پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 11 (از 12)


بسخن بیشتر از این دامنه نمی‌دهم. از هر راه كه بیندیشیم گفتگو با اینان نه تنها سودی نمی‌دارد زیان نیز می‌دارد. زیرا اینان را پافشارتر می‌گرداند و ما را از كار بازمی‌دارد. كار ما آن نیست كه با اینان سربسر گزاریم و كشاكش كنیم. بلكه آنست كه باین پراكندگیها و گرفتاریها چاره كنیم. اینست تا می‌توان باید از گفتگو كناره گرفت. بویژه درباره‌ی قرآن كه هیچ نباید بگفتگویی پرداخت.

در آذربایجان مثلی هست می‌گویند : «قفل برای درستكار است برای دزد نیست». این سخن راست است. قفل را كه بدر یک خانه یا یک صندوق می‌زنند برای كسان درستكار است كه همینكه آن را دیدند بازایستند و دست نگه دارند. ولی دزد قفل را هم شكند.

مانند آن را توان گفت : «قانون برای كسانیست كه بقانون گردن می‌گزارند ، برای گردنكشان نیست». شما اگر در بازار و درمیان شهر با یک مرد آبرومندی گفتگو می‌كنید با او می‌توانید یاد قانون كنید. ولی اگر در یک بیابان دور از آبادی به یک راهزنی برسید و بخواهید با او نام قانون ببرید و چشم نتیجه دارید كار بیخردانه كرده‌اید زیرا او قانون را زیر پا گزارده و پابندی بآن نمی‌نماید.

این داستان نیز چنانست.
🔸ما می‌باید با كسانی بگفتگو پردازیم كه به خرد ارج می‌گزارند و پیروی از آن می‌دارند ، و از آنسوی خواهای پیشرفت كار توده و آسودگی خاندانها می‌باشند.
لكن كسانی كه به خرد ارج نمی‌گزارند و هر زمان نام خرد برده می‌شود ریشخند می‌نمایند ، و آشكاره با دانشها دشمنی می‌نمایند و می‌گویند : «غلط كرد علم» و بتوده و كشور و پیشرفت آن كوچکترین پابندی را نمی‌دارند ، و نمونه‌ی نادانیشان آن بود كه در بیست و اند سال پیش در داستان مشروطه گفتند : «اگر رود كشور رود ، مذهب من كه نرود» با چنین كسانی سخن گفتن و دلیل آوردن چه نتیجه تواند داد؟!..

ما آشكاره می‌بینیم اینجا كه پاسخ می‌شنوند و درمی‌مانند می‌روند و از جای دیگری پیش می‌آیند ، و بجای پاسخ گفتن به پرسشهای ما می‌كوشند كه عامیان را برآغالند [1] و زبان بسخنان بیفرهنگانه باز می‌كنند ـ از گفتگو با اینان چه سودی بدست آید؟!..

این را نوشته‌ام كه در چند سال پیش با یكی از مسیونرهای آمریكایی گفتگو می‌كردیم ، من گفتم بیپایی دین مسیحی و دیگر دینهاست كه مایه‌ی بیدینی جهان گردیده ، و از انجیل و توریت[2] گواههایی برای سخن خود آوردم ، او از پاسخ درمانده چنین گفت : «عقل چیز دیگر است و ایمان چیز دیگر» من گفتم : «این اعلان ورشكستی است و من دیگر با شما حرفی ندارم».

🔸همه‌ی كوششهای ما برای اینست كه مردمان را به پیروی از خرد واداریم. در جایی كه كسی آشكاره دین را آخشیج[= ضد] خرد می‌شمارد چه گفتگو با او توان داشت؟!..

از هر باره كه نگاه كنیم گفتگو با اینان بیهوده است ، بویژه درباره‌ی قرآن كه بیكبار می‌باید دوری گزید. می‌باید قرآن را والاتر از آن دانست كه با چنین كسانی گفتگوی آن كرده شود. یک نكته‌ی دیگری آنست كه اینان از گفتگویی كه می‌كنند و از چَخِش و هیاهویی كه بمیان می‌آورند لذت می‌برند و از این باره هم بجاست كه از درافتادن با آنان پرهیز نماییم.

مردم همه اینان نیستند. كسانی كه در جستجوی راستی باشند فراوانند ، و ما می‌باید از راهش درآییم و راستیها را بآنان بفهمانیم. یک جلوگیری كه امروز درمیانست و ما می‌باید به برداشتن آن كوشیم اینست كه انبوهی از پیروان كیشها از رها كردن گمراهیهای خود می‌ترسند. از بس در گمراهی فرورفته‌اند چنین می‌پندارند كه اگر بزیارت نروند و یا روضه نخوانانند و یا پول بفلان مجتهد نفرستند گرفتار خواهند گردید و آسیب خواهند دید ، و یا در پیش خدا گناهكار خواهند بود. می‌باید بآنان فهمانید كه این ترس بسیار بیجاست. شما با این رفتار خود بت‌پرستید و خدا از شما سخت ناخشنود می‌باشد ، و اگر بازنگردید در پیش او شرمسار خواهید بود. از آنسوی شما كه بدینسان دسته دسته و پراكنده می‌باشید و در چنین زمان بیمناكی در اندیشه‌ی خود و فرزندان خود نیستید ، و با این كوششهای ما كه در راه رستگاری شما بكار می‌بریم همراهی نمی‌نمایید بسیار گناهكارید و خدا نكرده هر گزندی از این راه رسد شما پاسخده[=مسئول] آن هستید.


