می‌گوییم می‌باید گفتگو از آن آیه‌ها را بیكبار بكنار نهاد.

دیگری اینكه ما را از قرآن جدایی نیست. ما همان راه را می‌رویم كه قرآن رفته است. همین اكنون كه این جمله‌ها را می‌نویسم نامه‌ای از یكی از خوانندگان پیمان (آقای نورمحمدی) رسیده كه درمیان سخنان خود می‌نویسد : «پیمان زبان قرآنست». این جمله براستی نزدیك است و هیچگاه جدایی میانه‌ی قرآن و پیمان نتوان پنداشت. چیزی كه هست قرآن را هر کس نفهمد. امروز با این کجی فهمها و آشفتگی اندیشه‌ها قرآن‌خوانان معنی درست آن را نمی‌فهمند و نتوانند فهمید ، و اینست كسانی كج‌فهمانه جداییها میانه‌ی آن با پیمان می‌پندارند.

یكی از كارهای بسیار بایا و بجا اینست كه درباره‌ی قرآن هیچ گفتگویی نشود ، و این كسان كه بدستاویز قرآن ایرادها می‌گیرند و بگفتگو می‌پردازند پاسخی بآنان داده نشود ، و این را چند انگیزه است :

نخست این كسان راستی‌را پیرو قرآن نمی‌باشند. ما نیك می‌شناسیم كه اینان كیستند و چه باورهایی می‌دارند. اینان قرآن را دست‌افزاری برای پیشرفت نادانیهای خود گرفته‌اند و آن را سپر گردانیده‌اند. اینان از قرآن آنچه را كه بسود خود یابند پذیرند و آنچه را كه بزیان خود بینند به گزارش[=تأویل] كشند و یا پاسخ دهند كه ما معنی قرآن را نتوانیم فهمید. در همان گفتگوها با پیمان نیك آزمودیم. ما گفتیم قرآن از زبان پیغمبر اسلام آشكاره می‌گوید : «لَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ» اینان بیدرنگ و گستاخانه بگزارش پرداخته و چنین پاسخ دادند كه خواستش «لااعلم الغیب من عندی» است. درباره‌ی نیارَستنیها[=معجزات] نیز همین رفتار را كردند. پیغمبر اسلام كه آشكاره از نیارَستنیها بیزاری می‌نماید و ما آن آیه‌ها را یادآوری كردیم بیدرنگ پاسخ دادند كه خواستش آنست كه با نیروی خود چنین كارهایی نمی‌توانم. این رفتار گستاخانه‌ایست كه اینان با قرآن می‌نمایند.

اینان چنانكه خدا را زیردست پرستیده‌های خود گردانیده‌اند با قرآن نیز آن رفتار را می‌كنند.

دوم اینان قرآن را نمی‌فهمند. دلیل این همانست كه در بالا یاد كردیم. قرآن از زبان پیغمبر می‌گوید : «غیب نمی‌دانم» و بارها از نیارَستنی بیزاری نشان می‌دهد. با این آیه‌های آشكارِ چند باره ، آنان در كتابهای خود صد داستان از غیب‌دانی و نیارَستنیهای آن پاكمرد نوشته‌اند ، و باو بس نكرده امامان و دیگران را نیز داننده‌ی غیب و تواننده‌ی نیارَستنی ستوده‌اند. این دو چیز چون آشكار است می‌نویسیم. صد مانند اینها توانیم شمرد. چنانكه معنی زندگی را نمی‌فهمند ، معنی دین را نمی‌فهمند ، معنی قرآن را نیز نمی‌فهمند.

سوم امروز گمراهیهای جهان ، مادّیگری و چیزهای دیگریست كه بارها شمرده‌ایم ، و اینها نه چیزیست كه با قرآن چاره شود. اینها با بودن قرآن پیش آمده است ، و چنانكه بارها گفته‌ایم همه‌ی كیشها امروز از قرآن دلیل برای خود می‌آورند. پس چه سودی از گفتگو درباره‌ی قرآن تواند بود؟!..

