دیگری از ایشان سعدیست. در دلبستگی این مرد بپادشاهان خودکام و بی‌پرواییش بتوده و زندگانی توده‌ای همین بس که مغولان که در ایران و عراق و دیگر جاها خونهای ملیونها مردان را ریخته و گلوهای هزاران کودکان شیرخوار را فشرده ، و ملیونها دختران و زنان را ببردگی بردند ، سعدی که خود همزمان می‌بود کمترین یادی از این داستانهای دلگداز در گفته‌های او نیست ، ولی چون مُستَعصِم خلیفه‌ی بی‌ارج عباسی کشته شده سعدی پستنهاد بسوگواری پرداخته و آسمان را خون گریانیده است.

این مرد دستورهایش همه از روی پستی و چاپلوسیست : «پادشاهان از برای مصلحت صد خون کنند» ، «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» ، «صلاح مملکت خویش خسروان دانند» ، «قرار در کف آزادگان نگیرد مال» ، «دستی که بدندان نتوان برد ببوس».

این مرد در دلبستگی بدربارهای پادشاهان و خشنودی از ستمگریهای آنان تا جایی پیش رفته که خدا را نیز مانند یک پادشاه ستمگر خودکامی شناخته است. این یکی از کارهای بسیار بیخردانه‌ی پادشاهان خودکام و هوسباز می‌بود که روزی را برای خونریزی و خشمرانی خود برگزیدندی و در آن روز جامه‌ی سرخ بتن کرده ببهانه‌های کوچکی خونها ـ از باگناهان و بیگناهان ـ ریختندی. یک روز نیز که دستگاه باده‌خواری و مطرب‌بازی برپا کردندی باین و آن پولها دادندی و هر گناهکاری را که خواستندی آمرزیدندی.

آن روز خشمشان می‌بودی و این روز دهششان. سعدی بیخرد چنین دستگاهی را برای خدا نیز آرزو کرده است و درمیان شیرین‌زبانیهای خود چنین می‌گوید :

بتهدید اگر برکشد تیغ حکم بمانند کروبیان صم و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم عزازیل گوید نصیبی برم


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (دو از شش)


جلو خامه را بگیریم : یکی از کارهایی که می‌بایست وزارت فرهنگ انجام دهد این می‌بود که درمیان درسهای خود از دبستان گرفته تا دانشکده ، معنی زندگانی آزاد دمکراسی و سودهای آن را بنورسان یاد دهد و اندیشه‌ها و سَهِشهای آنان را با میهن‌پرستی و دلبستگی بکشور و زندگانی توده‌ای بپرورد ، و بایایی را که هر کسی در برابر کشور و توده می‌دارد بآنان بفهماند. از آنسو همیشه در کوشش باشد که پندارهای پست کهن را که در کتابها و دلها آکنده شده از میان برد. جلو چاپ آن کتابها را گرفته بجای آنها کتابهایی را که با زندگانی نوین مشروطه و دمکراسی سازگار باشد چاپ کرده رواج دهد.

این می‌بود یکی از کارهای ارجداری که بایستی انجام گیرد. ولی وزارت فرهنگ درست بوارونه‌ی این رفتار کرده است. از یکسو شما در سراسر درسهایی که وزارت فرهنگ بنورسان و جوانان می‌آموزد ، یادی از معنی مشروطه و میهن‌پرستی و از اینگونه چیزها نتوانید یافت. آنچه ما می‌دانیم در دانشکده‌ی حقوقست که چون باید سررشته‌داری (حکومت) و گونه‌های آن را درس دهند ، در آن میان یادی نیز از مشروطه کرده می‌شود. در دیگر جاها چنین درسها نیست.

از اینسوی چنانکه گفتیم وزارت فرهنگ یگانه‌بایایی که برای خود شناخته این بوده که بدآموزیهای کهن و سراپای زیان زمانهای تیره و پریشانگوییهای شاعران چاپلوس دربارهای خودکامگی را (که بایستی از میان برده شود) نگه دارد و رواجش را بیشتر گرداند ، و مغزهای جوانان و نورسان را با آنها بیاکند.

وزارت فرهنگ آشکار می‌گوید : «این کار بایای اوست» ، و ما نیک می‌دانیم این بایا را بهر آن ، که برگزیده و سرچشمه‌ی این کار چه بوده (1) ، ولی در اینجا بگفتگو نیازی نمی‌بینیم. در اینجا سخن از نتیجه است و سرچشمه هرچه بوده است باشد.

می‌خواهیم بگوییم وزارت فرهنگ از هر باره بوارونه‌ی بایای خود رفتار کرده و اینست نتیجه از هر باره وارونه درآمده. به اینمعنی جوانان که بایستی راه زندگانی یاد گیرند ، آن را بیکبار گم می‌کنند. روانها که بایستی نیرومند گردد بیکبار از نیرو می‌افتد و فهمها و خردها بیکاره می‌شود.

از اینجاست که جوانان که از دبیرستان یا دانشکده ـ با مغزهای فرسوده و ناتوان ـ بیرون می‌آیند ، از یکسو فریفته‌ی خود می‌باشند و هر یکی از ایشان آن چیزهای درهم و بیهوده‌ای را که از درسها یاد گرفته و یا از این روزنامه و آن مهنامه بدست آورده برای سرمایه‌ی زندگانی بس می‌شمارد و هیچ‌گونه نیازی بیاد گرفتن چیزهایی در خود نمی‌شناسد ، بجای خود که می‌خواهد «جامعه» را «تربیت» کند ، و نتیجه‌ی درس خواندن خود را جز همین نمی‌شناسد که براهنمایی توده برخیزد و از همان گام نخست خودسرانه بکوششهایی می‌پردازد ، و گفتارها می‌نویسد و یا روزنامه برپا می‌کند. از یکسو نیز در سایه‌ی ناتوانی روان و بیکارگی خرد در همه‌ی کارها و کوششها راهنمای ایشان جز هوس و آز و خودخواهی و سرکشی نیست.

باشد که خوانندگان ندانند راهنمایی آز و خودخواهی و هوس چه می‌باشد و ما از این جمله چه می‌خواهیم. اینست بروشن گردانیدن آن پرداخته می‌گوییم : زیستن به دو گونه تواند بود : یکی از روی فهم و خرد ، و دیگری از راه هوس و خودخواهی. در زیستن از روی فهم و خرد ، آدمی به هر کاری که آغاز کند نخست در نیک و بد آن اندیشد و نتیجه‌ای از پشت سر آن کار برای خود یا برای دیگران بدیده گیرد. ولی در زیستن از راه هوس و خودخواهی اینها شرط نیست و نتیجه‌ای از کارها بدیده گرفته نشود.

اکنون شما کارهای این پروردگان فرهنگ را بسنجید که آیا از روی فهم و اندیشه است و نتیجه‌ای از آنها می‌خواهند؟!.. روزنامه‌ نوشتنشان را ، کتاب چاپ کردنشان را ، گفتار نوشتنشان را ، حزب ساختنشان را ، یکایک از دیده گذرانید. آیا کدام یکی از راه سودجویی و خودنمایی نیست؟!.. از کدام یکی نتیجه‌ی درستی خواسته می‌شود؟!..


پابرگی :
1ـ کتابهای «افسران ما» و «دادگاه» دیده شود.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (سه از شش)


درباره‌ی روزنامه من نشان دادم که اینان معنی آن را ندانسته خود روزنامه را خواستی می‌شمارند. با این نافهمی روزنامه‌ای را که برپا می‌کنند تنها برای آنست که نامی درآورند ، و میدانی داشته هوس گفتارنویسی خود را بکار بندند ، به هر کسی خواستند دشنام دهند ، ریشخند کنند ، بد نویسند ، و یگانه‌هنر که در روزنامه‌نویسی شناخته‌اند آنست که بدولت تاخت برند و به یکایک وزیران زشت نویسند ، و این هنر نامش در پیش ایشان تند رفتنست.