[1] : برآغالیدن = تحریک كردن. ـ و
[2] : نام و تلفظ دیگر تورات است. ـ و


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 27 : سید على (تکه‌ی یک از یک)


در این آشوبها و کشاکش میانه‌ی سید هیبت و فرج‌اللّه‌خان ، سید على خود را بکنار کشیده در بصره نزد ابراهیم‌خان مى‌زیست و چون خبر آشوب خوزستان به اسپهان رسید در سال  ١١١٢  از دربار فرمان والیگرى بنام او درآمده و خلعت براى او فرستاده شد و او از بصره به هویزه آمده بحکمرانى پرداخت. خود او مى‌نویسد : «پس من به هویزه آمدم و هر یک از خویشان و عموزادگان را تا مى‌توانستم از خود خرسند گردانیدم.»

یکى از کارهاى سید على که خردمندى و نیکمردى او را مى‌رساند آنکه پس از درآمدن او به هویزه ، فرج‌اللّه آرام ننشسته بهمدستى شیخ ‌مانع اعراب را شورانیده سید على را آرام نمى‌گزاردند و سپس چون نومید شدند به عراق رفته فرج‌اللّه نزد مانع مى‌زیست. سید على نامه‌اى بدربار صفوى نوشت که بودن فرج‌اللّه نزد مانع کار ستوده‌اى نیست و خواستار شد که شاه گناه او را بخشیده و اجازه بدهد که به خوزستان بیاید ، نیز راه گذرانى براى او قرار بدهد. شاه این خواهش او را پذیرفته سید فرج‌اللّه را بخشید و حقوق سالانه براى او قرار داد.

با اینهمه نیکیهاى سید على والیگرى او بیش از هشت ماه کمابیش نبود و در آخرهاى همان سال  ١١١٢  (1079) عبداللّه‌خان نامى از اسپهان رسیده او را گرفته در دز هویزه بند نمود و والیگرى را بار دیگر به فرج‌اللّه داد.


🌸
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 12 (از 12)


می‌باید بیادشان آورد داستان مغول را ، بیادشان آورد داستان تیمور را ، بیادشان آورد داستان كشتارهای روسیان و آسوریان را ، و نیک بفهماند كه پاسخده[=مسئول] آن خونهای بیگناهی كه از زنان و بچگان ریخته شد كسانی می‌بودند كه با پندارهای بیهوده‌ای خود را سرگرم می‌ساختند و دسته‌بندیها كرده و بهمدستی نمی‌كوشیدند ، و در نتیجه‌ی اینها بدانسان گرفتار گردیدند. نمی‌گویم : آدمكشان بیگناه بودند. می‌گویم : هم آنان گناهكار بودند و هم خود مردمان. می‌گویم : همگی نزد خدا روسیاه خواهند بود و همگی كیفر خواهند دید.

می‌باید نیك بفهمانید كه این داستان میانجیگری امامان ، و این پشتگرمیها كه بایشان می‌دارید ، و آن سخنانی كه درباره‌ی شیعه و برگزیده و ارجمند بودن آنان شنیده‌اید بیپاست و هیچگاه این سخنان را از شما نخواهند پذیرفت. شما بیكبار آنها را از دل بیرون كنید و براه آیید و در این كوششهایی كه ما در راه رستگاری شما می‌كنیم همراهی دریغ نگویید.

🔸انبوه مردم اینها را نمی‌دانند. اینها چیزهاییست كه هیچگاه باندیشه‌ی ایشان نرسیده. آنان را نه چنان فریفته‌اند كه اینها را توانند دریافت. آنان جز این ندانسته‌اند كه نامهایی را یاد گیرند و آنان را همه‌كاره‌ی جهان بشناسند و بجای خدا بپرستند ، و جز آنها هرچه هست بیهوده شمارند. قرنها ملا و سید و روضه‌خوان و چاوش و درویش و زیارتنامه‌خوان با فریفتن و ترسانیدن اینان كار خود را پیش برده‌اند و از[هر] باره اینان را از راستیها دور گردانیده‌اند و كنون می‌باید ما بكوشیم و نزدیكشان گردانیم.

شنیدنیست كه كسانی گاهی مرا نیز بیم می‌دهند : «از باطن ائمه بترس ها !» ، «فلان مرشد علی‌اللهی بارها خواسته ترا نفرین كند و نكرده». سبكمغزان خیره‌رو می‌پندارند تا جهانست این پستی را پیش خواهند برد. می‌پندارند با همه كس شیادی توان نمود.

از گفتار خود دور نیفتیم :

🔸این داستانِ ترس كوچک نیست. شما می‌بینید اینان آن جایگاهی را كه به پرستیده‌های خود می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند. آن ترس را كه از پرستیده‌های خود می‌دارند از خدا نمی‌دارند.

می‌باید اینها را از دلهای آنان بیرون گردانید. می‌باید گفت : آن درگذشتگان كه شما بدینسان می‌پرستید و می‌ترسید هر یكی جز آفریده‌ای از آفریدگان خدا نبوده‌اند و جای هیچ ترسی از آنان نیست. از آنسوی ما كه شما را به پرستش خدا و بفرمانبرداری از آیین او می‌خواهیم ، در چنین كاری چه جای ترسی از كسی می‌باشد؟!..

داستان كشتار مهاباد را از یادداشت آقای پیران در این شماره و در شماره‌ی پیش آورده‌ایم. آیا گناه آن بگردن كیست؟.. بیگمان بگردن كسانیست كه انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند. كشندگان گناهكارند و اینان نیز هَمباز[=شریک] آنان می‌باشند.

خواهید پرسید : كدام كسانی انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند؟.. می‌گویم تاریخ مشروطه را كه ما نوشته‌ایم نیك بخوانید و بیندیشید تا بدانید كدام كسان انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند.

