🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 29 : والیگرى سید على بار دیگر (تکه‌ی یک از یک)


سید على چون بوالیگرى رسید این بار سید عبداللّه به فتنه‌انگیزى برخاسته پیاپى اعراب را بر وى مى‌شورانید. کار بآنجا رسید که سید على از فرونشانیدن آن شورشها درمانده نامه‌ها بدربار صفوى فرستاده خواستار گردید که لشگر از اسپهان و لرستان بیارى او فرستاده شود. ولى چنانکه گفتیم این زمان پادشاهى صفوى سخت درمانده و ناتوان گردیده بود و گذشته از خوزستان در بختیارى و جاهاى دیگر نیز فتنه‌ها برپا مى‌شد که دربار صفوى از فرونشانیدن آنها درمانده بود. در کتاب سید على سوادنامه‌هاى بسیارى را مى‌یابیم که او بدربار نوشته و درخواست سپاه کرده و از دربار نوید فرستادن لشگر داده‌اند ، ولى پیداست که بر آن نویدها اثرى بار نشده. زیرا از همان کتاب پیداست که در سال  ١١٢٨ (1095) در سراسر خوزستان فتنه و شورش برپا بوده و فتنه‌انگیزى سید عبداللّه میدان را بر سید على تا آنجا تنگ ساخته که خود هویزه نیز در محاصره‌ی اعراب بوده. چون سید على از لشگر فرستادن دربار صفوى نومیده شده بود دست بدامن عثمانیان زده و از پاشاى عثمانی یاورى خواسته که در آخر کتاب او نامه‌هایى از پاشا درباره‌ی سپاه فرستادن به خوزستان بیارى مردم هویزه دیده مى‌شود.

و چون کتاب سید على در اینجا بپایان مى‌رسد پایان کار این سختیها و شورشها دانسته نیست. در اینجا بار دیگر رشته‌ی تاریخ خوزستان بریدگیها پیدا مى‌کند و تا آنجا که ما جستجو کرده‌ایم پایان داستان این گرفتاریهاى سید على و دخالت عثمانیان در کار خوزستان دانسته نیست.

چیزى که هست مؤلف تذکره‌ی شوشتر در سال  ١١٣٢ (1099) سید محمد پسر سید عبداللّه‌خان را والى هویزه نام مى‌برد و از گفته‌هاى او پیداست که بار دیگر سامانى در کارهاى هویزه با دست سرکردگان ایرانى پدید آمده و عبداللّه‌خان نامى از نوادگان واخشتوخان از جانب دربار صفوى با سپاه در دز هویزه نشیمن داشته و پشتیبان سید محمدخان والى هویزه بوده و چون در آن سال در شوشتر شورشى روی داده بود عبداللّه‌خان چند روزى از هویزه به شوشتر آمده و آن شورش را خوابانیده و بار دیگر به هویزه برمى‌گردد.

همانا در آن شورشها میانه‌ی سید عبداللّه‌خان و سید علی ، سید محمد پسر سید عبداللّه داوطلب فرونشاندن فتنه گردیده و از پادشاه صفوى فرمان والیگرى دریافته و بهمراهى سرکردگان ایرانى به هویزه رفته و آن فتنه‌ها را فرونشانده و خویشتن بوالیگرى نشسته است.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 4ـ نخستین آسیب کیشها پراکندگیست که بمیان مردم انداخته

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار هفتم : روزهای بسیار بهتری که جهان را تواند بود

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی دو از شانزده


دوم اینان دین را باورها و کردارهایی در کناره‌ی زندگانی می‌گردانند. ما می‌گوییم : دین شناختن معنی جهان و زندگانیست. ولی آنان دین را یک چیزی بیرون از زندگانی و کارهای آن می‌شناسند. اینست جدایی میانه‌ی آن با زندگانی می‌اندازند و در بیشتر کیشها پرداختن بزندگانی را با دین ناسازگار می‌شناسند. این نادانی دیگری از آنانست.

این چیزی که آنان می‌گویند از معنی درست دین بسیار دور است و در نتیجه نیز از هم جدا می‌باشند. مثلاً بگفته‌ی آنان اگر کسی با زبان ، خدا و پیغمبر و امامان را پذیرفت و ببرخی کارهایی از نماز و روزه و زیارت و مانند اینها پرداخت دیندار است. ولی ما می‌گوییم : کسی با این چیزها دیندار نگردد. دیندار کسیست که معنی درست جهان و زندگانی را بفهمد ، و معنی آدمیگری و جدایی‌ای را که میانه‌ی آن با چهارپایانست بداند ، و با یک آیین بخردانه بزید ، و خود نیکوکار و ستوده‌خو باشد. از آنسوی یک نتیجه‌ی بزرگ دین به یک راه درآمدن مردمانست ، و اینست یک دیندار باید گذشته از آنکه خود راستیها را شناخته ، بکوشد دیگران را نیز آشنا گرداند. اینست ما می‌گوییم : باید دین را در کارهای توده و در حال آنها جست.

نیز آنان همه‌ی بزرگی را به پیغمبر و امامان داده‌اند. بگفته‌ی آنان پیغمبر و امام آفریدگان ویژه و برگزیده‌ای بوده‌اند و دین برای شناخته شدن آنانست. ما می‌گوییم : راستی جز از اینست. یک چیز بزرگی که هست خدا و خواست خداست. اینجهان را خدایی هست و او چنین خواسته که برای مردمان بهنگامهای نیاز راهنمایانی برانگیزد و آنان را برستگاری رساند ، و برای این خواست خود هر زمان یکی را برگزیده و بکوشش واداشته و در نتیجه‌ی این کوشش جایگاهی باو داده.