این روزنامه‌ها که پس از زمان مشروطه در ایران پراکنده شده یکی از شُوَندهای بدبختی مردمست. زیرا اینها که جز پریشان‌نویسی نمی‌شناسند و هیچ یکی راهی نداشته است ، بپریشانی باورها و پندارهای مردم افزوده است.

در کتاب‌نویسی بیش از همه به رُمان می‌پردازند. زیرا کاریست بی‌رنج و مایه‌اش جز بافندگی نیست و از آنسوی سخن از دنبال کردن زنان و آمیزش با آنان با سَهِشهای جوانی بسیار سازگار است ، و پس از همه پول نیز درمی‌آید. اینست در سالهای اخیر که پروردگان فرهنگ بیشتر بوده‌اند ، شماره‌ی رُمان در زبان فارسی از اندازه گذشته است ، و از آنسوی در این سی و هشت سال زمان مشروطه کمتر کتاب سودمندی در زمینه‌ی دانشها در فارسی بچاپ رسیده است.

شگفتتر از همه حزب ساختن ایشانست. حزب (یا باهَماد) از چیزهاییست که ما از اروپا گرفته‌ایم. یک حزب باید سیاستی را برای کشور باندیشه گیرد یا یک رشته پیرایشهایی را در توده دنبال کند. به هر حال باید برای یک خواست بسیار بزرگی باشد ، و اینست در کشورهای بزرگ اروپا و آمریکا در هر یکی بیش از دو یا سه حزب نتوان یافت.

ولی اینان از حزب جز این را نفهمیده‌اند که هر زمان که «انتخابات» پیش آمد و یا کار دیگری درمیان بود ، ده تن بیشتر یا کمتر ، گرد هم آیند و یک نامی بروی خود گزارده ، و چند جمله‌ای را بهم بافته «مرامنامه» گردانند ، و اگر گامی هم فراتر گزارده روزنامه‌ای هم برپا کنند و با همین چند کار «حزب» را پدیدآمده شناسند و چند زمانی بیایند و بروند و باهم بنشینند و درپی سودجوییهای پستی باشند و سپس پراکنده گردیده پی کارهای خود روند.

حزبسازی یکی از رسواییها شده. هر زمان که فرصت می‌یابند دیده می‌شود که صد حزب پدید می‌آید و همینکه یک سختگیری از سوی دولت می‌شود همگی رها کرده پی کار خود می‌روند.

آن جمله‌ها که در «مرامنامه»شان می‌نویسند شما اگر بپرسید معنایش هم نمی‌دانند. مثلاً «وحدت ملی». شما اگر بپرسید : «خواستشان چیست؟!..» ، یا بپرسید : «در ایران که چند زبان ، و بیش از ده کیش ، رواج می‌دارد و دسته‌بندیهای گوناگون دیگر درمیانست ، از چه راهی می‌توان این پراکندگیها را از میان برداشت و مردم را یکی گردانید؟!..» یک پاسخ درستی نخواهید شنید. اینها چیزهاییست که از اندیشه‌ی آنها نگذشته است.

این حزبها که اکنون هست شما اگر از سران آنها بپرسید : «آینده‌ی ایران چه باید بود؟!. از چه راهی ایران خواهد توانست از این درماندگی بیرون آید؟!. از چه راهی خواهد توانست پنجه‌ی همسایگان نیرومند را از خود بازگرداند؟..» ، خواهید دید اینها چیزهاییست که هیچگاه از اندیشه‌های ایشان نگذشته ، و خود جای دریغست که چنین سخنانی با چنان نادانانی بمیان آورده شود. آنان حزبی که ساخته‌اند جز برای هوس و خودنمایی نیست و آنچه درمیانشان نتوان یافت اندیشه درباره‌ی آینده‌ی کشور می‌باشد.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (چهار از شش)


یک درد بزرگ اینان جداسری و گردنکشیشان می‌باشد. چنانکه گفتم هر یکی از آنان ، چیزهای پراکنده و بی‌سر و بنی را که در آموزشگاه درس خوانده و یا در بیرون از روزنامه‌ها و از زبانها فراگرفته سرمایه‌ی ارجداری می‌شمارد و هیچ کمی[=نقص] در خود سراغ نمی‌دارد ، و اینست هر یکی در آن آرزوست که بتوده راهنمایی کند ، و این باو بسیار گرانست که به یک آمیغی گردن گزارد و یا از یک راهی پیروی نماید.

شما اگر بآنان بگویید : «هر توده‌ای باید در زندگی یک راهی را پیش گیرد که همگی آن را بپذیرند و پیروی نمایند» ، این آمیغ بسیار روشن بآنان دشوار خواهد افتاد و آنچه نخواهند پذیرفت همین آمیغ می‌باشد. زیرا آنان در سرکشی و خودخواهی تا بجایی افتاده‌اند که بیشترشان بپدران و مادرانشان نیز ارجی نمی‌نهند و آنان را خوار می‌دارند. دیو جداسری (1) و گردنکشی در مغزهای آنان میدانداری می‌کند.

یک رفتار بسیار زشتی که ما از اینان دیدیم آنست که سخن ارجداری را که از کسی می‌شنوند بجای پذیرفتن و گردن گزاردن همان را گرفته بنام خود گفتار می‌گردانند و بخودنمایی می‌پردازند.

یک چیز آزمودنیست که بیشتر آنان کمترین دلبستگی بکشور و توده نمی‌دارند و اینکه نام کشور و توده می‌برند و دلبستگی می‌نمایند ، جز از راه هوسبازی و خودنمایی و سودجویی نیست. برای آزمایش شما اگر آنان را گرد آورید و یک راهی پیشنهاد کرده با دلیلهای بسیار ، روشن گردانید که سود کشور و توده در همدستی با یکدیگر و پیروی از یک راه می‌باشد ، بیگمان نخواهند پذیرفت. زیرا که درآمدن به یک راه و همدستی با یکدیگر با هوسبازیهای آنان سازگار نخواهد بود.

از این شگفتتر داستان کار و پیشه‌ی ایشانست. درس را تنها برای آن می‌خوانند که چون از دبیرستان یا از دانشکده درآمدند از دولت کار بخواهند ، و کمتر یکی از آنان معنی راست کار و پیشه را می‌داند ، و کمتر یکی می‌خواهد بکاری پردازد که سودی بتوده برساند. پسر سبزی‌فروش و چیت‌فروش که درس خوانده ، کمی خود می‌شمارد که بکار پدرش پردازد.

شما اگر کسانی را از آنان فراهم نشانده و با دلیلهای بسیار ، روشن گردانید که رفتن بفلان دیه و آنجا را آباد گردانیدن هم برای توده و هم برای خودشان سودمند است ، بیگمان نخواهند پذیرفت. زیرا کشاورزی را سزنده‌ی خود نمی‌شمارد. آنان درس خوانده‌اند که در شهر باشند و در پشت میز نشینند ، مفت خورند ، روزنامه نویسند ، رُمان بافند و حزب سازند. یک درسخوانده کارش اینها باید بود.

در همینجاست که زیانمندی این فرهنگ نیک دانسته می‌شود. زیرا شما اگر یک جوان درسخوانده را با یک روستایی بیسواد بسنجش گزارید و از دیده‌ی شایندگی بزندگانی بدیده گیرید ، بیگمان آن روستایی بیسواد شاینده‌تر از این جوان درسخوانده است. راستست که آن روستایی جغرافی نمی‌داند ، از تاریخ ناآگاهست ، از دانشها بیکبار بی‌بهره می‌باشد ، و اینها کمیهای اوست. لیکن در همان حال باندازه‌ی توانایی ببسیج خواروبار و دیگر دربایستها کمک می‌کند و بتوده و کشور سودمند می‌باشد. ولی این جوان درسخوانده مفتخوار است و جز بکار مفتخواری نتواند خورد.

آنگاه آن روستایی مغزش نیرومند و نیروهای خدادادیش دست‌نخورده است. ولی این جوان مغزش فرسوده و نیروهایش تباه شده می‌باشد.