یك روز در ایران جنبشی پیدا شد. یك دسته مردانی چون كشور را در بیم می‌دیدند دست بهم داده و بنام مشروطه بكوششهایی برخاستند. از اینسوی یك دسته سودجویان و خودخواهان آن را بزیان خود دیده بیرق بدخواهی افراشتند و دین و شریعت را دستاویز گرفته انبوهی از عامیان را با خود همدست گردانیدند. درمیانه خونریزیهایی شد و كار بدرآمدن بیگانگان كشید ، و همان سودجویان بیشرمی نموده خود را بآنان بستند و آشكاره با دست و زبان همراهی نمودند ، و آشكاره چنین گفتند : «اگر بیگانه بیاید كشور می‌رود و كیش من كه نرود». از بس آلوده‌ی خشم و آز می‌بودند این درنیافتند كه اگر بیگانه بیاید هزارها خون بیگناه ریخته گردد ، صدها گرفتاری پیش آید. اینان از كسانی بودند كه انگیزه‌ی آن خونریزی را فراهم آوردند و بیگمان نزد خدا پاسخده آن خواهند بود. آن دسته پیروان كه فهم و خرد خود را كنار نهاده و پیروی از چنین سودجویانی كردند همچنین همباز می‌باشند و شرمنده و پشیمان خواهند گردید.

پایان

(پیمان سال ششم ، شماره‌ی دوازدهم ، سات 682)


.
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 28 : سید عبداللّه‌خان (تکه‌ی یک از یک)


سید فرج‌اللّه چون بار دوم والیگرى یافت پس از دیرى پسر خود سید عبداللّه را به اسپهان فرستاده از دربار خواستار گردید که والیگرى را بآن پسر وى بسپارند. شاه این خواهش او را پذیرفته در سال  ١١١۴ (1081) فرمان والیگرى بنام سید عبداللّه نوشت. ولى چون او از اسپهان بیرون آمده روانه‌ی هویزه شد و خبر به فرج‌اللّه رسید ، از کرده پشیمان شده به بیرون رفتن والیگرى از دست خود خرسندی نداد و اینبود که چون سید عبداللّه به هویزه رسید فرج‌اللّه با او سردى مى‌نمود و سرانجام کار بکشاکش و جنگ میانه‌ی پدر و پسر انجامیده فرج‌اللّه در این جنگ زخمها برداشت و سپاه او پراکنده گردید. با اینهمه بار دیگر سپاهى گرد آورده به تاخت‌وتاز پرداخت و بار دیگر جنگ درمیانه‌ روی داد که در این بار نیز فرج‌اللّه شکست یافته زخم برداشت و خود او دستگیر گردید.

بدینسان سید عبداللّه در والیگرى استوار شد. ولى این زمان خوزستان بویژه بخش غربى عرب‌نشین آن لانه‌ی فتنه گردیده گذشته از ایلهاى عرب که در خود خاک آنجا نشیمن داشته بسته‌ی ایران شمرده مى‌شدند و به شورش و تاخت‌وتاز خو گرفته بودند ایلهاى دیگرى از اعراب خاک عراق که بسته‌ی عثمانیان بودند از آل‌فضول و آل‌باوى و عشیره‌ی منتفق پیاپى بخاک خوزستان تاخته کشتار و تاراج مى‌نمودند. هر یکى از مشعشعیان که از والى زمان خود مى‌رنجید یا بآرزوى والیگرى مى‌افتاد میان یکى از آن عشایر رفته آنان را بخاک خوزستان مى‌کشانید. از این سوى عشایرِ خود خوزستان همیشه درپى بهانه بودند که به تاخت‌وتاز برخیزند یا بر والى شوریده هویزه و دیگر شهرها را گرد فراگیرند. تاریخ سید على را که مى‌خوانیم چندان شورش و تاخت‌وتاز از اعراب در آنجا یاد کرده که از خواندن آن فرسوده مى‌شویم. اینکه در قرنهاى نخستین اسلام خوزستان یکى از آبادترین گوشه‌هاى ایران بوده و اکنون آن را بدانسان ویرانه مى‌یابیم علت آن همانا این تاخت‌وتازهاى پیاپى چند صد ساله‌ی زمان مشعشعیان است که ما در اینجا نام آنها را مى‌بریم.

بدتر از همه آنکه در این زمان نوبت پادشاهى صفویان به شاه‌سلطان‌حسین رسیده و چنانکه مى‌دانیم این مرد از درمانده‌ترین و ناتوانترین آدمیان بود. در زمان او ایران به زبونى سختى افتاده که سرانجام با داستان ننگ‌آلود افغان روبرو گردید. در تاریخ سید على و دیگر کتابها پیاپى مى‌خوانیم که لشگر از کوه‌گیلویه و لرستان بسرکوبى اعراب خوزستان فرستاده شده. ولى هرگز نتیجه‌اى از این لشگرکشیها نمى‌یابیم و همیشه اعراب را در تاخت و چپاول مى‌بینیم.

در همین زمان فرمانروایى سید عبداللّه بود که بصره که سید فرج‌اللّه آن را گشاده بود بى‌جنگ و کشاکش بار دیگر بدست عثمانیان افتاد. در کتاب سید على که رونوشتهاى فرمانهاى پادشاهان صفوى را درباره‌ی خود و پدرش آورده در یک فرمانى خطاب به سید على از دربار مى‌نویسد بصره که ما از دست مانع درآورده‌ایم بنام امانت نگاه مى‌داریم که بهنگام خود بدولت عثمانى واگزار نماییم. گویا مدت این امانتدارى بیش از چند سال نبوده و بار دیگر آن شهر را به عثمانیان واگزارده‌اند. باری چنانکه گفتیم از سال  ١١١٢  سید على در هویزه در بند بود تا در سال  ١١٢٠  در نتیجه¬ی نامه‌اى که بدربار نوشته درخواست و لابه[=التماس] نموده بود او را از بند رها کرده شرط نمودند که در خوزستان نمانده به مشهد برود. ولى او درخواست سفر حج نموده در سال  ١١٢٢  روانه‌ی مکه و مدینه گردید. چون از آن سفر بازگشت در عراق و بصره مى‌زیست تا در سال  ١١٢۴  و  ١١٢۵ (سالهای 1091 و 1092) در خوزستان شورشهاى بسیارى روی داده کار بجنگ خونریزى کشید. در این شورشها دست او در کار بود و در نتیجه‌ی آنها سید عبداللّه‌خان را دستگیر کرده بند نمودند و اختیار بدست سید على افتاد. ولى چون این خبر بدربار صفوى رسید عوض‌خان نامى را روانه‌ی عربستان گردانیده سامان این کارها را باختیار او سپردند و او چون به خوزستان رسید سید عبداللّه را بار دیگر در والیگرى استوار ساخت. سید على نیز در هویزه نزد سید عبداللّه مى‌زیست ، و چون کار خوزستان روز بروز آشفته‌تر مى‌گردید و سید عبداللّه از عهده برنمى‌آمد دربار صفوى نیز چاره‌اى جز برداشتن یکى و گزاردن دیگری بجاى او نمى‌شناخت ، اینبود که بار دیگر در سال  ١١٢٧ (1094) فرمان والیگرى بنام سید على فرستاده گردید.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی یک از شانزده