یک بار دیگر این داستان را نوشته‌ام : کلمبوس چون آمریکا را پیدا کرد اسپانیاییان دسته دسته بآنجا کوچیدند. در همه جا بمردم بومی سخت می‌گرفتند و برای ربودن داراکشان (1) آنان را می‌کشتند. روزی یکی از بزرگان ایشان را دستگیر کرده و بهانه‌هایی باو گرفته می‌خواستند با شکنجه بکشند و بسوزانند. بهنگامی که آنان آتش و افزار شکنجه بسیج[=تهیه] می‌کردند و آن بومی بدبخت با یک حال آرامی مرگ را می‌بیوسید (2) یک پاپاس (3) اسپانیایی که برای رواج دادن به دین مسیح به آمریکا شتافته بود فرصت یافته به پیش او آمد و با وی بسخن پرداخته چنین گفت : تو که با شکنجه و سختی از اینجهان خواهی رفت ، باری بهتر است بمسیح «ایمان» آوری تا در آنجهان در بهشت باشی. پرسید : بهشت کجاست؟.. پاپاس بهشت را برایش معنی کرد.

بیچاره چون دلش از دست اسپانیاییها پر از درد و گله می‌بود پرسید : آیا از اینان هم در آنجا خواهند بود؟ کشیش گفت : هر کسی که به مسیح «ایمان» دارد هر که باشد به بهشت خواهد رفت. از بس خشمناک و دلسوخته بود پاسخ داد : در جایی که اینان باشند من آرزوی رفتن بآنجا ندارم.

این داستان چون سخن را روشن می‌گرداند در اینجا یاد کردم. ببینید این کشیش دین را چه می‌پنداشته؟.. همان شناختن یک مسیح (مسیح پنداری (4) ) ، و پذیرفتن او به پسری خدا ، و «غسل تعمید» یافتن را دین می‌پنداشته و از آن آمریکایی می‌خواسته. اسپانیاییها را با آن ستمگریها و زشتکاریها دیندار می‌شناخته و آرزو می‌کرده که آن آمریکایی نیز دیندار گردد. ولی اگر ما معنی درست دین را بگیریم آن اسپانیاییان دین نمی‌داشته‌اند. گذشته از آنکه بت‌پرست و گمراه بوده‌اند این رفتارهاشان با دین سازش نداشته. آن کشیش اگر از معنی دین آگاه بودی بایستی نخست بهمشهریان خود پردازد و آنان را به دین آورد.

از آنسوی این بداند که یک کسی که پس از پنجاه یا شصت سال در دم مرگست با او گفتگوی دین سودی ندارد زیرا دین دستور زندگانی اینجهانست. کسی که زندگانی اینجهانیش بپایان آمده چه جایی برای دینداری او بازمانده؟!.. از این گذشته دین گفتن با زبان نیست. یک کسی باید بفهمد و بیندیشد و باور کند و از روی بیگمانی بآن گراید. تو گویی دین «اسم شب» بوده که کسی با زبان یاد گیرد و بگوید و درگذرد.

این گمراهی بزرگتر از پرستش لات و هُبَلست و زیانهایش بیشتر از آن می‌باشد. چه زیانی بدتر از این که مردمان را با یک چیزهای بیهوده‌ای آلوده گردانیده از دین و زندگانی بی‌بهره می‌سازند؟!..


پابرگیها :
1ـ داراک (دار + اک) = آنچه دارند. مال. ـ و
2ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ، منتظر بودن. ـ و
3ـ کشیش. ـ و
4ـ پنداری = خیالی ؛ پندار = خیال ؛ خرافه ـ و


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 30 : داستان افغان و خیانتهاى والى هویزه


در اینجا باید زمینه‌ی سخن را از خوزستان به اسپهان پایتخت صفویان بکشانیم. اینک در پیشرفت تاریخ خود بسال خونین  ١١٣۵ (1101 و 1102) رسیده با داستان دلگداز افغان روبرو شده‌ایم و چون در این داستان پاى والى هویزه درمیان است و چنانکه نوشته‌اند در نتیجه‌ی خیانتهاى او بود که پایتخت ایران بآن آسانى بدست افغانان افتاد در اینجا باید بنوشتن آن داستان پرداخته بدانیم کدام یکی از والیان بوده که آن خیانتها را کرده.

باید دانست که در این باره سند ما نوشته‌هاى سر جون ملکم (1) و آن سیاح اروپایی است که بیست‌وشش سال در ایران زندگى کرده و در همان سال  ١١٣۵  در اسپهان بوده و آن داستان دلگداز را با دیده‌ی خود دیده است. (2) اینان خیانتهاى بسیارى بنام «خان هویزه» یا «والى هویزه» مى‌نویسند و در سراسر داستان نام او را مى‌برند و چنین پیداست که شاه‌سلطان‌حسین دلگرمی بسیار باو داشته و جز بگفته‌ی او کار نمى‌بسته ، او نیز جز به برانداختن شاه نمى‌کوشیده است. لیکن اینان نام والى را آشکار نمى‌نویسند. تنها در برخی کتابها نام سید عبدالله برده‌ می‌شود.

این سید عبدالله کیست؟.. ما در پیش نام سید عبدالله پسر سید فرج‌الله‌خان را بردیم که در سال 1114 والی گردیده ده سال بیشتر حکمرانی داشت. ولی چنانکه دیدیم پس از او سید علی والی گشت. سپس هم در سال 1132 سید محمدخان پسر همان سید عبدالله را والی دیدیم. با اینحال دور است که بگوییم دوباره او بوالیگری بازگشته بوده. پس این سید عبدالله کدامست؟..

نامه‌هایی به عربی در دست ماست (3) که پیداست از دربار صفوی بوالیان هویزه نوشته شده و یکی از آن نامه‌ها برای «سید عبدالله‌بن‌مولی‌هبة‌الله» است که بعنوان «تهنیت» والیگری نوشته شده و از اینجا پیداست که در آن زمانِ آشفتگی این مرد هم بوالیگری گمارده شده و چون در این داستان نام «سید عبدالله» برده می‌شود گمان بیشتر آنست که همان باشد. در اینحال باید گفت : والیگری سید محمدخان هم جز زمان کمی نبوده است و در سال 1134 یا پیش از آن نوبت باین سید عبدالله رسیده و آن والی خائن همین بوده است.