آن روستایی اگر به یک کار بدی برخاست و شما ایراد گرفتید ، شرم کند و سرش پایین اندازد. ولی این جوان درسخوانده برای بدکاریهای خود فلسفه تراشد و با شما به چَخِش[=مرافعه] پردازد. این یک هنر بزرگی از ایشانست.

اینست نتیجه‌ای که از سنجیدن یک جوان درسخوانده با کشاورزان و روستاییان بدست می‌آید ، و بسیار جای افسوسست که وزارت فرهنگ بآرزوی «تعلیمات عمومی» افتاده می‌خواهد آن روستاییان و کشاورزان را نیز بحال این جوانان اندازد.

1ـ جداسری = استقلال. در اینجا خواست دوری گزیدن از همدستی با دیگرانست.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (پنج از شش)


چنانکه گفتیم این هنر بزرگی از پروردگان فرهنگ است که برای هوسبازیها و بدکاریهای خود فلسفه ببافند ، و چون این کار یک گناه بزرگی از ایشانست و خود نشانی از تباهی آنان می‌باشد ، در اینجا از آن سخن رانده و یک داستانی را که بتازگی در این باره رخ داده یاد می‌کنم :

چنانکه خوانندگان می‌دانند ما درباره‌ی شعر سخنان بسیاری رانده و این زمینه را با دلیلهای استواری روشن گردانیده‌ایم. همچنین از سعدی و حافظ و دیگران سخن رانده زیانهای بسیار شعرهای آنان را با دلیلهای فراوان بازنموده‌ایم. کوتاه‌شده‌ی گفته‌های ما آنست که شعر سخن است و کسی که سخنی می‌دارد ، می‌خواهد آن را با شعر گوید یا می‌خواهد با نثر گوید. چیزی که هست سخن ـ چه شعر و چه نثر ـ باید از راه نیاز باشد. سخنی که از روی نیاز نباشد یاوه‌گوییست و خرد از آن بیزار باشد. گفته‌ایم : اینگونه شعرگویی که در ایران رواج یافته و کسانی بی‌آنکه بسخنی نیاز باشد ، بنام قافیه‌بافی شعر می‌گویند ، کار بیخردانه‌ایست. گفته‌ایم : سعدی و حافظ و خیام و دیگران گذشته از اینکه یاوه‌بافی کرده‌اند ، درمیان شعرهای خود چند [رشته] بدآموزیهای زهرآلوده را ـ از جبریگری و خراباتیگری و باده‌خواری و چاپلوسی و ساده‌بازی و مانند اینها رواج داده‌اند.

اینهاست فشرده‌ی گفته‌های ما درباره‌ی شعر و شاعران. سخنانی باین استواری ، چون پروردگان فرهنگ نمی‌خواهند دست از یاوه‌گویی بکشند ، در برابر ما ایستاده هر زمان فلسفه‌ی بیخردانه‌ی ‌دیگری برای هوسبازی خود می‌تراشند. بتازگی نیز دکتری که خود شاعر است (1) در مهنامه‌ی رسمی وزارت فرهنگ در برابر گفته‌های ما بسخنان پوچ بیفرهنگانه‌ای پرداخته و از جمله چنین نوشته است : «باید یقین داشت که در باب شعر در اشتباهند و هنوز بتفاوت طرز فکر و بیان شاعرانه با روش و گفتار فلسفی و دینی و اخلاقی و علمی پی نبرده‌اند».

نیک اندیشید که این دکتر چه می‌گوید و برای یاوه‌بافی خودش و دیگران چه بهانه‌ای می‌تراشد؟!. این می‌گوید : سخنانی که شما درباره‌ی شعر و شاعران می‌گویید سخنان دینی و فلسفی است و شاعر اندیشه‌اش جز اندیشه‌های فلسفی یا دینی یا مانند آنهاست.

باید گفت : ما هیچگاه نامی از فلسفه یا دین نبرده‌ایم و نمی‌بریم. آنچه ما گفتیم یک رشته آمیغهاییست که هر باخردی باید آن را پذیرد. ما می‌گوییم : در جهان آمیغهایی هست و خدا به هر کسی خرد داده که آن آمیغها را دریابد. می‌گوییم : هر کسی باید در زندگانی پیروی از خرد کند و هیچ ‌کس آزاد نیست دنبال هوسهای خود گیرد. کسانی که می‌خواهند پیروی از خرد ننموده در هوسبازی آزاد باشند ، باید بروند همچون گرگان و شغالان در کوهها و دره‌ها بتنهایی زندگی کنند. درمیان توده هیچ ‌کس در هوسبازی آزاد نتواند بود.

گفته‌ی آقای دکتر هیچ معنایی نمی‌دارد و جز جمله‌های پوچی نیست. آمیغها نه چیزیست که شاعر و فیلسوف و دیندار و دانشمند در برابر آن جدایی پیدا کند. هنگامی که گفته می‌شود : «سخن بی‌نیازانه یاوه‌گوییست» باید شاعر و فیلسوف و دیندار و دانشمند و دیگران همگی آن را بپذیرند ، و بسیار سخن پوچیست که کسی بگوید شاعر جدا از دیگران است. چنین سخنی جز از مغز پوچ یک یاوه‌باف نتواند تراوید. چه شده که شاعر جدا از دیگران باشد و آمیغها را نپذیرد؟!.

آنگاه اگر همین بهانه را دیگر بدکاران نیز بیاورند. قماربازان ، انبارداران ، راهزنان ، تاراجگران ، جیب‌بران ، همین بهانه را آورده ، مثلاً ما که بقماربازی ایراد گرفته می‌گوییم کار بد است ، قماربازان پاسخ داده بگویند : «هنوز شما بتفاوت طرز فکر قماربازانه با روش و گفتار فلسفی و دینی و اخلاقی و علمی پی نبرده‌اید» ـ آیا شما دکتر چه پاسخی بآنان خواهید داشت؟! قمارباز با قافیه‌باف چه جدایی می‌دارد که این در هوسبازی آزاد باشد و آن نباشد؟!. بگویید تا ما هم بدانیم.

این یک نمونه‌ایست که چگونه این جوانان نیروهای ساده‌ی خدادادی را از دست داده‌اند که از کارهای بد خود نه تنها سرافکنده نمی‌شوند ، از راه سرکشی درآمده فلسفه نیز برای آنها می‌بافند.


پابرگی :
1ـ دکتر رعدی آذرخشی. ـ ویراینده



🌸

غلامعلی رعدی آذرخشی

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (شش از شش)


یک چیز بیم‌آورتر درباره‌ی این جوانان (یا مردان) آنکه چون سرچشمه‌ی جوش و جنبشان جز هوسبازی و خودنمایی و سودجویی نیست و در هیچ کاری باندیشه نمی‌پردازند و درباره‌ی آینده کمترین پروایی نمی‌دارند ، بآسانی فریب توانند خورد و بآسانی افزار دست بیگانگان توانند بود.

بلکه راستی آنست که اینان با حالی که می‌دارند و همیشه درپی دستاویزهایی می‌باشند که بخودنمایی پردازند ، خود درپی بیگانگان و بدخواهانند و نیازی بآنکه کسی فریبشان دهد نیست.

اینان با آن کمی مایه هیچ نمی‌دانند آینده‌ی کشور چه باید بود و هر کسی به چه باید کوشد ، و یک راه روشنی در پیش پا نمی‌دارند ، و در سایه‌ی هوسمندی ، با هر آوازی تکان می‌خورند و با هر نوایی برقص می‌پردازند.