ما درفش دین افراشته‌ایم و این کوششهای ما بنام دین می‌باشد. چنانکه گفته‌ایم دین راه زندگانیست ، برای آنست که بآدمیان راه زندگی نماید و هر آنچه برای رستگاری و خوشی درمی‌باید بآنان یاد دهد.

از اینرو دین باید از یکسو راستیها را روشن گرداند و راه رستگاری را نشان دهد و از یکسو با کجیها نبرد کند و مردمان را از گمراهی برهاند. این دو کار باهم توأم است ، ولی یکی نیست. نبرد با گمراهیها بزرگتر و ارجدارتر می‌باشد. بویژه در این زمان که گمراهیها فزونتر و ریشه‌دارتر و گمراهان گردنکش‌تر و پافشارتر می‌باشند. اینست در اینجا نخست از گمراهیها سخن می‌رانیم و فهرست‌وار می‌شماریم :

  

هشت گمراهی در زمینه‌ی دین

1) نخستین گمراهی در زمینه‌ی معنی دینست. امروز در جهان دستگاههای بسیاری بنام دین برپاست و هرآیینه بیش از صدهزار کس بنام کشیش و ملا و حاخام و مُبلّغ و مرشد و بونز (1) و دیگر از اینگونه سر می‌افرازند و از این راه نان می‌خورند. اینان خود را پیشوایان دین می‌شمارند و عنوانهای شگفتی بروی خود می‌دارند. آن یکی در رُم خود را جانشین پسر خدا (عیسا) می‌خواند. این یکی در لندن خود را پرده‌ی خدا (مظهر) می‌نامد. آن در حیفا ولی امر است. این در کرمان ستون چهارم (رکن رابع) است. علمای شیعی هر یکی خود را جانشین امام می‌شمارد. مرشدها در هر کجا خود را قطب می‌خوانند. این نامها هر کدام عنوان شگفت دیگری می‌باشد.

اینان همگی دعوای پیشوایی دینی می‌دارند ولی هیچ یکی معنی درست دین را نمی‌دانند. اینان دین را به یک معنایی می‌شناسند که آن خود بیدینست.

شما اگر امروز از یک کشیش مسیحی یا از یک مجتهد شیعی بپرسید : «دین چیست و بهر چیست؟..» پاسخ درستی نخواهید شنید ولی اگر کردار و گفتارشان را بسنجید آنان دین این را می‌گویند که هر کسی از آدمیان به یک خدایی باور دارد ، و یک پیغمبری را از موسا و عیسا و محمد بپذیرد ، و بقدیسانی و یا امامانی در زیردست آن پیغمبر گردن گزارد ، وآنگاه پاس آنها دارد و نامهاشان از زبان نیندازد ، و در کنار زندگانی به یک رشته کارهایی بهمین نام بپردازد : بخدا نماز گزارد ، به پیغمبر و امامان «صلوات» و «سلام» بفرستد ، و بزیارت گنبدهاشان برود. اینان را برگزیده‌ی خدا داند و برای آسایش در جهان آینده همیشه دست بدامن اینان باشد.

اینست معنایی که کشیشان مسیحی و ملایان شیعی به دین می‌دهند. دیگران نیز جز همین معنی یا معنایی نزدیک بآن نمی‌شناسند. ولی این از چند رو نادرست است :

نخست اینان کسانی را با خدا در یک رده نشانده و دین را یک دستگاهی برای بزرگ گردانیدن آنان می‌شمارند. اگر نیک اندیشید این گمراهان نادان ، خدا را یک فرمانروای خودکامه و هوسبازی شناخته و برایش یک درباری پدید آورده‌اند ، این دین آنان جز یک رشته «تشریفات درباری» نیست.

ما می‌گوییم : همینها خود بیدینیست. دین برای اینست که آدمیان گرفتار چنین نادانیهایی نگردند. این از خداناشناسیست که شما آفریدگانی را با خدا در یک رده شمارید. از خداناشناسیست که برای خدا پیرامونیان و همدستانی پندارید.