باری در آن داستان افغانْ نخست‌خیانت والی هویزه این بود که در سال 1134 که هنوز افغانها در کرمان بودند شاه او را از هویزه خواسته با پنج‌هزار سوار روانه‌ی کرمان کرده ، و او در اثناى راه آهنگ افغانان را بسوى اسپهان شنیده با سپاه خود از آنجا بازگشت و هیچ کاری انجام نداد.

سپس چون شاه بزرگان دربار را در انجمنى گرد آورده درباره‌ی دفع افغانها با آنان به شور پرداخت محمدقلیخان وزیر شاه را رأى این بود که با آن لشگریانِ خورده و خوابیده که ایران داشت با افغانان جنگ روبرو نشود. مى‌گفت بهتر آنست که در شهر مانده به بارونشینى و جنگ از پشت دیوار بپردازیم. این رأى که با همه‌ی ناستودگی‌اش از روی دوراندیشی و دلسوزی بود والى هویزه آن را نپسندیده با لاف و گزاف شاه را برآن واداشت که از پنجاه‌هزار سپاهى اردویى پدید آورد و بسرکردگى و فرماندهى او و محمدقلیخان به گلناباد چهار فرسخى اسپهان به پیشواز افغانها فرستاد. سیاح اروپایی مى‌نویسد : خان هویزه مى‌گفت : «محمود را زنده گرفته کشان‌کشان بجانب شاه خود مى‌برم. اگر خواهد به قندهار گریزد نتواند ، اگر خواهد به روم گریزد عربى‌سواران ما از پِیَش تازند و دستگیرش سازند.» با اینهمه لاف چون هنگامه‌ی جنگ و خونریزى درگرفت خان هویزه و عربى‌سواران او پیش از هر کارى به تاراج اردوگاه افغانان که در آغاز جنگ پس نشسته بودند پرداختند. سپس هم چون حال اردوى ایرانیان را دیگرگونه یافتند پیشاهنگ گریز گردیدند.

چون پس از این شکست شاه بار دیگر انجمن آراسته از بزرگان درگاه سُکالِش[=مشورت] خواست محمدقلیخان رأى خود را چنین گفت که شاه اسپهان را رها کرده در دیگر گوشه‌هاى ایران بگرد آوردن سپاه پردازد. والى عربستان در این هنگام نیز با لاف و گزاف شاه را از پذیرفتن آن رأى که خود صلاح آن زمان بود بازداشته چنین گفت : «رها کردن پادشاه اسپهان را جز گریختن از پیش دشمن نیست.»

پس از آن هم چون افغانها بکنار اسپهان رسیده شهر را گرد فراگرفتند سید عبدالله‌خان که شاه رشته‌ی اختیار همه‌ى لشگر را بدو سپرده بود از هیچ گونه کارشکنى و رخنه‌گرى دریغ نمى‌کرد و هر هنگام که اندک‌پیشرفتى در کار ایرانیان مى‌دید با نیرنگ و فریب بجلوگیرى از آن پیشرفت مى‌کوشید. شگفت این بود که داستان کارشکنى و خیانتکارى او بر زبانها افتاده و همه‌ پى برده بودند با اینهمه شاه ساده‌لوح را روز بروز دلگرمی بر وى بیشتر مى‌گردید. تو گویى شاه گله‌دار و خان هویزه دلال بود و هر دو مى‌کوشیدند که مردم تیره‌بخت ایران را گله‌وار به قصابان خونخوار افغان بفروشند.


👇

یکى دیگر از خیانتهاى بزرگ والى هویزه آن بود که چون محاصره‌ی اسپهان بدرازا کشید و افغانان نتوانستند بآسانى آن را بدست بیاورند و آنان را ترس فراگرفته خواستند که بمیانجیگرى ارمنیان جُلفا آشتی بخواهند ، والى پیغام بآنان فرستاد که من نیز سنى و از شما مى‌باشم. بزودى مقصود بدست خواهد آمد و اسپهان گشاده خواهد شد ، ترس و بیم بخود راه ندهید. چون در شهر کار خوراک بسختى رسیده راه امید از هر سو بروى مردم بسته شد شاه بدبخت والى هویزه را براى انجام صلح پیش افغانان فرستاد. سیاح اروپایى مى‌نویسد او با افغانان دستگاه دوستى درچیده کوششى براى صلح نکرد.

کوتاه‌سخن : والى هویزه آنچه رخنه‌گرى بود دریغ نکرد و بدانسان که مى‌دانیم پایتخت ایران بدست محمود افغان و پیروان خونخوار او افتاد و شد آنچه که از نوشتن آن در اینجا بى‌نیازیم. ولى والى از آنهمه سیاهکاریهاى خود جز سیاهرویى و بدنامى سودى نبرد. سیاح فرنگى مى‌نویسد محمود پس از آنکه تاج شاهى از دست سلطان‌حسین گرفته به اسپهان درآمد با آنکه والى خود را سنى و همکیش افغانان مى‌خواند محمود او را گرفته بزندان سپرد و پسرعموى (4) او را که به افغانان پیوسته و در اردوى آنان مى‌زیست بوالیگرى عربستان فرستاد.


پابرگیها :
1ـ Sir John Malcolm ـ و

2ـ او کتابى به لاتین نوشته و در اروپا چاپ نموده. یکى از ترکان استانبول آن را بترکى ترجمه کرده «عبرت‌نامه» نام نهاده و چاپ کرده. سپس عبدالرزاق دنبلى آن را بفارسى ترجمه نموده که نسخه‌اى از آن در کتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار هست. صنیع‌الدوله نیز همان را در جلد دوم منتظم ناصرى آورده است.