چهارم این كسان نه آنند كه چون گفتگو كردند و دلیل شنیدند براه آیند. ما بارها آزمودیم كه هر زمان از راه دیگری پیش می‌آیند. اینان از آن لذت می‌برند كه بنام قرآن گفتگو كنند و به چَخِش پردازند و هیاهو بلند كنند. زیرا كه در بند چیزی نیستند و پروای هیچی نمی‌دارند.


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 24 : سید فرج‌اللّه‌خان (تکه‌ی یک از یک)


پس از مرگ سید عبداللّه برادر دیگر او سید فرج‌اللّه به اسپهان رفته از شاه فرمان والیگرى دریافته به هویزه بازگشت و او یکى از والیان نامدار هویزه است و خواهیم دید که بصره بدست او گشاده گردید.

سید على که ما کتاب او را در دست داریم پسر سید عبداللّه و برادرزاده‌ی سید فرج‌اللّه بوده. او بارها به اسپهان آمده و نماینده‌ی فرج‌اللّه بوده و سالها در اسپهان بسر داده. ولى در زمانهاى آخر که به هویزه بازگشته بوده میانه‌ی او و فرج‌اللّه سردى و دشمنى پدید مى‌آید و یک بار هم جنگ باهم مى‌کنند. از حادثه‌هایى که سید على از زمان درنگ خود در اسپهان مى‌نگارد اینکه سید فرج‌اللّه در هویزه بناى سکه زدن گزارده «محمدى» سکه مى‌زند. مى‌گوید : «یک بار پانصد تومان و یک بار هزاروپانصد تومان از پول که سکه مى‌کرد به اسپهان فرستاده بود که در آنجا رایج شود. محمد‌بن‌عبدالحسین نوکر سید که پول را آورده بوده قدرى از آن صرف نموده هنوز قدرى از آن مانده بود که باقرسلطان ضراب‌باشى آگاهى یافت. چون سید در این باره اجازه از دربار شاه نداشت ضراب‌باشى ، محمد را گرفته فرمان داد که حجره‌ی او را مهر نمایند. من بشتاب کسى فرستادم تا بازمانده پول را از حجره بیرون آوردند. چون این خبر بگوش پادشاه رسید فرمان داد که محمد را بکشند و سید فرج‌اللّه هم از والیگرى معزول باشد. من تلاش بسیار کردم با میانجیگرى اصلان‌خان (1) که در آن هنگام قوللرآقاسى بود محمد را رها کردند و والیگرى سید فرج‌اللّه پایدار ماند.»

درباره‌ی سکه زدن مشعشعیان باید دانست که از پیشینیانِ ایشان سکه دیده نشده. اگرهم زده‌اند ما ندیده‌ایم. ولى از پیش از فرج‌اللّه سکه‌هایى دیده شده. از جمله من سکه‌هایى بتاریخ  ١٠٨۵  در دست خود دارم که در یک روى آن در کناره عبارت «لا اله الا الله محمد رسول‌الله» و درمیانه عبارت «على ولى‌اللّه» و در روى دیگر عبارت «ضرب حویزه» و ارقام « ١٠٨۵»  آشکار خوانده مى‌شود. (2) پس اینکه سید على مى‌گوید فرج‌اللّه اجازه‌ی سکه زدن نداشت همانا خواستش آن نیست که هرگز نمى‌توانست سکه بزند بلکه می‌خواهد بگوید بایستى اجازه گرفته سپس بآن کار برخیزد. (3)




پابرگیها :

1ـ از خاندان واخشتوخان.

2ـ باید دانست که رقم به شکل (١٨۵) است. ولى یقین است که مقصود  ١٠٨۵ مى‌باشد و در آن زمان از اینگونه اشتباهها درباره‌ی ارقام هندسى(؟) و جاى گزاردن صفر فراوان بوده.

3ـ کتاب سید على.


🌸
🔶 سخنانی که باید فراموش نکرد


✍ احمد کسروی



🌺
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 9 (از 12)


از هر باره كه بیندیشید این ناسزاست كه ما آنان را «قرآنی» بشناسیم و میدان دهیم كه بنام قرآن با ما گفتگو كنند. این یك زیركی از سوی آنانست و ما هم نباید پذیریم. می‌باید آشكاره بگوییم : شما كجا و قرآن كجا؟!.. شما كدام چیز را از قرآن می‌پذیرید كه قرآنی باشید؟!.. مگر شما نیستید كه پانزده كیش می‌دارید و پیروان هر كیشی از قرآن دلیل می‌آورند؟!..