یک روزی در اروپا هیتلری پیدا می‌شود و نامی درمی‌آورد ، و ناگهان اینان در ایران بتکان می‌آیند و هواداریها از وی می‌کنند و با صد بیخردی چنین می‌گویند : «اگر آلمان غلبه کند ما هم نجات خواهیم یافت». یک روز می‌بینی بازگشته‌اند و بی‌آنکه بدانند کمونیستها چه می‌گویند دم از کمونیستی می‌زنند ، و یا از یک دسته‌ی دیگری هواداری نشان می‌دهند. با صد بیخردی این بهانه را بزبان می‌آورند : «ما چون ضعیفیم باید به یکی از دولتهای بزرگ استناد کنیم». یگانه‌چیزی که باندیشه‌ی این «سیاسی‌دانان» بیخرد می‌رسد همین است. بی‌آنکه کسی برقصاندشان خود می‌رقصند.

این دلبستگی‌ای که جوانان و دیگران بسعدی و حافظ و دیگر شاعران نشان می‌دهند و در آن پافشاری را از اندازه می‌گذرانند ، سرچشمه‌ی این کار آنست که چند تن از شرقشناسان که خود از کارکنان سیاسی دولتهای غربی می‌باشند ، کتابها درباره‌ی این شاعران نوشته و ستایشها از آنان کرده‌اند ، و اینان که خود فهم و خرد درستی برای شناختن نیک و بد و راست و دروغ نمی‌دارند ، و خود از هوسمندی در جستجوی عنوانی برای جنب و جوش می‌باشند ، از همان نوشته‌های شرقشناسان بتکان آمده‌اند و دیدنیست که چه دلبستگی‌ای بشاعران می‌نمایند ، و چه بافندگیهایی در آن باره می‌کنند.

همین داستان بهترین نمونه از بیکارگی فهمها و خردهای آنان می‌باشد. ببینید با چه آسانی توان آنان را از راه برد. با چه آسانی توان کلنگ بدستشان داد و بکندن بنیاد خودشان واداشت.

همگی می‌دانیم در ایران پیش از مشروطه ، شاعران جایگاهی نمی‌داشتند و ارجی بآنها گزارده نمی‌شد. سپس در جنبش مشروطه ، هرچه خوارتر و بی‌ارجتر گردیدند و یکی از سخنانی که بزبانها افتاده بود مایه‌ی بدبختی بودن شاعران چاپلوس و ستایشگر می‌بود و گفته‌های سعدی و دیگران درباره‌ی پادشاهان با ریشخند یاد می‌شد.

لیکن سپس که پرفسور براون و دیگر شرقشناسان بستایشهایی از آن شاعران پرداختند و چند کتابی نوشتند ، در اندک‌زمانی در شهرهای ایران تکانی پیدا و دلبستگی بشاعران پدید آمد ، و همان شاعران یاوه‌گو از بزرگان شمارده شدند و نام «مفاخر ملی» پیدا کردند و کتابهای آنها بنیاد فرهنگ ایران گردید.

در اینجا سخن بسیار است و من چون فرصت نمی‌دارم تنها به یک مثلی بس می‌کنم : می‌گویند کسی را اسبی می‌بود ، لاغر و تنبل و پیر و چموش که از دست آن بتنگ آمده بود. روزی آن را به بازار برد که بفروشد و خود را آسوده گرداند. در بازار دلال سوار اسب گردیده با زور تازیانه آن را چندی دوانید و بانگ برداشته چنین گفت : «کیست بخرد اسبی را که جوانست و چابک و راهوار ...» ، و از اینگونه ستایشها چندان سرود که دارنده‌ی اسب خود پیش آمده جلوش را گرفت و گفت : «اگر چنین است چرا بفروشم؟!..» و اسب را بخانه بازگردانید.

«پایان»




🌸

ادوارد براون (E.G. Browne) در رخت ایرانی

📖 از هر راهی به کارشکنی با ما می‌کوشند

🖌 نویسادِ تلگرام

🔸 تکه‌ی یک از پنج

یکی از کارشکنیهای بدخواهان ما دروغهایی است که ساخته و می‌سازند : «قرآنسوزی» ، «ادعای پیغمبری» ، «دشمن شعر و ادبیات بودن» ، «دشمن دین بودن» اندکی از بسیارِ چنان دروغها و تهمتهاست.

آنان از کوتاه‌اندیشی گمان دارند این سنگها که بر سر راه ما می‌غلتانند ما را از پیمودن راهمان بازخواهد داشت. لیکن «كدام لاف و دروغ است كه در نيمه‌راه درنمانده و در برابر راستي از پا نیفتد؟!».

یکی از آنان دروغی را زیرکانه به شکل «خاطره» درآورده و در اینترنت نشر کرده که ما در سال 1388 در پیوست کتاب «در پیرامون رمان» پیش کشیده و ساخته و دروغ بودنش را نشان دادیم. اگر کسی آگاهی نیکی از نوشته‌های کسروی و نیز تاریخچه‌ی کوششهای او دارد ، خواهد دریافت که «بازگوینده‌ی خاطره» در رخت دوستی به دشمنی کوشیده.

ما از همان هنگام به بازگوینده‌ی خاطره بدگمان بودیم و چون سپس سخنرانیهای دیگری ازو در دشمنی با کسروی شنیدیم ریشه‌ی دشمنی او با ما نیز آشکار گردید. چگونگی آنکه دیدیم او یک پان‌ترکیست دو‌ آتشه است و از روی چنان اندیشه‌ای است که بدینسان به کسروی می‌تازد و در این راه از زیر پا گزاردن راستیها نیز دریغ ندارد.

در هر حال آنچه ما را برانگیخت که بار دیگر از آن سخن بمیان آوریم اینست که دیده شد نه تنها کسان عادی این دروغ را باور کرده‌اند بلکه کسانی که با نوشته‌های کسروی بیگانه نیستند ، بویژه یکی از آنها در رخت «کسروی‌شناس» در گفتگو با گزارشگری به این خاطره‌ی ساختگی اشاره کرده و نتیجه‌ی غلطی هم از آن گرفته است.

بدینسان ، دیگر جا نداشت در برابر چنین فریبکاری‌ای ما به یک پیوست در آن کتاب بسنده کنیم. می‌بایست تا دامنه‌ی بدفهمی و فریب آن خاطره‌ی دروغ بیشتر نشده به رسوا گردانیدن آن در این کانال و جاهای دیگر بپردازیم.

چندی پیش هم (برای چندمین بار) سخن دیگری را که دشمنان دانا یا دوستان نادان از زبان کسروی ساخته‌اند (مردم ما یک حکومت به آخوندها بدهکارند) در کانال پیش کشیده و با شرحهایی دروغ بودنش را نشان دادیم.

ما در اینجا به کوتاهیِ سخن خواهیم کوشید. خوانندگانی اگر بخواهند آگاهیهای بیشتر بدست آورند ، کتاب «در پیرامون رمان» و پیوست آن را که به این خاطره به گشادی پرداخته بخوانند.

بازگوینده‌ی خاطره‌ ، خاطره را از زبان دکتر محسن هشترودی استاد بنام ریاضیات بدینسان باز‌می‌گوید :


«دكتر محسن هشترودی ...در دهه‌ی چهل [1] ...صحبت را به شخصیت و شخص كسروی كشانده و گفتند : «من ایشان را در عین داشتن تعصب زیاد به عقایدشان ، شخصیتی پاكدل ، حقیقت‌جو و شریف و نستوه یافتم». آنگاه در بیان علت قضاوت خود درباره‌ی همشهری كسروی افزودند : «یكبار در مراسم اول دی كه جشن «كتابسوزان» كسروی و پیروانش بود از روی كنجكاوی به محل «باهَماد آزادگان» رفتم. دیدم كتابهایی مانند مفاتیح‌الجنان ، امیر ارسلان نامدار ، دیوان بعضی از شعرا ، كتابهای دعا و فلسفه ، با مقداری رمان خارجی در وسط حیاط ، به صورت تلی كوچک جمع كرده‌اند. كسروی و پیروانش از جنبه‌ی سمبلیک با سوزاندن آن كتابها ، می‌خواستند هم حرمت ساختگی و تقدس دروغین آنها را از میان ببرند و هم به ‌اصطلاح به «ضاله بودن» آن كتابها از نظر خودشان برای جامعه‌ی ایران اشاره كنند. ضمن تماشای كتابها نظرم به یک «رمان تاریخی» به زبان فرانسه جلب شد كه خود آن را خریده و تماماً خوانده بودم. همان كتاب را برداشته پیش آقای كسروی رفتم كه با اصحابش در صندلیها نشسته و منتظر فرارسیدن ساعت موعود بودند. پس از سلام و معرفی خود ، از ایشان پرسیدم :

«چرا این رمان فرانسه را می‌سوزانید؟»

آقای كسروی در جواب من گفت :

«این با خرد ناسازگار است! آیا شما كتاب «در پیرامون رمان» مرا خوانده‌اید؟ جواب دادم بلی خوانده‌ام[!!] و مطمئن هستم كه شما این كتاب رمان تاریخی را نخوانده‌اید. متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانه‌ای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است اما ، رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته ‌است. اجازه بدهید با مثالی موضوع را روشن كنم».