3ـ سه نامه است که آقای شیخ‌الاسلام زنجانی از یک جُنگی برداشته و برای ما فرستاده و چنانکه نوشته چیزهایی در جُنگ هست که می‌رساند آن را در اسپهان پرداخته‌اند. عنوانهای نامه‌ها بدینسانست : 1) جواب کتاب ‌السید فرج‌الله‌خان والی حویزه فی‌البشارة بفتح البصره 2) ماکتب فی‌تبریک ایالة السید علی‌خان والی حویزه 3) فی تهنیة السید الکریم السید عبدالله بن السید الجلیل المولی هبة‌الله‌خان والی حویزه لماتشرف انوارالنیل بتشریف ولایتها الدائمة و تحلی بحلیة حکومتها القائمة. (در این عنوان سوم کلمه‌ی «الله» پس از کلمه‌ی «عبد» از خامه‌ی آقای شیخ‌الاسلام افتاده بود ما افزودیم).

4ـ مى‌توان پنداشت که این پسرعموى والی سید على مورّخ بوده که گفتیم دو بار بوالیگرى رسیده و بى‌شک همچشم[=رقیب] سید عبدالله‌خان هم بوده است. به هر حال این گمان است و دلیل در دست نیست. سر جون ملکم بجاى پسرعمو ، برادر کوچکتر مى‌نویسد.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 5 ـ دومین آسیب کیشها ناسازگاری‌ایست که با خرد و دانش دارد

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار هشتم : چه بهانه‌هایی می‌آورند؟

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی سه از شانزده


2) دومین گمراهی در زمینه‌ی آنجهانست. آن دین بیهوده‌ی بیپا را بمردمان یاد داده چنین می‌گویند که در آنجهان بپاداش این باورها و بمزد کارهای بیهوده‌ای که بنام نیایش (عبادت) کرده می‌شود به بهشت خواهید رفت ، و یک روز رستاخیزی ستوده چنین می‌گویند که در آن روز موسا یا مسیح یا پیغمبر اسلام و امامان بمیانجیگری خواهند پرداخت و پیروان خود را به بهشت خواهند رسانید.

اینها پندارهای بسیار عامیانه و خنکیست. بویژه اگر داستان تلقینی که مسلمانان بمردگان می‌دهند و همچنان افسانه‌های لواءالحمد و پل صراط و ترازو و مانند اینها را بیاد آورید خواهید دید چه رسوایی‌ایست. اینها پندارهای بیپای عامیانه‌ایست که از هزارها سال درمیان مردمان بوده و رنگ برنگ در کیشها جا گرفته. یک جُستار[=مبحث] بزرگی را با این افسانه‌های بیخردانه آلوده گردانیده‌اند.

این یک جُستار بزرگیست که آدمی تنها تن و جانِ سَتَرسا[=محسوس] نیست و درو یک گوهر دیگری بنام روان می‌باشد ، و اینست مرگ آدمی که از کار افتادن تن و جان مادّیست نابودی او نمی‌باشد. چه آن روان بازمی‌ماند و در جهان دیگری زندگی می‌کند.

این یک پایه‌ای از دین می‌باشد و در اینجا هماورد آن فلسفه‌های کهن و نو است که همگی از چنان روانی در کالبد آدمی ناآگاهند و آن را نمی‌پذیرند. همچنین در زمان ما دانشهای طبیعی از آن ناآگاهی می‌نمایند و خوانندگان اگر بیاد می‌دارند ما در این باره سخنان استوار بسیاری نوشته‌ایم و روان را با دلیل روشن گردانیده‌ایم. (1)

این یک فیروزی از دینست که چنین رازی را دریافته ولی فلسفه و دانش از آن ناآگاه مانده‌اند. چنین جُستار بزرگی را با آن افسانه‌های عامیانه‌ی خنک آلوده گردانیده‌اند.

خُب ای بیخردان ، داستان دین آموختن بمردگان (تلقین) برای چیست؟!. مگر خدا از حال مردمان آگاه نیست که منکر و نکیر را بپرسیدن و آزمودن بفرستد؟! مگر دستگاه یک پادشاهیست که هر که از مرز درآمد او را بیازمایند؟!. آنگاه مگر دین تنها گفتنست که هر کسی که توانست از آزمایش نیک درآید؟!. از آن گذشته چرا پرسش از تن می‌کنند و از روان نمی‌کنند؟!. پس از همه چرا به تازی می‌پرسند؟!.. مگر هر مرده‌ای زبان تازی شناسد؟!.. آن افسانه‌ی ترازو چیست؟!. مگر نیکوکاری و بدکاری گندم و جو است که با ترازو کشند؟!. آن پل صراط باریکتر از مو و برنده‌تر از شمشیر چه می‌باشد؟!.. آن افسانه‌ی میانجیگری چه معنی دارد؟!. مگر خدا یک پادشاه زودرنج و خودکامه است که کسانی در برابرش میانجی گردند؟!. در برابر دادگری چه جای میانجیگریست؟!.

در این باره راستی آنست که روان که خود یک دستگاهی در برابر تن و جان می‌باشد خواهان نیکی و راستی و درستی و آبادی و غمخواریست (چنانکه بارها این را روشن گردانیده‌ایم) و اینست کسی که در زندگانی براهنمایی روان و خرد زندگی می‌کند و به نیکی و راستی و درستی و مانند اینها می‌پردازد اینها همیشه مایه‌ی خشنودی روان وی می‌باشد ، و چون کسی می‌میرد و روان از جان جدا گردیده تنها می‌زید ناگزیر آن خشنودی و خرسندی بیشتر می‌گردد. روشنتر گویم : آسایش و خشنودی در آنجهان جز نتیجه‌ی ناگزیر کارهای اینجهانی نتواند بود.