بیشتر اینان گستاخانه‌ترین رفتار را با قرآن می‌نمایند و من اینك داستانی را می‌نویسم : در چند سال پیش یكی از ملایان كه با من آشنایی می‌داشت بتهران آمد و چنین خواست كه در اینجا نشیمن گیرد. من می‌گفتم برایش سخت گذرد. زیرا می‌دانستم كاری یا پیشه‌ای نتواند. پس از زمانی شنیدم زندگانی خوبی پیدا كرده‌ ، و چون پرسیدم دانسته شد نشستی بنام «درس قرآن» برپا ساخته كه كسانی از بازاریان و دیگران بآنجا می‌آیند و آنان پولهایی باین می‌رسانند. من در شگفت شدم زیرا او را بیدین می‌شناختم. سالها فلسفه خوانده بود و بارها نزد من سخن از افلاطون و ارسطو رانده و آنان را همپایه‌ی پیغمبران (یا بهتر گویم پیغمبران را همپایه‌ی آنان) می‌ستود ، و بچنین كسی گمان نمی‌رفت كه بقرآن و درس قرآن پردازد. پیداست كه جز برای نان خوردن آن را نكرده بود. در همان هنگامها روزی بدیدن من آمد و خشنودی می‌نمود از اینكه سخنان خوشایندی را پیدا كرده است و با گفتن آنها كسانی را بسر خود گرد آورده. از سخنانی كه می‌گفت یكی اینكه : «من می‌خواستم پیمان را ترویج كنم ولی دیدم مقدسین ناراضی هستند و ترك كردم» ببینید چه سودجویهایی از قرآن می‌كنند؟! یك كتاب آسمانی را در چه راه بكار می‌برند؟!..

درباره‌ی قرآن سخن دیگری نیز هست كه می‌باید در اینجا بنویسیم : در چندی پیش مردی با دست آقای فتحی دو پرسش نزد من فرستاده بود بدینسان :

1) آیا پیروی از قرآن و قوانین مندرج در آن ، راه نجات و رستگاری در دنیای كنونی و پسین نخواهد بود؟!..

2) در صورت منفی بكدام یك از قوانین و دستورات آن ایراد هست و زیان آن چیست؟!.

پیداست كه پرسنده پیمان نخوانده و از راستیها بسیار دور است. این می‌پندارد كه ما بیكی از آموزاكهای[تعلیمات] قرآن ایراد می‌داریم. هرچه بود نخواستم كه پاسخی ندهم ، و چنین نوشتم كه برای باز شدن راه پاسخ من هم از شما می‌پرسم : آیا امروز قرآن درمیان خود مسلمانان بكار بسته می‌شود یا نه؟.. گمان بیشتر آنست كه خواهید گفت : «نمی‌شود.» اینست دوباره می‌پرسم : «چرا؟!.. چرا نمی‌شود؟!.. انگیزه‌ی آن چیست؟!.. و آنگاه آیا شما و كسان دیگری از علما و پیشروان توانید آن را روان گردانید یا نه؟!..»

این را فرستادم و او پاسخی نداد و بخاموشی گرایید. با خود می‌گفتم : بهتر است همینها را در مهنامه بچاپ رسانیم كه كسانی اگر بخواهند پاسخی دهند. لیكن دیدیم نتیجه‌ای نخواهد بود. زیرا یك دسته بیكبار خاموشی گزیده و بروی خود نخواهند آورد و یك دسته بسخنان بسیار پرتی خواهند برخاست كه ما اگر بخواهیم آنها را بنویسیم و بپاسخ پردازیم از خواست خود دور خواهیم افتاد و در این هنگام سخت ، زمان خود و دیگران را هدر خواهیم گردانید ، و اگر بچاپ نرسانیم همان را دستاویز گرفته زباندرازی خواهند كرد. چنانكه همین كار را آخوندی كرده كه یک رشته ایرادهای بسیار پوچ و پرتی را نوشته و فرستاده و رونویسهایی از آن بدست كسانی داده.