👇

استاد هشترودی افزود : مرحوم كسروی در صندلی خود كمی‌ جابجا شد و گفت بفرمایید :

گفتم شما مورخ هستید به عنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت می‌كنید نمی‌توانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید. اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمانِ تاریخی هم راجع به مشروطیت (مانند غرش توفان الكساندر دوما درباره‌ی انقلاب كبیر فرانسه) نوشته شود می‌توان [در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود. این رمان تاریخی فرانسه نیز مربوط به حادثه‌ای در جنگ جهانی اول است و بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شكل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت می‌كند همچنانكه قضاوت مورخ در سنجش نیك و بد حوادث تاریخی مؤثر می‌افتد. وقتی سخنان من تمام شد آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله همچون یك انسان شریف ، حقیقت‌پرست و پاكدل ، بلند شد و درمیان تمام حاضران كه ‌اغلب از مریدان و پیروان او بودند با صدای رسایی گفت :

«ما این ندانسته بودیم!»

گفتم : «پس بدانید!»

فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند یعنی بلافاصله خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود جبران كرد كه ‌این ، مهمترین نشانه‌ی شرافت و شجاعت اخلاقی هر فرد محسوب می‌شود. سپس از من صمیمانه تشكر نمود».


تا اینجاست آن خاطره. ولی به آن ایرادهای بسیار وارد است. نخست ، از این راه که برداشت غلطی از کتاب «در پیرامون رمان» دارد و برای رماننویسی بهانه‌‌ی سستی می‌تراشد ، در حالی که کتاب پیشتر به آن بهانه پرداخته و پاسخ داده و دوم از این راه که چنین داستانی ساختگی می‌نماید ـ چنانکه دلیلهای آن خواهد آمد.


پابرگیها :
1ـ زیر خطیها بعنوان تأکید از ماست.


🌸

📖 از هر راهی به کارشکنی با ما می‌کوشند

🖌 نویسادِ تلگرام

🔸 تکه‌ی دو از پنج

کتاب به زمینه‌ای که این خاطره پیش می‌کشد به گشادی پرداخته و روشن گردانیده که رمانهای تاریخی خود از پرزیانترین رمانهاست. پس چه پرت بوده که گفته شود : «اگر ... یک رمان تاریخی هم راجع به مشروطیت ... نوشته شود می‌توان [در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای [تخیلی] آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود»؟!. یا «این رمان تاریخی فرانسه نیز ... بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شکل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت می‌کند»؟! ، چه بیجا بوده که گفته شود : «جواب دادم بلی خوانده‌ام[!!] ... متأسفانه نظر شما در آن کتابتان ناظر به حکایتهای افسانه‌ای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین کرد شبستری و ... است. اما رمان آن نیست که مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته ‌است»؟!.

آیا براستی کتاب در پیرامون رمان «ناظر» بر افسانه‌های شرقی است و سخن از رمانهای اروپا در آن نرفته و خرده‌ها بر آنها گرفته نشده. زهی بی‌انصافی! نخستین سطرهای آن کتاب را به همانسان می‌آوریم تا بیجا بودن سخن بالا هرچه روشنتر گردد :

«از عادتهایی که از اروپا نزد ما آمده یکی هم رماننویسی و رمانخوانی است. تا دیرزمانی رمانها بزبانهای اروپایی می‌آمد و کسانی که آشنای آن زبانها بودند می‌خواندند. سپس دوره‌ی ترجمه رسید و رمانهایی بزبان عربی یا فارسی یا بدیگر زبانهای شرقی ترجمه گردید. سپس هم رماننویسانی از خود شرقیان در هر کجا پدید آمدند.
اکنون هم رمانها بزبانهای اروپایی در همه جا پراکنده است. هم ترجمه‌های فراوانی از آنها چاپ یافته و می‌یابد و هم کسان بسیاری برماننویسی یا بعبارت بهتر بدروغ‌پردازی و افسانه‌بافی برخاسته‌اند».

با چنین سطرهایی کتاب آغاز می‌یابد و اساساً خواست از این نوشته‌ها بیش از همه نبرد با آن بیماری اروپایی است.

ما در اینجا به دلیلهای کتاب که نشان می‌دهد برداشت این خاطره از آن و بویژه سخنانش از رمانهای تاریخی بیکبار بیپاست نخواهیم پرداخت. در کتاب و همچنین در پیوست آن به گشادی به آن پرداخته شده است. تنها این تکه را که در آن عبرتی نیز هست در زیر می‌آوریم.

«... یکی از ایرادهایی را که بر این بدعت زشت اروپایی داشتیم این بود که چون داستان تاریخی را با افسانه درهم می‌آمیزند این خود زیان بزرگی را دربر دارد و باعث آن می‌شود که خوانندگان افسانه‌های بی‌بنیاد را بجای تاریخ بیاد خود سپارند و در اینجا و آنجا بازگویند. ...

یکی از رمانهای جرجی زیدان رمان «الانقلاب العثمانی» است که در آنجا افسانه‌بافیها کرده و یک مرد و یک زن را بنام «رامز» و «شیرین» دست اندر کار شورش عثمانی ساخته ‌است. بتازگی یکی از خوانندگان الهلال چنین پرسشی از آن مهنامه نموده : «آیا رامز و شیرین دو قهرمان شورش عثمانی هنوز زنده‌اند و آیا کنون را در کجا هستند؟»

مهنامه پاسخ داده که رامز و شیرین دروغی بودند!

کسی از نویسنده‌ی الهلال بپرسد که آیا سود آن دروغ‌پردازیها چه بود؟ آیا از چه راهی می‌توان آن دروغها را که در مغزهای خوانندگانِ رمانهای شما جا گرفته ‌از مغزهای ایشان بیرون آورد؟!»


پس ببینید چه بیجا بوده گفته شود : «جواب دادم بلی خوانده‌ام[!!] ... متأسفانه نظر شما در آن کتابتان ناظر به حکایتهای افسانه‌ای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین کرد شبستری و ... است. اما رمان آن نیست که مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته ‌است»!.

شگفتتر از همه این گفته‌ است : «آقای کسروی در جواب من گفت : این با خرد ناسازگار است!». کسی که زمینه‌ی رمان را به آن توانایی شکافته و بازنموده و همه‌ی گوشه و کنارش را روشن گردانیده در پاسخ تنها به یک جمله‌ی نارسایی بسنده کند که : «این با خرد ناسازگار است». در کجا کسروی پاسخ پرسشی را چنین دم‌بریده می‌داده؟! خاطره‌گو این را به چه کسانی می‌گوید؟! اگر مخاطبش کتابی از کسروی نخوانده یا اینکه دو سه کتابی خوانده و فراموش کرده چه‌بسا این خاطره‌ی افسانه‌وار را باور کند ولی کسی که چند کتاب ازو را نیک خوانده و هنوز فراموش نکرده هیچگاه چنین پاسخ بی‌مقدمه و ناشیانه‌ای را باور نخواهد کرد.