کسانی در آنجهان خشنود و آسوده خواهند بود که در اینجهان بدستور خرد و روان زیسته‌اند و پیداست که از خدا نیز پاداش خواهند یافت. وگرنه لب جنبانیدن و ریش گزاردن و بیهوده گریستن و گرد گنبدها گردیدن و اینگونه کارهای بیهوده‌ای که بزندگانی کمترین سودی ندارد و نتواند داشت در آنجهان جز مایه‌ی آزردگی و ناخشنودی روان نتواند بود. اینکه شما می‌بینید کسانی در ایران از پرداختن بکشور و توده سر باززده بهانه می‌آورند که ما باید در اندیشه‌ی آخرت باشیم و بجای کوشش در این راهها بآن کارهای بیهوده می‌پردازند همین نشان بیدینی آنانست. همین دلیلست که آنان خدا را نشناخته و معنی جهان و زندگانی را ندانسته‌اند.


پابرگی :
1ـ بنگرید بکتاب «در پیرامون روان» ـ و


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 31 : صفى‌میرزاى دروغى در خوزستان و کوه‌گیلویه


افغانان در دوره‌ی چیرگى خود که شش سال و چند ماه کشید کرمان و فارس و عراق را در دست داشتند و چنانکه در تاریخها نوشته شده در همان هنگام عثمانیان هم به بخش سترگى از شهرهاى غرب و شمال غرب دست یافتند و در سال ١١۴٠ (1106) میانه‌ی ایشان با اشرف افغان پیمانى بسته گردید که ایران را میانه‌ی خود دو بخش کردند. از روى این پیمان خوزستان در بخش عثمانیان افتاده بود ولى هرگز کسى از ایشان به خوزستان نیامده این سرزمین از افغانی و عثمانى هر دو آسوده ماند.

در این سالها از رخدادهای هویزه و آن پیرامونها و از کارهاى والى تازه که محمود افغان فرستاده بود هیچ گونه آگاهى در دست نیست. ولى حوادث شوشتر و بخش شرقى خوزستان را مؤلف تذکره که خود او در آن زمان مى‌زیسته بگشادی نوشته است.

در سال  ١١٣۵ که اسپهان بدست افغانان افتاده از آن سوى در قزوین شاه‌تهماسب دوم به تخت پادشاهى نشست ، بیجن‌خان نواده‌ی فتحعلی‌خان بنیادگزار پل شوشتر از جانب شاه‌تهماسب حاکم کوه‌گیلویه و پسرش ابوالفتح‌خان حاکم شوشتر برگزیده شد و تا سال  ١١٣٧ هر یکی در جایگاه خود بحکمرانی پرداخت.

در این میان در سال 1137 کسى ناشناخته و گمنام در کوهستان بختیارى پیدا شده خود را پسر شاه‌سلطان‌حسین خوانده مى‌گفت که از اسپهان از کشتار افغانان گریخته است.

باید دانست که این زمان که در ایران آشوب سخت برپا بوده یکى از دوره‌هایى است که یک رشته شاهزادگان دروغى در این گوشه و آن گوشه پیدا شده‌اند. یکى از آنان همین کس است که داستان او را مى‌نویسیم.

میرزا مهدیخان (1) مى‌نویسد که او از مردمِ گرایى (2) بود ولى دعواى شاهزادگى کرده مى‌گفت نام من نخست ابوالمعصوم‌میرزا بوده سپس خود را صفى‌میرزا نامیده‌ام. مى‌گوید : «زنى را از شواهد اسپهان شاهد مدعا کرده به ادعاى خواهرى در یکى از بلوکات اسپهان گزاشته بود.»

مردم بختیارى از ساده‌دلى یا از راه تدبیر و کاردانى گرد شاهزاده‌ی دروغى را گرفته شادیها نمودند و او دستگاه شاهزادگى بلکه دستگاه پادشاهى و فرمانروایى درچیده خواجه‌سرایان براى آوردن خواهرخوانده‌ی خود فرستاده او را با شکوه و جاه پیش خود آورد و در مسجدها و منبرها نام خود را دوم نام شاه‌تهماسب گردانیده حکمرانان بشهرها و بمیان عشایر فرستاد.

حاکم بختیارى که پیشکار صفى‌میرزا شده بود ابوالفتح‌خان حاکم شوشتر و سرشناسان آن شهر را نیز به خلیل‌آباد که نشیمن صفى‌میرزا بود خواند و ایشان فرمانبردارى نموده بدانجا شتافتند و بندگى و پیروى بشاهزاده‌ی دروغى آشکار ساختند. لیکن در این میان از شاه‌تهماسب که در آذربایجان بود فرمانى رسید که دعواى صفى‌میرزا را دروغ وانموده بود. این فرمان دستگاه صفی‌میرزا را بهم زده بختیاریان او را گرفته بند نمودند. ابوالفتح‌خان و شوشتریان هم بشهر خود بازگشتند. ولى دیرى نگذشت که بختیاریان دوباره شاهزاده‌ی دروغى را آزاد ساخته دستگاه فرمانروایى براى او درچیدند و او با گروهى از پیروان روانه‌ی شوشتر گردید. ابوالفتح‌خان ناگزیر شده با سپاه خود و با بزرگان شوشتر به پیشواز شتافته او را باشکوه و دبدبه بشهر درآورد و در دز سلاسل جاى داد تا پس از چند روزى فرصت بدست آورده او را گیرانیده در بند انداخت و دستگاه او را بهم زد.

ولى مردم شوشتر و دزفول هواخواه صفى‌میرزا بودند و از این کار ابوالفتح‌خان برآشفته بشورش برخاستند و شیخ‌ فارس ، شیخِ آل‌کثیر را بشهر خوانده اختیار کارها را بدست او سپردند.