پابرگی :
1ـ بونز (bonze) راهب بودائی ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 29 : والیگرى سید على بار دیگر (تکه‌ی یک از یک)


سید على چون بوالیگرى رسید این بار سید عبداللّه به فتنه‌انگیزى برخاسته پیاپى اعراب را بر وى مى‌شورانید. کار بآنجا رسید که سید على از فرونشانیدن آن شورشها درمانده نامه‌ها بدربار صفوى فرستاده خواستار گردید که لشگر از اسپهان و لرستان بیارى او فرستاده شود. ولى چنانکه گفتیم این زمان پادشاهى صفوى سخت درمانده و ناتوان گردیده بود و گذشته از خوزستان در بختیارى و جاهاى دیگر نیز فتنه‌ها برپا مى‌شد که دربار صفوى از فرونشانیدن آنها درمانده بود. در کتاب سید على سوادنامه‌هاى بسیارى را مى‌یابیم که او بدربار نوشته و درخواست سپاه کرده و از دربار نوید فرستادن لشگر داده‌اند ، ولى پیداست که بر آن نویدها اثرى بار نشده. زیرا از همان کتاب پیداست که در سال  ١١٢٨ (1095) در سراسر خوزستان فتنه و شورش برپا بوده و فتنه‌انگیزى سید عبداللّه میدان را بر سید على تا آنجا تنگ ساخته که خود هویزه نیز در محاصره‌ی اعراب بوده. چون سید على از لشگر فرستادن دربار صفوى نومیده شده بود دست بدامن عثمانیان زده و از پاشاى عثمانی یاورى خواسته که در آخر کتاب او نامه‌هایى از پاشا درباره‌ی سپاه فرستادن به خوزستان بیارى مردم هویزه دیده مى‌شود.

و چون کتاب سید على در اینجا بپایان مى‌رسد پایان کار این سختیها و شورشها دانسته نیست. در اینجا بار دیگر رشته‌ی تاریخ خوزستان بریدگیها پیدا مى‌کند و تا آنجا که ما جستجو کرده‌ایم پایان داستان این گرفتاریهاى سید على و دخالت عثمانیان در کار خوزستان دانسته نیست.

چیزى که هست مؤلف تذکره‌ی شوشتر در سال  ١١٣٢ (1099) سید محمد پسر سید عبداللّه‌خان را والى هویزه نام مى‌برد و از گفته‌هاى او پیداست که بار دیگر سامانى در کارهاى هویزه با دست سرکردگان ایرانى پدید آمده و عبداللّه‌خان نامى از نوادگان واخشتوخان از جانب دربار صفوى با سپاه در دز هویزه نشیمن داشته و پشتیبان سید محمدخان والى هویزه بوده و چون در آن سال در شوشتر شورشى روی داده بود عبداللّه‌خان چند روزى از هویزه به شوشتر آمده و آن شورش را خوابانیده و بار دیگر به هویزه برمى‌گردد.

همانا در آن شورشها میانه‌ی سید عبداللّه‌خان و سید علی ، سید محمد پسر سید عبداللّه داوطلب فرونشاندن فتنه گردیده و از پادشاه صفوى فرمان والیگرى دریافته و بهمراهى سرکردگان ایرانى به هویزه رفته و آن فتنه‌ها را فرونشانده و خویشتن بوالیگرى نشسته است.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی دو از شانزده


دوم اینان دین را باورها و کردارهایی در کناره‌ی زندگانی می‌گردانند. ما می‌گوییم : دین شناختن معنی جهان و زندگانیست. ولی آنان دین را یک چیزی بیرون از زندگانی و کارهای آن می‌شناسند. اینست جدایی میانه‌ی آن با زندگانی می‌اندازند و در بیشتر کیشها پرداختن بزندگانی را با دین ناسازگار می‌شناسند. این نادانی دیگری از آنانست.

این چیزی که آنان می‌گویند از معنی درست دین بسیار دور است و در نتیجه نیز از هم جدا می‌باشند. مثلاً بگفته‌ی آنان اگر کسی با زبان ، خدا و پیغمبر و امامان را پذیرفت و ببرخی کارهایی از نماز و روزه و زیارت و مانند اینها پرداخت دیندار است. ولی ما می‌گوییم : کسی با این چیزها دیندار نگردد. دیندار کسیست که معنی درست جهان و زندگانی را بفهمد ، و معنی آدمیگری و جدایی‌ای را که میانه‌ی آن با چهارپایانست بداند ، و با یک آیین بخردانه بزید ، و خود نیکوکار و ستوده‌خو باشد. از آنسوی یک نتیجه‌ی بزرگ دین به یک راه درآمدن مردمانست ، و اینست یک دیندار باید گذشته از آنکه خود راستیها را شناخته ، بکوشد دیگران را نیز آشنا گرداند. اینست ما می‌گوییم : باید دین را در کارهای توده و در حال آنها جست.

نیز آنان همه‌ی بزرگی را به پیغمبر و امامان داده‌اند. بگفته‌ی آنان پیغمبر و امام آفریدگان ویژه و برگزیده‌ای بوده‌اند و دین برای شناخته شدن آنانست. ما می‌گوییم : راستی جز از اینست. یک چیز بزرگی که هست خدا و خواست خداست. اینجهان را خدایی هست و او چنین خواسته که برای مردمان بهنگامهای نیاز راهنمایانی برانگیزد و آنان را برستگاری رساند ، و برای این خواست خود هر زمان یکی را برگزیده و بکوشش واداشته و در نتیجه‌ی این کوشش جایگاهی باو داده.

یک بار دیگر این داستان را نوشته‌ام : کلمبوس چون آمریکا را پیدا کرد اسپانیاییان دسته دسته بآنجا کوچیدند. در همه جا بمردم بومی سخت می‌گرفتند و برای ربودن داراکشان (1) آنان را می‌کشتند. روزی یکی از بزرگان ایشان را دستگیر کرده و بهانه‌هایی باو گرفته می‌خواستند با شکنجه بکشند و بسوزانند. بهنگامی که آنان آتش و افزار شکنجه بسیج[=تهیه] می‌کردند و آن بومی بدبخت با یک حال آرامی مرگ را می‌بیوسید (2) یک پاپاس (3) اسپانیایی که برای رواج دادن به دین مسیح به آمریکا شتافته بود فرصت یافته به پیش او آمد و با وی بسخن پرداخته چنین گفت : تو که با شکنجه و سختی از اینجهان خواهی رفت ، باری بهتر است بمسیح «ایمان» آوری تا در آنجهان در بهشت باشی. پرسید : بهشت کجاست؟.. پاپاس بهشت را برایش معنی کرد.