🌸

📖 از هر راهی به کارشکنی با ما می‌کوشند

🖌 نویسادِ تلگرام

🔸 تکه‌ی سه از پنج

فشرده‌ی خاطره اینست : چون در تاریخ گفتگوهای کسان نیامده یا کوتاه آمده و از این نمی‌توان نمایشنامه یا فیلم فراهم نمود خوبست رماننویس «در حد مجاز» تخیلش را بکار اندازد و چنان افسانه‌ای را ببافد. این بهانه برای پاک و بجا وانمودن رمان در حالی آورده می‌شود که کتاب «در پیرامون رمان» پیشتر به آن پرداخته و پاسخ داده :

«اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن می‌رانند از این جهت است که جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمی‌شناسند. اگر رماننگار می‌خواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود کند این کار او بدان خواهد مانست که کسی چون دسترس به پول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد».


در نتیجه‌ی این پاسخ و پاسخهای دیگر که در کتاب آمده ، آنچه باورنکردنیست آنکه گفته شده : «آقای کسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله ... بلند شد و درمیان تمام حاضران ... گفت : ما این ندانسته بودیم!»

شگفتتر آنکه می‌گوید : «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل کتاب بیرون بیاورند ...». گیریم چنین داستانی راست بوده و کسروی سخن خاطره‌گو را درباره‌ی رمانهای تاریخی پذیرفته ، چه انگیزه‌ای بوده که دستور دهد «تمام رمانهای خارجی» (هرچه ایرانی نبوده : تاریخی و جز آن) را از تل کتابها بیرون آورند؟!. مثلاً اگر رمانهای آناتول فرانس درمیان کتابها بوده ، به گفته‌ی خاطره‌نویس ، کسروی گفته : همه‌ی آنها را (از جمله رمانهای آناتول) از تل کتابها بیرون آورید! حال آنکه در کتاب «در پیرامون رمان» در گفتگو با بانو دکتر فاطمه‌ی سیاح (کسی که پایاننامه‌ی دکتریش درباره‌ی آناتول فرانس بود) به سرسامگویی و یاوه‌بافی همان رماننویس می‌پردازد و آن بانو در برابر دلیلهای او بی‌پاسخ می‌ماند.

نوشته‌های مهنامه‌ی پیمان درباره‌ی رمان در سال 1312 بیرون آمد و چنانکه رسم آن مهنامه بود از خوانندگان همیشه درخواست می‌نمود که آنچه ایراد به نوشته‌ها دارند بنویسند و خود به آنها پاسخ می‌داد و می‌خواست واکنش خوانندگان به آن پاسخها را نیز بسنجد (یک بازخورد درستی از نوشته‌های مهنامه بدست آید). چنانکه در زمینه‌های بسیاری از جمله اروپاییگری ، شعر و ادبیات ، فلسفه و دین ، دهها انتقاد در مهنامه بچاپ رسیده و به آنها پاسخ داده شده. ولی ما تا سال 1322 هیچ سراغ نداریم که در این زمینه ایرادِ گیرایی در مهنامه پیمان و نامه‌ی پرچم چاپ شده باشد.

همان خرده‌گیری که در این خاطره نمایانست به رویه‌ی دیگری در سال سوم مهنامه بدین مضمون آمده : «اگر عادت رماننویسی ترک گردد در آنحال فیلمها و سینماها نیز تعطیل خواهد بود» و در مهنامه به آن پاسخ داده شده.

ایراد دیگر برداشتِ نادرست از داستان کتابسوزان است. در خاطره آمده که کسروی و همباورانش (آزادگان) این کار را از جنبه‌ی «سمبولیک» می‌کرده‌اند. این غلط آشکاریست! باید گفت خاطره‌گو هرگز نزدیک نیامده تا ببیند کسروی و آزادگان چه می‌گویند و چه می‌خواهند زیرا در همان سخنرانی‌های روز یکم دی‌ماه که یاد می‌کند ، این بروشنی بازنموده شده که ‌این کار بسیار جدی است (1) و خواست ایشان براستی نابودی کتابهای زیانمند است. از سمبولیک نامیدن کتابسوزان پی می‌بریم که خاطره‌گو از گوهرِ اندیشه‌های کسروی دور بوده یا از در ندانستن درآمده.

در گفتارهایی که در پیرامون کتابسوزان نوشته شده و سخنانی که در آن باره رانده شده ، گفتگو در آن است که ‌این توده گرفتار چند رشته آلودگیهایی همچون صوفیگری ، خراباتیگری ، کیشهای گوناگون ، مادیگری ، اروپاییگری ، رمان ، «ادبیات» (به آن معنی که بدخواهان به آن داده‌اند) ، فلسفه‌ی کهنِ یونان و باورهای زیانمندی همچون بد یمن و خوش یمن ، ساعت و قدم خوب و بد ، استخاره ، چشم زدن ، قضا و قدر ، فالگیری و برای هر گرفتاری دخیل بستن ، نذر دادن و دعا خواندن و اینگونه پندارها می‌باشد. از آنسو سرچشمه‌ی آنها کتابهاست و تا این کتابها هست آن آلودگیها هم هست و مردم از گرفتاریها رها نگردیده و روی نیکروزی را نخواهند دید. پس می‌باید ریشه‌ی این آلودگیها را نیز خشک کرد و کتابهای زیانمند را نابود گردانید و سوزانیدن یکی از راههای آنست ـ همانگونه که مأموران نبرد با مواد مخدر کشتزارهای تریاک را می‌سوزانند.

اینجا چیزی که بیجا بکار رفته واژه‌ی «سمبولیک» می‌باشد. زیرا بیرون و درون داستان یکیست : کوشش به نابودی سرچشمه‌ی آلودگیهای اندیشه‌ای!

آن برداشت به همان اندازه غلطست که بگوییم بآتش کشیدن کشتزارهای تریاک و ویران گردانیدن کارگاههای ساخت مواد مخدر بدست پلیسِ ‌کشورهای جهان نه نبرد با مواد مخدر بلکه شناسانیدن «سمبولیک» زیانمندی آنست.


👇

گرچه کتابهایی که سوزانده می‌‌شد همه ‌از خانه‌های آزادگان آمده بود و بسیاری هم شعر و رمانهایی بوده که نویسندگانِ آن پس از پی بردن به بیهودگی و زیانمندیشان خود آورده سوزانیده‌اند. لیکن خواست اصلی آنست که کتابسوزان دامنه یابد و دیگران نیز بایشان بپیوندند. از یکسو زیانمندی و خواری آن کتابها دانسته گردد و از سوی دیگر آوازشان بگوش همه رسد تا بدانند آنچه ‌ارجمند و مقدس دانسته‌اند در حقیقت مسبب بدبختیهاشان بوده و اینست درنگ نکرده ‌ایشان هم آن سرچشمه‌های بدبختی را نابود گردانند. پس واژه‌ی سمبولیک در اینجا هرچه بیجاتر می‌باشد؟!


پابرگی :
1ـ این سخنرانیها پس از پایان جشن چاپ و پراکنده می‌شد. دفترهای یکم دی‌ماه 1322 ، و یکم دی‌ماه 1323 دیده شود.


🌸

🔶 آیا جنبش کتابسوزان بیهوده است؟!

🔸 نویساد (هیئت تحریریه)

(یک از دو)


کوشاد تلگرام : میان ما و یکی از خوانندگان کانال یک دو سال پیش گفتگویی رفته که چون گفت و شنید ارجداریست آن را (با شرح بیشتر) در اینجا می‌آوریم.