آل‌کثیر از اعرابى است که در زمان مشعشعیان از عراق به خوزستان آمده نخست در بخش غربى آنجا نشیمن داشتند و در فتنه‌هایى که در آن بخش میانه‌ی والیان مشعشعى و دشمنان ایشان برمى‌خاست شرکت مى‌نمودند. چنانکه ما نام ایشان را در بیشتر آن فتنه‌ها درمیان مى‌بینیم و گویا در آخرهاى دوره‌ی صفویان بود که آنها به بخش شرقى خوزستان آمده میانه‌ی دزفول و شوشتر و اهواز نشیمن گرفتند و از این پس که در شوشتر و دزفول پیوسته فتنه برپا بوده ما نام آل‌کثیر را همیشه درمیان مى‌یابیم و تا زمان شیخ خزعل که او این عشیره و دیگر عشایر خوزستان را از نیرو انداخت همیشه اینان در کارهاى شوشتر و دزفول دست داشته‌اند. بویژه در کارهاى شوشتر که از این سپس لانه‌ی فتنه و آشوب بود و همیشه مشایخ آل‌کثیر با شورشیان آن شهر یکى بوده در آشوبها دست داشتند.

شاید این داستان صفى‌میرزا نخستین فتنه و آشوب است که بمردم شوشتر درس فتنه‌بازى آموخته. بگفته‌ی مؤلف تذکره چون شیخ ‌فارس بشهر درآمد روز بروز فتنه سختتر مى‌گردید تا ابوالفتح‌خان ناچار شده صفى‌میرزا را سَر داد. (3) و چون او از دز بیرون آمد شورشیان دلیرتر گردیده بر شورش افزودند و ابوالفتح‌خان از دز گریخته اختیار شهر را بشورشیان سپرد.


👇

بدینسان صفى‌میرزا بار دیگر دستگاه فرمانروایی درچید و چندى نگذشت که بزرگان کوه‌گیلویه نیز به شوشتر نزد او آمده فروتنى و فرمانبردارى باو آشکار ساختند. مؤلف تذکره مى‌گوید : «بسا فتنه‌ها از وجود او برپا شد و مردم بیگناه بقتل رسیدند و اجامر و اوباش دست یافتند.»

پس از هشت ماه که صفى‌میرزا در شوشتر بود به نواحى کوه‌گیلویه بدانجا که جایگاه اسماعیل‌میرزاى دروغى بود رفت و در آنجا میانه‌ی لران دستگاه بلندى درچیده بکامرانى پرداخت و دو سال دیگر بدینسان بسر داد تا در سال  ١١۴٠  بهنگامی که در دهدشت جای داشت بفرمان تهماسب‌قلی‌خان (نادرشاه) که از مشهد فرمان فرستاده بود کشته گردیده دستگاهش برچیده شد.

در زمان صفى‌میرزا حکمرانى شوشتر بدست شیخ‌ فارس آل‌کثیر بود و او اسفندیاربیگ ‌نامى را به نیابت برگمارده اختیار کارها را بدست او سپرده بود. مؤلف تذکره مى‌نویسد اسفندیاربیگ مرد هوشمند و نیکخواه و پاکدلى بود و با مردم رفتار نیکو مى‌کرد و تا سال  ١١۴٢  که نادرشاه به خوزستان آمد اسفندیاربیگ به نیابت شیخ ‌فارس رشته‌ی حکومت را در دست داشت.


پابرگیها :
1ـ تاریخنویس نادرشاه. ـ و
2ـ جایى در نزدیکى شوشتر است.
3ـ سَر دادن = رها کردن و آزاد گزاردن (بیاری فرهنگ دهخدا) ـ و


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 6ـ خدایی که کیشها می‌ستایند آفریدگار راست نیست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی چهار از شانزده


3) گمراهی سوم به نادانیها و گمراهیها پروا ننمودنست. چون معنی درست دین را نمی‌شناسند بنادانیهای بسیاری دچار می‌باشند. چون دین را «چند باوری و چند کار بیهوده‌ای» شمارده نتیجه‌ی آن را هم رفتن به بهشت می‌شمارند ، از اینجا بنادانیها و گمراهیهایی که درمیان جهانیانست پروا نمی‌نمایند و آنها را از سستی کار دین و از بهم‌خوردگی آن نمی‌دانند. امروز که جهان برآشفته و زندگی یک نبرد و کشاکش سختی گردیده و مردمان چون ددان خون یکدیگر می‌ریزند شما اگر این را ایرادی گیرید در شگفت خواهند بود که از اینها به دین چه؟!.. مگر دین گفته خون یکدیگر را بریزید؟!.. مادّیگری که یک گمراهی بزرگی برای جهان گردیده شما اگر آن را برخشان کشید پاسخ خواهند داد : «دین چه کار کند؟!.. می‌خواستند گمراه نشوند».

اینان خدا را یک پادشاه خودکامه‌ی سختگیری شناخته دین را نیز یک فرمانهایی ازو می‌شمارند که مردم باید بیچون و چرا و فهمیده و نافهمیده بپذیرند ، و اگر نپذیرفتند در آنجهان بدوزخ خواهند رفت. اینست در برابر ایرادها آن پاسخها را می‌دهند.

اینان نمی‌دانند که مردمان از روی فهم و با دلخواه خود بگمراهیها نیفتاده‌اند تا ناگزیر باشند بازگردند و اگر بازنگردیدند بدوزخ بروند ، نمی‌دانند که گمراهی در نهاد آدمی نهاده شده و این دینست که باید آنان را از گمراهی بازدارد و بیرون آورد. نمی‌دانند که از همین «گمراهی‌پذیر» بودن آدمیانست که نیاز به دین افتاده.

چنانکه بارها گفته‌ایم داستان دین آنست که آدمیان که دسته دسته باینجهان می‌آیند و پس از بسر بردن زمان خود درمی‌گذرند معنی اینجهان و این زندگی را نمی‌توانند فهمید. بلکه گوهر خود را (که آدمی هستند) نمی‌دانند. یک راهی برای زندگی که بآسایش و رستگاری رساند نمی‌توانند یافت. اینست هر گروهی پندارهای دیگری را پیدا می‌کنند و بگمراهیهای دیگری دچار می‌گردند که بدینسان هم از راه بازمی‌مانند و هم از یکدیگر پراکنده می‌گردند.