بیچاره چون دلش از دست اسپانیاییها پر از درد و گله می‌بود پرسید : آیا از اینان هم در آنجا خواهند بود؟ کشیش گفت : هر کسی که به مسیح «ایمان» دارد هر که باشد به بهشت خواهد رفت. از بس خشمناک و دلسوخته بود پاسخ داد : در جایی که اینان باشند من آرزوی رفتن بآنجا ندارم.

این داستان چون سخن را روشن می‌گرداند در اینجا یاد کردم. ببینید این کشیش دین را چه می‌پنداشته؟.. همان شناختن یک مسیح (مسیح پنداری (4) ) ، و پذیرفتن او به پسری خدا ، و «غسل تعمید» یافتن را دین می‌پنداشته و از آن آمریکایی می‌خواسته. اسپانیاییها را با آن ستمگریها و زشتکاریها دیندار می‌شناخته و آرزو می‌کرده که آن آمریکایی نیز دیندار گردد. ولی اگر ما معنی درست دین را بگیریم آن اسپانیاییان دین نمی‌داشته‌اند. گذشته از آنکه بت‌پرست و گمراه بوده‌اند این رفتارهاشان با دین سازش نداشته. آن کشیش اگر از معنی دین آگاه بودی بایستی نخست بهمشهریان خود پردازد و آنان را به دین آورد.

از آنسوی این بداند که یک کسی که پس از پنجاه یا شصت سال در دم مرگست با او گفتگوی دین سودی ندارد زیرا دین دستور زندگانی اینجهانست. کسی که زندگانی اینجهانیش بپایان آمده چه جایی برای دینداری او بازمانده؟!.. از این گذشته دین گفتن با زبان نیست. یک کسی باید بفهمد و بیندیشد و باور کند و از روی بیگمانی بآن گراید. تو گویی دین «اسم شب» بوده که کسی با زبان یاد گیرد و بگوید و درگذرد.

این گمراهی بزرگتر از پرستش لات و هُبَلست و زیانهایش بیشتر از آن می‌باشد. چه زیانی بدتر از این که مردمان را با یک چیزهای بیهوده‌ای آلوده گردانیده از دین و زندگانی بی‌بهره می‌سازند؟!..


پابرگیها :
1ـ داراک (دار + اک) = آنچه دارند. مال. ـ و
2ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ، منتظر بودن. ـ و
3ـ کشیش. ـ و
4ـ پنداری = خیالی ؛ پندار = خیال ؛ خرافه ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 30 : داستان افغان و خیانتهاى والى هویزه


در اینجا باید زمینه‌ی سخن را از خوزستان به اسپهان پایتخت صفویان بکشانیم. اینک در پیشرفت تاریخ خود بسال خونین  ١١٣۵ (1101 و 1102) رسیده با داستان دلگداز افغان روبرو شده‌ایم و چون در این داستان پاى والى هویزه درمیان است و چنانکه نوشته‌اند در نتیجه‌ی خیانتهاى او بود که پایتخت ایران بآن آسانى بدست افغانان افتاد در اینجا باید بنوشتن آن داستان پرداخته بدانیم کدام یکی از والیان بوده که آن خیانتها را کرده.

باید دانست که در این باره سند ما نوشته‌هاى سر جون ملکم (1) و آن سیاح اروپایی است که بیست‌وشش سال در ایران زندگى کرده و در همان سال  ١١٣۵  در اسپهان بوده و آن داستان دلگداز را با دیده‌ی خود دیده است. (2) اینان خیانتهاى بسیارى بنام «خان هویزه» یا «والى هویزه» مى‌نویسند و در سراسر داستان نام او را مى‌برند و چنین پیداست که شاه‌سلطان‌حسین دلگرمی بسیار باو داشته و جز بگفته‌ی او کار نمى‌بسته ، او نیز جز به برانداختن شاه نمى‌کوشیده است. لیکن اینان نام والى را آشکار نمى‌نویسند. تنها در برخی کتابها نام سید عبدالله برده‌ می‌شود.

این سید عبدالله کیست؟.. ما در پیش نام سید عبدالله پسر سید فرج‌الله‌خان را بردیم که در سال 1114 والی گردیده ده سال بیشتر حکمرانی داشت. ولی چنانکه دیدیم پس از او سید علی والی گشت. سپس هم در سال 1132 سید محمدخان پسر همان سید عبدالله را والی دیدیم. با اینحال دور است که بگوییم دوباره او بوالیگری بازگشته بوده. پس این سید عبدالله کدامست؟..

نامه‌هایی به عربی در دست ماست (3) که پیداست از دربار صفوی بوالیان هویزه نوشته شده و یکی از آن نامه‌ها برای «سید عبدالله‌بن‌مولی‌هبة‌الله» است که بعنوان «تهنیت» والیگری نوشته شده و از اینجا پیداست که در آن زمانِ آشفتگی این مرد هم بوالیگری گمارده شده و چون در این داستان نام «سید عبدالله» برده می‌شود گمان بیشتر آنست که همان باشد. در اینحال باید گفت : والیگری سید محمدخان هم جز زمان کمی نبوده است و در سال 1134 یا پیش از آن نوبت باین سید عبدالله رسیده و آن والی خائن همین بوده است.

باری در آن داستان افغانْ نخست‌خیانت والی هویزه این بود که در سال 1134 که هنوز افغانها در کرمان بودند شاه او را از هویزه خواسته با پنج‌هزار سوار روانه‌ی کرمان کرده ، و او در اثناى راه آهنگ افغانان را بسوى اسپهان شنیده با سپاه خود از آنجا بازگشت و هیچ کاری انجام نداد.