یک تکه از نوشته‌ی ایشان چنین است :

«گفته‌های کسروی را بسیار خوانده‌ام کسروی درباره‌ی شعر و شعرا بسیار سخن گفته و سخنان بجایی هم گفته اما بحث سوزاندن کتاب جداست. با سوزاندن کتاب بجایی نخواهید رسید نتیجه‌ایی نخواهد داشت هر قدر هم که نیت شما پاک باشد اگر قرار براین باشد که شما شعرا را نقد کرده و آثار بجا مانده از شاعران مغول را بخوانید و فرق خوب و بد را بفهمید باید کتاب‌ها و دیوان‌ها و غزلیات‌ها در دسترس باشد ، سوزاندنِ کتاب عمل شایانی نیست مخصوصا در این زمان که تکنولوژی پیشرفت کرده و آدمیان هر کتاب و مطلبی که بخواهند در اینترنت سرچ کرده و بدست خواهند آورد پس سوزاندن کتاب بیهوده است ، باید جلسات و کلاس‌ها برگزار شود تا درباره‌ی کتاب‌ها گفتگو شود وگرنه همگیتان جمع شوید توانتان نمیرسد که همه‌ی کتاب‌های زیانمند را بسوزانید».

می‌گوییم : نیک کردید که ایرادهاتان را درباره‌ی کتابسوزان نوشتید. این همان کاری بود که می‌بایست در آغاز می‌کردید.

زیرا یک جمله‌ی «کتابسوزان مورد انتقاد است» ، نقد نیست. ایراد گرفتن نیست. حقیقتی را هم روشن نمی‌کند.
اما دلیلهایی که آورده‌اید بیپاست.

نخست ، کتابسوزان فرق گزاشتن میان نیک و بد ، میان بدآموزی و نیک‌آموزی است. پی بردن به این نکته است که کتاب به صرف کتاب بودن سودمند نیست (خلاف نظریه‌ی رایج).

یک عیب اساسی درمیان ایرانیان اینست که فرق میان نیک و بد از میان برخاسته و مرز این دو شکسته و بهم نزدیک شده‌اند. این خود جستاریست که باید به آن در جایی دیگر جداگانه پرداخت. [1]

کتابسوزان را نباید تنها سوزانیدن کتابهای زیانمند و بدآموز شمارد. این تنها ظاهر آنست. کتابسوزان یک تحولی در اندیشه‌هاست. یک «نوزایی» است. همانست که ایران امروز به آن بسیار نیازمندست.

کتابسوزان دانستن این نکته است که توده‌‌ی ایرانی (همچنین شرقیان) افتاده‌ی چه‌ها هستند. دانستن اینست که اندیشه‌ی زیانمند چه بدبختیها به سر مردم می‌آورد.

بیشتر ماها تنها جنگ یا سیل و زمین‌لرزه یا گاهی تصادف خودروها و سرنگونی هواپیماها یا مانندهای اینها را فاجعه بار می‌دانیم. اگر بپرسند که افزارهای ویرانگر را بشمارید شمشیر ، تفنگ ، موشک ،‌ و بمب بیادمان خواهد آمد. آنهاست که جان می‌گیرد و خانه‌ها را ویران می‌گرداند. آنهاست که آدمیان را به بدبختی و آوارگی می‌اندازد. ولی کمتر کسی به این می‌اندیشد که اندیشه‌ی بدآموز و گمراه نیز به همان اندازه بلکه ویرانگرتر است. اگر ایرانی بداند که افتاده و خوار گردیده‌ی ادبیات زمان مغول می‌باشد ، آنگاه خواهد دانست که گمراهی و بدآموزی بیش از بمب و توپ و تانک جان گرفته و ویران کرده. بیش از زمین‌لرزه ویرانی ببار آورده. همچون مخدرها ، عزمها و اراده‌ها را از نیرو انداخته. اندیشیدن به ریشه‌ی بدبختیها و چاره‌جویی را فراموش گردانیده.‌ یک کلمه باید گفت : ریشه‌ی غیرت را خشکانیده.

کتابسوزان آنست که ایرانی بداند افتاده‌ی «حکمت» و «عرفان» و «ادبیات» زهرآلود و نوشته‌های پست و بیخردانه‌ی هزارساله‌ و گمراهیهای جبریگری ، مادیگری ، خراباتیگری ، صوفیگری ، شیعیگری ، بهاییگری و‌ کیشهای دیگرست.

کتابسوزان برانگیختن غیرت است. غیرت آنکه یک مرد یا زن ایرانی در برابر پلشتی‌هایِ (ناپاکی) توده‌ی خود بیدرد ننشیند ،‌ دست روی دست نگزارد. خود را با پندارها نفریبد (مثلاً این پندار که هر کتابی به یک بار خواندنش می‌ارزد).

کتابسوزان گرچه یک نام ولی خود جنبشی سترگ است. باید فراتر از سوختن کاغذ را به اندیشه درآورد. کتاب زیانمند را می‌توان در چاه فروریخت در رود انداخت و همچنین می‌توان خمیر کرد. کتابسوزان نبرد با پلشتیها از هر گونه می‌باشد. برای روشنی سخن شرح بیشتری می‌دهیم.

کتابسوزان یک مقدمه دارد و یک نتیجه. مقدمه آنست که اندیشه‌‌هایی هست که بدآموزند. باید آنها را زیانمند دانست و از بیزیانها و سودمندها جدا گرفت. این را انکار نمی‌توان کرد که این اندیشه‌هاست که آدمیان را به رفتارها برمی‌انگیزد. و رفتارهاست که خویها را پدید می‌آورد. پس اندیشه‌هاست که خویها را در آدمیان می‌پروراند. چنانکه ما به پاکی خوراک خود توجه داریم و هر چیزی نمی‌خوریم و میان خوراکِ مانده و آلوده با خوراک تازه و بهداشتی فرق می‌گزاریم ، باید میان اندیشه‌ی نیک و غیرت‌پرور با اندیشه‌ی پست و خواری‌آور هم فرق بگزاریم.


👇

برای جلوگیری از خوراک غیربهداشتی در یک کشور چه سازمانهای بسیاری که دست اندر کارند تا خوراک و نوشاک مردمان درست و پاکیزه ، تولید یا وارد کشور شده بدستشان برسد. همان تاریخ انقضاء روی خوراکیها نشانه‌ایست از چنان توجهی.

این مقدمه بود. نتیجه هم اینست که ناچاریم جلو اندیشه‌های بدآموز و زیانمند را بگیریم. زایشگاه چنان اندیشه‌هایی بیش از همه کتابست. کتابهای بدآموز و غیرتکش. چنانکه بهداشت خوراک دربایست (لازم) است ، بهداشت اندیشه و مغز نیز دربایست است. برای مثال آیا نباید جلو چاپ کتابی را گرفت که مضمونهای زیر در آن گنجانیده شده :

«به گذشته و آینده اندیشیدن خطاست. باید تنها خوش بود و دم را غنیمت دانست. اگر این خوشی بخودی خود بدست نیامد ، باید با مستی گذرانید. به دنیا نباید دل بست. این دنیا ارزش اندیشیدن و نگران بودن را ندارد. باید سراسر زندگی را با شراب و مستی بسر برد. در جایی که همه چیز در روز ازل نوشته و سرنوشتِ همه‌ تعیین شده ، کوشیدن ما بیهوده است»؟!

خوب بیندیشید در این جهان با این سیاستهای آزمندانه‌ی کشورهای زورگو و نیرنگباز ، چنان اندیشه‌هایی بکار دشمنان بیشتر می‌آید یا یک میلیون سپاهی؟!

نتیجه آنکه یک توده‌ای بدانسان که به خوراک و نوشاک و هوای شهرهای خود توجه دارد نمی‌باید و نمی‌تواند به اندیشه‌هایی که به مغز مردمش راه می‌یابد بی‌توجه باشد.

اکنون باید دید در برابر این مقدمه و نتیجه شما برای سخن خود چه دلیلی آورده‌اید. شما تنها نوشته‌اید : «سوزاندن کتاب عمل شایانی نیست». پیداست این دلیل نیست. اظهار نظر است.

باید پرسید : چرا؟! چه هنگام و چگونه عملی «شایان» خواهد بود؟! معیار شایانی چیست؟!

معیار ما برای سنجش نیک و بد کارها ، سود و زیان توده است. بگویید معیار شما چیست؟!