مثلاً ایراد گرفته كه من كه نكوهشها از اروپاییگری نمودم هنوز خودم از اروپاییگری دست برنداشته‌ام ، (گویا خواستش اینست كه رخت اروپایی می‌پوشم و با كارد و چنگال خوراك می‌خورم و روی صندلی می‌نشینم). بیچاره نفهمیده كه نكوهشی كه من از اروپاییگری نمودم خواستم رخت و این چیزها نبود و این را بارها نوشتم و روشن گردانیدم.

🔸خواست من از اروپاییگری آن بود كه كسانی از شرقیان ، اروپا را در راه رستگاری شناخته و گمراهیهای آن را در زمینه‌ی زندگانی نمی‌دانستند و چنین می‌پنداشتند كه شرق هم باید از هر باره پیروی از اروپا نماید. من لغزشهای اروپا را نشان داده و چنین گفتم كه می‌باید شرقیان پیروی از اروپا نكرده و خود یك راه رستگاری دیگری پیش گیرند ، و بروی آن گفته‌ی خود ایستادگی نمودم و پیمان را برای پیشرفت آن خواست برپا گردانیدم.

معنایی باین بزرگی را كه بارها در پیمان روشن گردانیده‌ایم درنیافته و اندیشه‌اش برخت و كلاه و مانند اینها كه هیچ ارجی بچگونگی آن نتوان نهاد می‌رود ، و خیره‌رویی نموده و این را می‌نویسد و می‌فرستد كه ما بچاپ رسانیم و پاسخ دهیم. ما بآنان می‌گوییم این كیش كه شما پیش گرفته‌اید هم بیپاست و هم آسیبهای بزرگی را دربر می‌دارد ، و آنان در پاسخ ، سخن را برخت و كلاه و مانند آن می‌كشند. این نمونه‌ی پاسخ دادن و ایراد گرفتن آنانست.



.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 25 : گشادن سید فرج‌اللّه بصره را (تکه‌ی یک از یک)


داستان خاندان دَیرى را و اینکه ایشان در بصره بنیاد فرمانروایى نهاده بودند در پیش نوشتیم. این خاندان داستان درازی داشت. در سال  ١٠٧٧  (1045) یحیاآغا نامى که شوهرخواهر حسین‌پاشا دیرى بود با عثمانیان دست یکی کرده و لشگر بر سر حسین‌پاشا آوردند و او را از بصره بیرون راندند. پس از دیری یحیاآغا نیز از آنجا بیرون کرده شده بصره باز بدست عثمانیان افتاد. ولى چنانکه گفته‌ایم دولت عثمانى در این زمان سخت گرفتار بوده آن توانایى که بگوشه‌هاى دوردست خاک خود رسیدگى نماید نداشت. اینبود که در بصره و آن پیرامونها جز نام نشان دیگرى از دولت عثمانى نبود و اندکى نگذشت مانع نامى که شیخِ عشیره¬ی مُنتَفق بود به بصره دست یافته آزادانه در آنجا بفرمانروایى پرداخت. سید على مى‌نویسد : «چون طاعونى سخت در آن حدود بهم رسید و بسیارى از مردم نابود گردیدند و کسى از بزرگان در آنجا نماند ، پس مانع فرصت یافته سراسر آن پیرامونها را بدست گرفت.»

سید فرج‌اللّه را با مانع دشمنى در کار بود. زیرا مانع بهوادارى سید على برادرزاده‌ی او برخاسته و بهمراهى با سید على لشگر بجنگ سید فرج‌اللّه برده بود. از اینجا سید فرج‌اللّه آهنگ لشگرکشى بر سر بصره کرد. گویا بخواهش و پیشنهاد او بوده که دربار صفوى نیز با آن آهنگ همداستان گردیده در سال  ١١٠٩  شاه‌سلطان‌حسین فرمانى بعنوان لشگرکشى به بصره به سید فرج‌اللّه فرستاده و حاکم شوشتر و دیگران را از دستگاه خوزستان و آن پیرامونها همراه او گردانید.