سپس چون شاه بزرگان دربار را در انجمنى گرد آورده درباره‌ی دفع افغانها با آنان به شور پرداخت محمدقلیخان وزیر شاه را رأى این بود که با آن لشگریانِ خورده و خوابیده که ایران داشت با افغانان جنگ روبرو نشود. مى‌گفت بهتر آنست که در شهر مانده به بارونشینى و جنگ از پشت دیوار بپردازیم. این رأى که با همه‌ی ناستودگی‌اش از روی دوراندیشی و دلسوزی بود والى هویزه آن را نپسندیده با لاف و گزاف شاه را برآن واداشت که از پنجاه‌هزار سپاهى اردویى پدید آورد و بسرکردگى و فرماندهى او و محمدقلیخان به گلناباد چهار فرسخى اسپهان به پیشواز افغانها فرستاد. سیاح اروپایی مى‌نویسد : خان هویزه مى‌گفت : «محمود را زنده گرفته کشان‌کشان بجانب شاه خود مى‌برم. اگر خواهد به قندهار گریزد نتواند ، اگر خواهد به روم گریزد عربى‌سواران ما از پِیَش تازند و دستگیرش سازند.» با اینهمه لاف چون هنگامه‌ی جنگ و خونریزى درگرفت خان هویزه و عربى‌سواران او پیش از هر کارى به تاراج اردوگاه افغانان که در آغاز جنگ پس نشسته بودند پرداختند. سپس هم چون حال اردوى ایرانیان را دیگرگونه یافتند پیشاهنگ گریز گردیدند.

چون پس از این شکست شاه بار دیگر انجمن آراسته از بزرگان درگاه سُکالِش[=مشورت] خواست محمدقلیخان رأى خود را چنین گفت که شاه اسپهان را رها کرده در دیگر گوشه‌هاى ایران بگرد آوردن سپاه پردازد. والى عربستان در این هنگام نیز با لاف و گزاف شاه را از پذیرفتن آن رأى که خود صلاح آن زمان بود بازداشته چنین گفت : «رها کردن پادشاه اسپهان را جز گریختن از پیش دشمن نیست.»

پس از آن هم چون افغانها بکنار اسپهان رسیده شهر را گرد فراگرفتند سید عبدالله‌خان که شاه رشته‌ی اختیار همه‌ى لشگر را بدو سپرده بود از هیچ گونه کارشکنى و رخنه‌گرى دریغ نمى‌کرد و هر هنگام که اندک‌پیشرفتى در کار ایرانیان مى‌دید با نیرنگ و فریب بجلوگیرى از آن پیشرفت مى‌کوشید. شگفت این بود که داستان کارشکنى و خیانتکارى او بر زبانها افتاده و همه‌ پى برده بودند با اینهمه شاه ساده‌لوح را روز بروز دلگرمی بر وى بیشتر مى‌گردید. تو گویى شاه گله‌دار و خان هویزه دلال بود و هر دو مى‌کوشیدند که مردم تیره‌بخت ایران را گله‌وار به قصابان خونخوار افغان بفروشند.


👇
یکى دیگر از خیانتهاى بزرگ والى هویزه آن بود که چون محاصره‌ی اسپهان بدرازا کشید و افغانان نتوانستند بآسانى آن را بدست بیاورند و آنان را ترس فراگرفته خواستند که بمیانجیگرى ارمنیان جُلفا آشتی بخواهند ، والى پیغام بآنان فرستاد که من نیز سنى و از شما مى‌باشم. بزودى مقصود بدست خواهد آمد و اسپهان گشاده خواهد شد ، ترس و بیم بخود راه ندهید. چون در شهر کار خوراک بسختى رسیده راه امید از هر سو بروى مردم بسته شد شاه بدبخت والى هویزه را براى انجام صلح پیش افغانان فرستاد. سیاح اروپایى مى‌نویسد او با افغانان دستگاه دوستى درچیده کوششى براى صلح نکرد.

کوتاه‌سخن : والى هویزه آنچه رخنه‌گرى بود دریغ نکرد و بدانسان که مى‌دانیم پایتخت ایران بدست محمود افغان و پیروان خونخوار او افتاد و شد آنچه که از نوشتن آن در اینجا بى‌نیازیم. ولى والى از آنهمه سیاهکاریهاى خود جز سیاهرویى و بدنامى سودى نبرد. سیاح فرنگى مى‌نویسد محمود پس از آنکه تاج شاهى از دست سلطان‌حسین گرفته به اسپهان درآمد با آنکه والى خود را سنى و همکیش افغانان مى‌خواند محمود او را گرفته بزندان سپرد و پسرعموى (4) او را که به افغانان پیوسته و در اردوى آنان مى‌زیست بوالیگرى عربستان فرستاد.


پابرگیها :
1ـ Sir John Malcolm ـ و

2ـ او کتابى به لاتین نوشته و در اروپا چاپ نموده. یکى از ترکان استانبول آن را بترکى ترجمه کرده «عبرت‌نامه» نام نهاده و چاپ کرده. سپس عبدالرزاق دنبلى آن را بفارسى ترجمه نموده که نسخه‌اى از آن در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار هست. صنیع‌الدوله نیز همان را در جلد دوم منتظم ناصرى آورده است.

3ـ سه نامه است که آقای شیخ‌الاسلام زنجانی از یک جُنگی برداشته و برای ما فرستاده و چنانکه نوشته چیزهایی در جُنگ هست که می‌رساند آن را در اسپهان پرداخته‌اند. عنوانهای نامه‌ها بدینسانست : 1) جواب کتاب ‌السید فرج‌الله‌خان والی حویزه فی‌البشارة بفتح البصره 2) ماکتب فی‌تبریک ایالة السید علی‌خان والی حویزه 3) فی تهنیة السید الکریم السید عبدالله بن السید الجلیل المولی هبة‌الله‌خان والی حویزه لماتشرف انوارالنیل بتشریف ولایتها الدائمة و تحلی بحلیة حکومتها القائمة. (در این عنوان سوم کلمه‌ی «الله» پس از کلمه‌ی «عبد» از خامه‌ی آقای شیخ‌الاسلام افتاده بود ما افزودیم).

