[1] : مخالفتهایی که در آن زمان با مشروطه یا دمکراسی می‌شد بیشتر از اینرو بود که کشورهایی مانند آلمان ، ایتالیا ، شوروی و ژاپن از دمکراسی دور شده بودند و چون آنها نیز پیشرفتهایی کرده بویژه در جنگ نیرومندی خود را نشان داده بودند کسانی دمکراسی (مشروطه) را کهنه شده می‌پنداشتند و بیزاری می‌نمودند. ولی جای خشنودیست که امروز بیشتر مردم خواهان دمکراسیند.

چیزی که هست ، باید پروا داشت که این خواهش نه از روی فهم و آگاهی بلکه بیشتر از روی پیروی است. از آنسو هنوز دسته‌هایی هستند که هواداری از پادشاهی کرده همچنان از دمکراسی نومیدی می‌نمایند. یا اینکه اگر امروز دشمنی خود را با دمکراسی به آشکار نمی‌آورند زمانش که برسد آشکار خواهند گردانید و چون باورهای مردم ریشه ندارد در آن روز بیشترشان چاره‌ای جز پیروی نخواهند یافت.


🌸💐

(همبسته با این نوشتار)
.

✴️ خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند؟..

🖋 احمد کسروی

🔸بخش 2 از 3

كوتاه سخن آنكه خراباتیان یك مقدمه‌ای می‌چینند و یك نتیجه‌ای بر آن بار می‌كنند. می‌گویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمی‌دانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمده‌ایم :

معلوم نشد كه درطربخانه‌ی خاك نقاش ازل بهر چه آراست مرا

و آنگاه از این گفته‌های خود نتیجه گرفته می‌گویند : پس باید نه در اندیشه‌ی آینده بود و نه پروای گذشته كرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی كوشش و جستجو بود :

چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت نتوان بامید شك همه عمر نشست

زندگانی آدمی همان دمیست كه در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوه رو آورد چاره‌ی آن را با باده و چنگ و چغانه كرد.

در دل نتوان درخت اندوه نشانـد می باید خورد و كام دل باید راند

خرد و اندیشه راه بجایی نمی‌برد و جز مایه‌ی اندوه و غم نمی‌گردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :

بهای باده‌ی چون لعل چیست؟ جوهر عقل بیا كه سود كسی برد كین تجارت كرد

اینست فشاره‌ی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شده‌اند و یكی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما می‌گوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمی‌آید ، و اینك از یكایك آنها جداگانه سخن می‌رانیم :

این بسیار نادانیست كه كسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یك زبان ساده و آسانی می‌رساند كه از روی یك دانش و بینش آفریده شده و از روی یك دانش و بینش می‌گردد ، می‌رساند كه یك مقصودی از آن در میانست.

امروز این دانشها كه هست ـ از ستاره‌شناسی و فیزیك و شیمی و جغرافی و پزشكی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یكی برای نشان دادن یك رشته‌ی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان می‌باشد. شما تنها ستاره‌شناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن می‌گرداند : ملیونها و صد ملیونها كره‌ها در این فضای بیپایان پراكنده است. با آنهمه دوری و پراكندگی از همدیگر همیشه با یك سامان و آراستگی باهم در كشش و كوشش (تجاذب و تدافع) می‌باشند.

هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزاران سامان در پیش چشم است و هر بیننده‌ای را ناگزیر می‌سازد كه در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز كند ، و این تنها خراباتی شوریده‌مغزِ خیره‌سر است كه بدمستانه فریاد می‌كشد :

ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق

خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خود مردمانند كه از آن بركناری می‌نمایند و هر ایرادی كه هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست كه ما در جای خود روشن گردانیده‌ایم [1] و در اینجا بآنها نمی‌توانیم پرداخت. در اینجا دوباره می‌گوییم : بسیار نادانیست كه كسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونه‌ای از نافهمی خراباتیانست.