از اینجا نیاز به دین افتاده که معنی درست زندگی و آدمیگری را روشن گرداند و یک راه بخردانه برای زندگانی نشان دهد و پیداست که این کار بدو چیز تواند بود :

یکی آنکه راستیها را بمردم یاد دهد و آنها را روشن گرداند ، و دیگری آنکه گمراهیها و نادانیها را یکایک دنبال نموده بیپایی آنها را با دلیل بازنماید. اینست که پرداختن بگمراهیها و کوشش بکندن بنیاد آنها یک‌نیم از کارهای دین می‌باشد. بلکه از یک‌نیم بیشتر است و این را ارجدارتر و هَناینده‌تر [=مؤثرتر] باید شمرد.

داستان دین از این باره داستان پزشکیست. یک پزشک بر سر بیمار ، تنها بآن بس نخواهد کرد که راه تندرستی یا بهبود را نشان دهد ، بلکه با بیماری که بر تن او چیره گردیده به نبرد خواهد کوشید و آن را از تن بیرون خواهد راند. از اینرو برانگیختگان هر یکی در زمان خود بیش از همه به برانداختن گمراهیها کوشیده‌اند.

ولی دینداران کنونی از این ناآگاهند و امروز که گمراهیهای بسیار بهم آمیخته و صد پراکندگی بمیان جهانیان افتاده اینها آن را ایرادی به دینهای خود نمی‌شمارند و اینست گمان کمی[=نقص] به دینهای خود نمی‌برند که این خود نادانی دیگری از ایشانست.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 32 : آمدن نادرشاه به خوزستان


ما براى آنکه نمک بزخم دلها نپاشیده کینه‌هاى کهنه را تازه نگردانیم در همه ‌جا قلم از شرح داستان دلگداز چیرگى افغان بازداشتیم. ما نمى‌گوییم همه‌ی گناه بگردن افغانان بود و از سیاهکاریهاى شاه‌اسماعیل در آغاز بنیاد پادشاهى صفوى و از زشتکاریهاى حکمرانان ایرانى در زمان شاه‌سلطان‌حسین که مایه‌ی آن کینه‌ها بود هرگز چشم نمى‌پوشیم. ولى این هم فراموش نمى‌سازیم که افغانان چون به اسپهان دست یافتند و همچنین عثمانیان که فرصت بدست آورده به آذربایجان و ولایتهاى غرب ایران چیره شدند هر دو دسته روى مسلمانى و آدمیگرى را سیاه ساختند. اگر داستان استخوانگداز مغول را کنار بگزاریم در سراسر تاریخ ایران چنین روزگار سیاهى کمتر توان یافت. از اینجاست که پیدایش نادرشاه که ایرانیان را از آن تیره‌روزى رها گردانید یکى از بزرگترین پیشامدهای تاریخى است.

پس از شکستهایى که نادرشاه به افغانان داده و آنان را از اسپهان بیرون ساخت و تا فارس از دنبال ایشان تاخت در بهار سال  ١١۴٢ (1108) بود که از راه فارس و کوه‌گیلویه روانه‌ی خوزستان گردید. تا آن هنگام آوازه‌ی دلیریها و فیروزیهاى او به خوزستان رسیده لرزه بر دل همه‌ی گردنکشان و فتنه‌جویان افتاده بود و اینبود که چون او به رامهرمز رسید والى هویزه که دانسته نیست که بوده (1) با دیگر بزرگان و سردستگان عرب به پیشواز او شتافتند و همگى فرمانبردارى و چاکرى آشکار ساختند.

پس از چند روزى که نادر در رامهرمز درنگ داشت به دَورَق (2) رفته از آنجا روانه‌ی شوشتر گردید. در آنجا ناصربن‌حمیدان که از سردستگان عرب و در اهواز نشیمن داشت با چند شیخ دیگر پیش او آمدند و چون اینان به تاخت و تاراج شناخته بودند نادر همه را دستگیر ساخته به خراسان ‌فرستاد.


پابرگیها :

1ـ میرزا مهدیخان در اینجا نام او را نمى‌نویسد ولى در داستان سفر دوم نادر به خوزستان در سال ١١۴۵ نام او را سید علی‌خان مى‌نویسد که آن هم دانسته نیست کدام سید علی‌خان بوده. ما گمان به سید علی‌خان تاریخنویس می‌بریم. ولی می‌باید گفت اگر او بوده در این زمان سالخورده بوده.

2ـ در نسخه‌ی چاپ تبریز جهانگشا «دیزفول» مى‌نویسد ولى از لغزش رونویسان است.


🌸

نادرشاه

(نگاره‌ی نادرشاه که گویا در زمان خود او کشیده شده است.)

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 7ـ دین باید با خرد و دانش بسازد

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی پنج از شانزده


این نادانی در پیروان اسلام بیش از دیگرانست. امروز درمیان مسلمانان چند گمراهی بزرگی ـ از فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، جبریگری ، مادّیگری ـ رواج می‌دارد و اینها چیزهاییست که در برابر اسلام پدید آمده و با آن از ریشه ناسازگار هست. از آنسوی یک رشته گمراهیهای دیگری ـ از شیعیگری و باطنیگری و علی‌اللهیگری و شیخیگری و بهائیگری ـ از میان خود اسلام پیدا شده و مسلمانان بدسته‌های بسیاری پراکنده گردیده‌اند. پایه‌های اسلام که جهاد و خلافت و قانونهایش بود از میان برخاسته. مسلمانان امروز ، هم در گمراهی و آلودگی و هم در زبونی و درماندگی بدتر از جهود شده‌اند. این آلودگیها و گمراهیها رویهم‌رفته ده برابر بلکه بیست برابر زیانمندتر از پرستش لات و هُبَل می‌باشد. با این حال مسلمانان کمی در دین خود نمی‌پندارند و آن را همچنان پایدار و استوار می‌شمارند ، بلکه آرزومند یا امیدمندند که بزودی این دین جهانگیر خواهد گردید.