4ـ مى‌توان پنداشت که این پسرعموى والی سید على مورّخ بوده که گفتیم دو بار بوالیگرى رسیده و بى‌شک همچشم[=رقیب] سید عبدالله‌خان هم بوده است. به هر حال این گمان است و دلیل در دست نیست. سر جون ملکم بجاى پسرعمو ، برادر کوچکتر مى‌نویسد.


🌸
🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی سه از شانزده


2) دومین گمراهی در زمینه‌ی آنجهانست. آن دین بیهوده‌ی بیپا را بمردمان یاد داده چنین می‌گویند که در آنجهان بپاداش این باورها و بمزد کارهای بیهوده‌ای که بنام نیایش (عبادت) کرده می‌شود به بهشت خواهید رفت ، و یک روز رستاخیزی ستوده چنین می‌گویند که در آن روز موسا یا مسیح یا پیغمبر اسلام و امامان بمیانجیگری خواهند پرداخت و پیروان خود را به بهشت خواهند رسانید.

اینها پندارهای بسیار عامیانه و خنکیست. بویژه اگر داستان تلقینی که مسلمانان بمردگان می‌دهند و همچنان افسانه‌های لواءالحمد و پل صراط و ترازو و مانند اینها را بیاد آورید خواهید دید چه رسوایی‌ایست. اینها پندارهای بیپای عامیانه‌ایست که از هزارها سال درمیان مردمان بوده و رنگ برنگ در کیشها جا گرفته. یک جُستار[=مبحث] بزرگی را با این افسانه‌های بیخردانه آلوده گردانیده‌اند.

این یک جُستار بزرگیست که آدمی تنها تن و جانِ سَتَرسا[=محسوس] نیست و درو یک گوهر دیگری بنام روان می‌باشد ، و اینست مرگ آدمی که از کار افتادن تن و جان مادّیست نابودی او نمی‌باشد. چه آن روان بازمی‌ماند و در جهان دیگری زندگی می‌کند.

این یک پایه‌ای از دین می‌باشد و در اینجا هماورد آن فلسفه‌های کهن و نو است که همگی از چنان روانی در کالبد آدمی ناآگاهند و آن را نمی‌پذیرند. همچنین در زمان ما دانشهای طبیعی از آن ناآگاهی می‌نمایند و خوانندگان اگر بیاد می‌دارند ما در این باره سخنان استوار بسیاری نوشته‌ایم و روان را با دلیل روشن گردانیده‌ایم. (1)

این یک فیروزی از دینست که چنین رازی را دریافته ولی فلسفه و دانش از آن ناآگاه مانده‌اند. چنین جُستار بزرگی را با آن افسانه‌های عامیانه‌ی خنک آلوده گردانیده‌اند.

خُب ای بیخردان ، داستان دین آموختن بمردگان (تلقین) برای چیست؟!. مگر خدا از حال مردمان آگاه نیست که منکر و نکیر را بپرسیدن و آزمودن بفرستد؟! مگر دستگاه یک پادشاهیست که هر که از مرز درآمد او را بیازمایند؟!. آنگاه مگر دین تنها گفتنست که هر کسی که توانست از آزمایش نیک درآید؟!. از آن گذشته چرا پرسش از تن می‌کنند و از روان نمی‌کنند؟!. پس از همه چرا به تازی می‌پرسند؟!.. مگر هر مرده‌ای زبان تازی شناسد؟!.. آن افسانه‌ی ترازو چیست؟!. مگر نیکوکاری و بدکاری گندم و جو است که با ترازو کشند؟!. آن پل صراط باریکتر از مو و برنده‌تر از شمشیر چه می‌باشد؟!.. آن افسانه‌ی میانجیگری چه معنی دارد؟!. مگر خدا یک پادشاه زودرنج و خودکامه است که کسانی در برابرش میانجی گردند؟!. در برابر دادگری چه جای میانجیگریست؟!.

در این باره راستی آنست که روان که خود یک دستگاهی در برابر تن و جان می‌باشد خواهان نیکی و راستی و درستی و آبادی و غمخواریست (چنانکه بارها این را روشن گردانیده‌ایم) و اینست کسی که در زندگانی براهنمایی روان و خرد زندگی می‌کند و به نیکی و راستی و درستی و مانند اینها می‌پردازد اینها همیشه مایه‌ی خشنودی روان وی می‌باشد ، و چون کسی می‌میرد و روان از جان جدا گردیده تنها می‌زید ناگزیر آن خشنودی و خرسندی بیشتر می‌گردد. روشنتر گویم : آسایش و خشنودی در آنجهان جز نتیجه‌ی ناگزیر کارهای اینجهانی نتواند بود.

کسانی در آنجهان خشنود و آسوده خواهند بود که در اینجهان بدستور خرد و روان زیسته‌اند و پیداست که از خدا نیز پاداش خواهند یافت. وگرنه لب جنبانیدن و ریش گزاردن و بیهوده گریستن و گرد گنبدها گردیدن و اینگونه کارهای بیهوده‌ای که بزندگانی کمترین سودی ندارد و نتواند داشت در آنجهان جز مایه‌ی آزردگی و ناخشنودی روان نتواند بود. اینکه شما می‌بینید کسانی در ایران از پرداختن بکشور و توده سر باززده بهانه می‌آورند که ما باید در اندیشه‌ی آخرت باشیم و بجای کوشش در این راهها بآن کارهای بیهوده می‌پردازند همین نشان بیدینی آنانست. همین دلیلست که آنان خدا را نشناخته و معنی جهان و زندگانی را ندانسته‌اند.


پابرگی :
1ـ بنگرید بکتاب «در پیرامون روان» ـ و


🌸