می‌آییم بر سر نتیجه‌ای كه از این سخنان می‌گیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم كه این جهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید در بند زندگانی خود باشند باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشه‌ی آینده كنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بكوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند. در آرزوی پیشرفت باشند ... یك كلمه باید گفت : باید پروای زندگی كنند و از كوشش و تلاش باز نایستند. اینست آنچه خرد می‌فرماید. این بسیار غلطست كه كسانی به بهانه‌ی آنكه جهان هیچ و پوچست در بند زندگی نباشند. بسیار سبكمغزیست كه كسانی بگویند :

خوش باش ندانی ز كجا آمده‌ای می خور كه ندانی بكجا خواهی رفت

برای آنكه سخنم نیك روشن گردد یك مثلی یاد می‌كنم : چنین انگارید خاندانهایی را از یك شهری بیرون رانده در یك شوره‌زاری جا داده‌اند بی‌آنكه بدانند داستان چه بوده و چه گناهی داشته‌اند خود را در یك چنین گرفتاری می‌یابند و هیچ راهی برای رهایی نمی‌بینند ـ آیا چكار باید كنند؟.. آیا دست بهم داده در اندیشه‌ی زندگانی باشند و در همان زمین شوره بكشت و كار پرداخته لوازم زیست تهیه كنند و یا بعنوان اینكه ما چون نمی‌دانیم بهر چه ما را باین سرزمین آورده‌اند ، و آیا چه گناهی از ما سرزده بوده ، آیا اینجا كجاست ، از كوشش خودداری كنند و دم را غنیمت شمرده به تن‌آسایی پردازند؟.. آیا كدام از این دو كار با خرد سازگار است؟!.. اگر آن كسان بهمین دستاویز از كوشش خودداری نمودند آیا گرفتار سختی و گرسنگی نخواهند گردید؟!.. آیا خودشان و خاندانهاشان رو بنابودی نخواهند نهاد؟!..
👇

[1] : گفتارهایی که درباره‌ی خداشناسی در مهنامه‌ی پیمان بچاپ رسیده.

✴️ معنی دمکراسی

🔶 راه را گم کرده‌اید ــ 2

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتارهایی از پرچم روزانه

در شماره‌ی پریروز پرچم نوشته‌ی مفصل آقای دادپرور را درباره‌ی آذربایجان بچاپ رسانیدیم. نویسنده‌ی نامبرده از بدی حال آذربایجان شکایت می‌کند : ایمنی از آذربایجان برخاسته ، به بهداشت آنجا نمی‌پردازند ، در شهرها آبادی و خیابان‌کشی بجایی نرسیده ، در شهر تبریز که کرسی یک استان بزرگیست بیش از یک دبیرستان نیست.

اینها همه راست است. به آذربایجان در بیست سال گذشته بی‌پرواییها شده و ستمها رفته و کنون هم گرفتاری پشت سر گرفتاری می‌آید. ولی من بآقای دادپرور پاسخ داده می‌گویم : چاره‌ی این دردها گفتن نیست. نمی‌گویم نگویید و ننویسید. می‌گویم اگر چاره می‌خواهید راهش این نیست.

در آذربایجان غیرتمندان و آزادگان دست بهم دهید و یک جمعیتی گرد آورید و باهم پیمان بندید که پشتیبان و نگهدار آذربایجان باشید و با گفتگو و شور دردها را بشناسید و سرچشمه‌اش را بدانید و چاره‌اش را بفهمید و آنگاه یکدل و یکزبان بدولت پیشنهاد کنید و در اجرایش پافشاری نمایید. اینست راهی که می‌تواند به نتیجه‌ای رساند.

در همان تبریز گروهی از آزادگان و غیرتمندان باین کار می‌کوشند. شما نیز همراهی نمایید و یک دسته‌ی آبرومندی باشید و از سرزمین خود پشتیبانی کنید. آنجا سرزمین شماست و شما مسئول نگهداری و آبادی آنجا می‌باشید. برادرانه همدستی نمایید و وظیفه‌ی خود را پیش گیرید.