اکنون اگر شما با یکی از ملایان بگفتگو پرداخته اینهمه گمراهیها را برایش بشمارید و ایراد بگیرید از بس پرتست با یک شگفتی خواهد گفت : «از اینها به دین چه؟!. اگر مردم بدند گناه دین چیست؟!.». باید گفت : «مردم همیشه بدند و این دینست که باید آنان را از بدی بیرون آورد. این دینست که باید مردم را از گمراهیها بازدارد. مردم که بدلخواه خود گمراه نگردیده‌اند. هیچ کس دانسته و فهمیده بسوی گمراهی نرود».

این گمراهیها از اینجا پیدا شده که یک اندیشه‌هایی بمیان آمده و مردم نادرستی یا بیپایی آنها را ندانسته بنام «راستیها» پذیرفته‌اند ، یا از ناتوانی خرد و روان بسوی آنها گراییده‌اند. هرچه هست باید دین مردم را از اینها نگه دارد. دینی که این را نتواند و گمراهیها در خود آن رخنه کنند دیگر دین نتواند بود.

بتازگی یکی از ملایان سخنانی رانده درباره‌ی‌ اینکه «تعلیمات اسلام همیشه پایدار است». باید پرسید : خواستت چیست؟!.. اگر می‌خواهی بگویی آموزاکهای[=تعلیمات] اسلام همیشه در قرآن و در کتابها هست بسیار خوب ، ولی چه سودی از آن تواند بود؟!.

این با بودن همان قرآن و همان کتابهاست که اینهمه گمراهیها از درون و بیرون پیدا شده. با بودن آنهاست که مسلمانان نه معنی زندگانی و نه راه آن را نمی‌شناسند و همچون پستترین نژادهای آفریقایی زندگی می‌کنند. اگر خواستت آنست که آن آموزاکها همیشه راست است این هم سودی ندارد. زیرا همیشه راست بودن آنها جلو گمراهیها و درماندگیهای مردم را نمی‌گیرد و نخواهد گرفت. گذشته از اینها شما هرچه درباره‌ی اسلام بگویید کشیشان و حاخامان درباره‌ی آموزاکهای موسا و عیسا می‌گویند.

کوتاه‌سخن آنکه از میان رفتن یک دین این نیست که کتابهای آن پاک از میان رفته نشانی از آموزاکهایش بازنمانَد. این هم نیست که آموزاکهای آن دروغ گردد. چنین چیزهایی نشدنیست. از میان رفتن یک دین همانست که گمراهیها بآن چیره گردد و رخنه‌ها در آن پدید آورد. کوتاه‌سخن : نتیجه‌ای که از دین خواسته می‌شود از آن بدست نیاید ، از این راهست که یک دینی از میان رود.


🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 33 : بستن بند میزان بفرمان نادر


داستان بند میزان را نوشتیم که فتحعلی‌خان هنگام بنیاد پل آن را بشکافت و سپس به بستن آن مجال نیافت و از اینجا آب از جوى میاناب افتاده و بند مقام شکسته این کارها مایه‌ی ویرانى شوشتر و کشتزارهاى آن گردید.

از آن زمان این بند همچنان شکسته مانده و کسى به بستن آن برنخاسته بود. نادر از چگونگى آگاهى یافته به اسفندیاربیگ که هنوز سررشته‌دار کارهاى شوشتر بود فرمان داد که مخارج ساختن آن را برآورد نموده پول آن را از محل مالیات کاشان دریافت نماید و به بستن آن بپردازد ، و چون از این کارها پرداخت والى هویزه را که از رامهرمز همراه آورده بود روانه‌ی هویزه گردانیده خویشتن با سپاه روانه‌ی دزفول گردید و از آنجا از راه خرم‌آباد بآهنگ جنگ عثمانیان به نهاوند و همدان شتافت.

اما بند میزان ، در تذکره مى‌نویسد مخارج ساختن آن را هزاروچهارصدوهفتاد تومان (1) برآورد کردند و پس از رفتن نادرشاه از شوشتر اسفندیاربیگ کسى به کاشان فرستاده آن مبلغ را دریافت نمود و در سال دیگر بکار آغاز کرده و بدینسان آب به جوى داریان درآمده به میاناب روان گردید و فراوانى کشت‌وکار در آن سال چندان بود که مردم از شکرگزارى درماندند. ولى در این هنگام اسفندیاربیگ بدورد زندگانى گفت و در همان سال سیل بنیادکنى برخاسته بار دیگر در بند میزان رخنه پدید آورد و چون کسى را توانایى ساختن آن نبود و کسى جرأت آگاهى دادن به نادر نمى‌کرد شکست بحال خود بازمانده همچنان مایه‌ی خرابى شوشتر گردید.

این بار شکست بند میزان هشتاد سال کمابیش مدت کشید تا در زمان فتحعلی‌شاه بدست محمدعلی‌میرزا ساخته شد چنانکه در جای دیگری آن را یاد کرده‌ایم.



پابرگیها :

1ـ چنانکه در جاى دیگرى [گفتار «ارزش دینار و تومان در قرون مختلفه» در مجله‌ی آینده ، اسفند 1305] گفته‌ایم تومان دوره‌ی صفوى نزدیک به ده برابر تومان امروزى بوده است.
[تومان زمان نوشته شدن این کتاب نیز از روی سنجش ماهیانه‌های کارمندان «دست‌کم» بیست‌هزار برابر تومان امروزی بوده. از آنسو از روی آمار تورم بانک مرکزی (میان سالهای 1316تا 1395) ، بیش از سی‌وپنج‌هزار برابر امروز بوده است.]


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 8ـ ما جز درپی راستیها نیستیم

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