آنگاه چون دلیلی نیافته به بهانه‌ا‌ی دست یازیده‌اید : چون کتابها در اینترنت برویه‌ی دیجیتالی درآمده پس سوزاندن کتاب بیهوده است. این نیز بهانه‌ی سستی است. زیرا نخست نکته آنکه کتاب کاغذی هنوز هست. در کتابخانه‌ها و کتابفروشیها و خانه‌ها و مدرسه و دانشگاهها نیز خواهد بود.

اگر در اینترنت همه‌ی آنها هست ، کتابسوزان چرا باید مایه‌ی نگرانی و برآشفتگی کسانی گردد؟! راستی آنست که آنان خود بهتر می‌دانند که کتابسوزان تنها یک جنبش برای نابودی کتابهای کاغذی بدآموز نیست. جنبشی است که مردمان را به اندیشیدن و پی بردن به چیزی برمی‌انگیزد که تاکنون درباره‌اش بیعمل بوده‌اند.



پابرگی :
[۱] : درین باره کتاب «دردها و درمانها» خوانده شود.



🌸

🔶 دفتر «گفت و شنید» (گفتارها)


🖌 احمد کسروی

🔹12 ـ گفت و شنید : چند پرسش : چند پرسشی که باید دیگران پاسخ گویند

(یک از دو)


👈 متن را از اینجا بخوانید.

🛎 سرسخن از ماست.


💐 💐 💐

📖 از هر راهی به کارشکنی با ما می‌کوشند

🖌 نویسادِ تلگرام

🔸 تکه‌ی چهار از پنج

اما دلیلها بر ساختگی بودن این داستان. نخست ببینیم این خاطره در چه زمانی بوده. چون خرده‌گیر می‌گوید : «من کتاب شما را خوانده‌ام» ، و می‌دانیم که کتاب «در پیرامون رمان» نخستین بار در تیرماه 1322 چاپ شده و کسروی در اسفند 1324 کشته گردیده پس این دیدار و گفتگو (به فرض راست بودن) تنها می‌تواند در یکم دی‌ماه 22 ، 23 و یا 24 رخ داده باشد. از آنسو از این سه جشن تنها در یکم دی‌ماه 22 نشست بروی همگان آزاد بوده. زیرا پس از وحشیگریهای پستی که ملایان و دیگران در بهمن‌ماه 22 در تبریز و مراغه و میاندوآب پیش آورده و همچنین کمی‌ پیش از یکم دی‌ماه سال بعد (1323) ، بدستیاری دروغ بیشرمانه‌ی «قرآن‌سوزی» در تهران مردم عامی ‌را شورانیده و هایهوی بسیار در بازار و مسجدها برپا کرده بودند ، آزادگان در یکم دی‌ماه 23 جز خودیها کس دیگری را به جشن راه ندادند. سال دیگر (1324) هم باز به همان انگیزه چون این بار دامنه‌ی هایهوی و دروغسازی بالاتر رفته بود و کسانی از دولتیان نیز پرده ‌از روی همدستی با ملایان برداشته و دسیسه‌ها رویه‌ی آشکارتری بخود گرفت و آشکاره ‌از کشتن کسروی و آزادگان در این مسجد و آن مسجد سخن بمیان می‌آوردند و در سی‌ام آذر آن سال این را در اعلامیه‌ای چاپ کرده در سراسر شهر پراکندند ، کسانی از آزادگان که شنیده بودند همان روز به کانون آزادگان آمدند و چون جمعیتی گرد آمد و کتابهایی هم از پیش برای سوختن فراهم آمده بود تصمیم این شد که همان روز را (30 ام آذر) جشن کتابسوزان بگیرند. پس چنان دیداری ، به فرض راست بودن ، تنها در یکم دی‌ماه 1322 می‌توانسته روی دهد.

از روی این خاطره کسروی همینکه سخن دکتر را شنیده «خطایش را که ناشی از عدم آگاهی بود» دریافته و «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل کتاب بیرون بیاورند». معنی چنان خاطره‌ای آنست که کسروی از سخن دکتر همه‌ی آنچه را درباره‌ی رمان و بویژه رمانهای تاریخی نوشته بوده در همان نشست نادرست و غلط یافته و از آنها روی برگردانیده. همچنین شماری از آزادگان آن شب گواه بوده‌اند که دکتر با دلیلی که آورده نیمی از سخنان کتاب را که درباره‌ی رمانهای تاریخی بوده پوچ گردانیده. اگر خاطره را راست انگاریم اینهاست نتیجه‌های آن.

ولی این نتیجه‌ها با راستیها نمی‌سازد و اینست ناچار به این خاطره بدگمان می‌گردیم. زیرا نخست ، چون پرچم از مهرماه 1322 تا پایان آن سال و از آخرهای اردی‌بهشت 1323 تا پایان همان سال در بازداشت بوده ، شرح نشستهای سالهای 1322 و 1323 بنام همان روزهای نشست (همچون : یکم آذرماه 1322 ، یکم دی‌ماه 1323 ، سیزده مرداد 1323 ، بهمن‌ماه 1323) جداگانه در دفترهایی چاپ شده و این نشدنیست که چنان گفتگوی مهمی رخ داده باشد و در آن دفتر (یکم دی‌ماه 1322) نیامده باشد.

در آن دفترها همه‌ی سخنرانیها و گفتگوهای مهم نشست نوشته شده و اکنون همه در دست است. از روی همان دفتر یکم‌ دی‌ماه 1322 پس از آنکه چهار تن یکی پس از دیگری سخنرانی کردند (و سخنرانیهاشان کامل آمده) ، چون میان کسروی و تنی چند از یارانش در همان زمینه‌ی کتابهای زیانمند گفتگوهایی رفته آنها نیز آمده.

کوتاه‌سخن ، نه در دفتر یکم دی‌ماه 1322 و نه در هیچ یک از دیگر دفترها ما نشانی از گفتگوی دکتر با کسروی نمی‌یابیم. آنگاه این دیدار و گفتگو اگر راست بود چگونه شدنیست که یاران کسروی ، بویژه آنها که گواه گفتگوی آن دو بودند ، نپرسند : «شما که سخنان نشستها را بی‌کم و کاست پیاپی بروی کاغذ می‌آورید و از آنها دفترها پدید آورده بچاپ می‌رسانید چرا درباره‌ی گفتگوی خود با دکتر و اعتراف به ناآگاهی خود در آن شب چیزی نمی‌نویسید؟!. چرا از رمانها یا باری رمانهای تاریخی «رفع اتهام» نمی‌کنید؟!. در نشستْ «ما این ندانسته بودیم» می‌گویید و از اینکه دکتر شما را به اشتباهتان آگاه گردانیده خشنودی می‌نمایید ولی باز همان کتاب را بی‌کم و‌ کاست بچاپ دوم می‌رسانید (1324). آیا این دورویی نمودن نیست؟!..». چرا اینها را ازو نپرسیده و چنین رفتار دورویانه‌ای را به رخ نکشیده‌اند؟!

از آنسو در آذرماه 1324 کسروی در همین زمینه گفتار دیگری (تاریخ را آلوده می‌گردانند) نوشته و در دفتر «آذرماه» بچاپ می‌رساند (1) و در آن گفتار بار دیگر همان ایرادها را به درآمیختن دروغ با راستیهای تاریخ می‌گیرد. باآنکه زمینه‌ی گفتار رمان است و فرصتی بوده که درباره‌ی «رمانهای خارجی» و نیز «رمانهای تاریخی» سخنی رانده شود ، در آن چنین چیزی دیده نمی‌شود. کوتاه‌سخن آنکه در دو ‌سال و اندی پس از زمان خاطره‌ی یاد شده نمی‌بینیم یک جمله در این باره چه ‌از کسروی و چه ‌از یارانش در مهنامه‌ها یا در همان کتاب «در پیرامون رمان» (چاپ دوم) نوشته شود.


پابرگی :
1ـ این گفتار به چاپهای بعدی کتاب «در پیرامون رمان» که بدست یاران کسروی انجام گرفته افزوده شده است.