فرج‌اللّه بصره را بآسانى گشاده «قورنه» را نیز بدست آورد و از اینجا نام او بلند شد. ولى اندکى نگذشت که از دربارْ ابراهیم‌خان نامى را بحکمرانى بصره فرستادند و فرج‌اللّه این شنیده به هویزه بازگشت. (1)


پابرگی :
1ـ کتاب سید على ، تذکره‌ی شوشتر ، خلاصه‌ی تاریخ العراق للاب انستانس.


🌸
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 10 (از 12)


در برابر آن پرسشها در زمینه‌ی قرآن نیز همین را نمودندی و هیچگاه این نكردندی كه پاكدلانه پیش آیند و یك پاسخ درستی بدهند. اینبود از آن چشم پوشیدیم. ولی گفتیم خودمان این زمینه را عنوان سخن گرفته و روشن گردانیم. روشن گردانیم كه پاكمرد عرب چون برخاست و بیست‌وسه سال رنج برد و قرآن را با یك رشته آموزاكها بدست مردم داد ، آن روز در سراسر عربستان جز قرآن كتابی ، و جز آموزاكهای آن آموزاكی نمی‌بود و از اینرو در مردم نیک می‌هنایید[1] و آن نتیجه‌های گرانبها را می‌داد. ولی چون یكی دو قرن گذشت كم‌كم سخنان دیگری بمیان آمد و آموزاكهای دیگری پیدا شد ، و هرچه اینها بیشتر گردید هَنایش قرآن كمتر شد ، و كار بجایی رسید كه چند گونه گمراهیها ، از صوفیگری و فلسفه و شیعیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها درمیان مسلمانان رواج گرفت و بیكبار قرآن از هنایش افتاد. اینست انگیزه‌ی آنكه قرآن درمیان خود قرآنیان از كار افتاده بویژه در زمانهای آخر كه یك اژدهاگمراهی ، بنام مادّیگری ، در جهان پیدا شده و تكان سختی باندیشه‌ها می‌دهد. اینبود اگر كسانی خواستندی قرآن بكار بسته شود بدانسان كه در آغاز اسلام می‌بوده بایستی دو كاری كنند : یكی آنكه بهمه‌ی آن گمراهیها و بدآموزیها پاسخ دهند و آنها را ریشه كَنند و دیگری اینكه جهان را بحال آغاز اسلام بازگردانند که هیچ یکی نشدی. زیرا نه جهان بحال آغاز اسلام بازگشتی و نه كسانی چاره‌ی این گمراهیها توانستندی.

می‌گفتم : خودمان اینها را بنویسیم و زمینه را روشن گردانیم : دیدیم از این هم نتیجه نخواهد بود. زیرا ما اینها را بارها نوشته‌ایم و می‌بینیم كه در این كسان هنایش نداشته. یك چیزی را كه ما آزمودیم و نیك دانستیم آنست كه سخن در اینان نمی‌هناید. ما می‌بینیم پس از آنهمه سخنانی كه از زیان كیشهای پراكنده و از زشتی آنها نوشته‌ایم هیچگاه در آن اندیشه نیستند كه دست از كیش بیهوده‌ی خود بردارند ، بلكه بسیاری بیك كار شگفتی برمی‌خیزند و آن اینكه می‌خواهند از گفته‌های ما سود جسته و یك نیكیهایی در كیش خود پدید آورند.[2] بدینسان كه برخی چیزهایی بیفزایند و برخی چیزهایی كم كنند و یك رُویه‌ی[3] بهتری بآن بدهند ، و هنگامی كه چند تن فراهم می‌نشینند چنین می‌گویند : «باید یك اصلاحاتی در مذهب كرد». از همین كسانند كه نزد من می‌آیند و می‌گویند : «ما كه موحدیم نهایت امیرالمؤمنین زحمت بسیار كشیده قدردانی ازو می‌نماییم» و این نمونه‌ی «اصلاحاتی» است كه می‌خواهند در كیش خود بكنند.

این رفتار اینان بیاد من می‌آورد داستانی را كه می‌باید در اینجا بیاورم : در هفده سال پیش هنگامی كه بخوزستان می‌رفتم در یكی از شهرهای سر راه در بازار یك كتابی دیدم ، كه چون در تاریخ می‌بود و خط خوبی می‌داشت با همه‌ی گرانیش خریدم. ولی چون بمهمانخانه آوردم و رسیدگی كردم دانسته شد در چند جا از صفحه‌هایش افتاده. می‌دانیم كه در كتابهای كهن شماره‌ی صفحه نبودی ولی یك كلمه از آغاز صفحه‌ی پسین را در گوشه‌ی پایین صفحه‌ی پیشین آوردندی كه از همانجا افتاده داشتن و نداشتن كتاب دانسته شدی. آن نیز اینگونه می‌بود و درست نیامدن پایین و بالای صفحه‌ها در چند جا افتاده را نشان می‌داد. دوباره بنزد فروشنده بردم و چگونگی را بازنمودم. نمی‌پذیرفت و بهانه‌هایی می‌آورد. پس از گفتگوی بسیار ناگزیر شد بپذیرد ، ولی گفت پول شما را بكسی دادم. یك ساعت دیگر بیایید تا بدهم. یك ساعت دیگر كه رفتم و یكی از همسفران نیز با من بود دیدم كتاب را جلو ما گزاشت و چنین گفت : «شما آقا اشتباه كرده بودید این هیچ نقصی ندارد دوباره ببینید!» كتاب را برداشته و دیدیم در آنجاها كه افتاده می‌داشت كلمه‌های پایین صفحه را تراشیده و كلمه‌هایی دیگری نوشته و چنین كرده كه با بالای صفحه راست می‌آید. پنداشته كه با همین رویه‌كاری[=ظاهرسازی] درست گردد و عیبی بازنماند.


[1] : هناییدن (همچون پناهیدن) = اثر کردن ؛ هنایش (همچون همایش) = اثر ـ و
[2] : چنان کسانی در زمان نویسنده چندان بنام نشدند ، ولی شاگردانشان پس از کشته شدن نویسنده درمیان کیشداران فراوان پیدا شدند و عنوانهایی از جمله «نواندیشان دینی» یا «اصلاحگران دینی» یافتند و هر کدام دسته‌ای دیگر را بسر خود گرد آورده به یک گمراهی نوینی انداختند. نتیجه‌ای که امروز از کوششهاشان بدست آمده آنست که پیدایش آنان نه تنها کار دین را سامان نداده بلکه آشفته‌تراز آشفته گردانیده. ـ و
[3] : رویه (همچون مویه) – ظاهر ، صورت ـ و


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 26 : سید هیبت (تکه‌ی یک از یک)


در این زمان سید على با عموى خود ناسازگارى کرده آرزوى والیگرى داشت و با ابراهیم‌خان دست بهم داده بدشمنى فرج‌اللّه مى‌کوشیدند و فرج‌اللّه از ایشان نگران بوده با دربار صفوى سرگرانى مى‌نمود. در این میان در سال ١١١١ (1078) محمدعلى‌بیگ نامى از دربار فرمان عزل فرج‌الله را آورده و در نهان مأمور بود که او را دستگیر نماید. فرج‌اللّه پیش از رسیدن او چگونگى را شنیده نافرمانى آشکار ساخت. در همان هنگام سید هیبت (یا هبه (1) ) پسر خلف که عموى فرج‌اللّه و پیرمرد ناتوانى بود از اسپهان بوالیگرى هویزه فرستاده شد. و چون او آمد فرج‌اللّه با پیروان از هویزه بیرون رفته بناى تاخت و تاراج را گزاشت و از گزند و آزار خوددارى نمى‌کرد و این شورش سراسر خوزستان را بهم زده اعراب در همه جا به تاخت‌وتاز برخاستند.

پس از دیرى فرج‌اللّه با شیخ ‌مانع منتفق دست بهم داده و سپاهى آراسته لشگر بر سر هویزه آوردند و آن شهر را گرد فراگرفتند. سید هیبت یاورى از عشایر آل‌کثیر و آل‌خمیس و آل‌فضول خواسته بجنگ ایشان بیرون آمد ولى در جنگ شکست بَرو افتاده پیروانش پراکنده شدند و خود او گریخته جان بدر برد. (2)


پابرگیها :
1ـ گویا «هبة» بوده که از چاپ بدینسان بیرون آمده. ـ و
2ـ کتاب سید على ، تذکره‌ی شوشتر.


🌸