تنها از این راه است که به نتیجه توانید رسید وگرنه نه تنها بسخنانتان گوش ندهند و گوش نتوانند داد ، خودتان نومید و فرسوده گردیده بکنار روید.

در جهان هر چیزی یک راهی دارد که اگر از آن راهش نباشد پیش نتواند رفت. دولت نه اینکه نمی‌خواهد بآذربایجان توجهی کند ولی چون کارها از راهش نیست نتیجه بدست نمی‌آید.

همین اکنون گفته می‌شود که برای آذربایجان یک استانداری بفرستند ولی هر کسی را بدیده می‌گیرند نمی‌پذیرد. زیرا یک رشته دشواریهایی در کار می‌بیند و در این هنگام آشفتگی جهان بزیر بار چنان کار سختی نمی‌رود. در چنین هنگامی یک استاندار یا هر کس باید از مردم پشتیبانی و راهنمایی بیند تا بتواند بدشواریها غلبه کند. کو آن جمعیت شایسته‌ای که چنین پشتیبانی تواند؟!..

در یک شهری یا در یک استانی مسئول کارها پیش از همه خردمندان آنجایند ، و این خردمندان هنگامی توانند کاری کنند که باهم ‌اندیشه و دست یکی دارند. شما در آذربایجان بیش از هر کاری بچنین همدستی و هم‌اندیشی نیازمندید.

شما که از دردها و گرفتاریها می‌نالید اگر در سراسر آذربایجان ده‌هزار تن باهم گردید بهمه‌ی آنها چاره توانید کرد ، و نمی‌دانم چرا در اندیشه‌ی چنین کاری نیستید؟.. نمی‌دانم در جایی که چاره در دست خودتانست چرا بدیگران اینهمه فشار می‌آورید؟.. [1]

برای این سخن بهیچ دلیلی یا گواهی از بیرون نیاز نداریم. تاریخ خود آذربایجان بهترین دلیل و گواه است. در سی و اند سال پیش که سالهای نخست مشروطه جریان داشت در تبریز یک جمعیتی بنام آزادیخواهان و مجاهدان ، نه تنها همه‌ی کارهای آذربایجان را پیش می‌بردند بجنبش تهران و دیگر جاها نیز پشتیبانی نشان می‌دادند ، و هیچ کشاکشی درمیان دربار قاجاری و آزادیخواهان رخ نمی‌داد که آذربایجان در آن دخالت نکند و با یک پافشاری قضیه را بسود آزادیخواهان بانجام نرساند. آنهمه نامی که آذربایجان در تاریخ مشروطه‌ی ایران پیدا کرده و همان مایه‌ی احترامش شده جز نتیجه‌ی آن یک جمعیت نبود.

شاید صد تن بیشتر از پیشروان و کاردانان نبودند که دست بهم داده و دیگران را در پشت سر انداخته و آن یگانگی و همدستی را پدید آورده بودند و آن کارهای بزرگ را انجام می‌دادند.

کنون شما باید همان را کنید و همان راه را روید ، و چنانکه نوشتم زمینه نیز آماده گردیده و اگر نمی‌توانید از این راه پیش آیید در آن حال باید گفت : کوتاهی از خودتانست و جای گله از هیچ کس نیست. [2]

(بهمن 1320)


👇

[1] : این راهنماییهای دلسوزانه و خردمندانه در سال 1320 گفته شده. خوانندگان این راهنماییها را با پیشامدهای بسیار ناگوار سالهای 1324 و 1325 در آذربایجان یکجا بدیده گرفته به سنجش کشند. آنچه در این گفتارِ کوتاه بدیده می‌آید : راه چاره به دردها ، از راه همدستی آبرومندانه‌ی کوشندگان با هم ، همبستگی ملی و پاسداری به میهن و یکپارچگی کشور است. از آنسو آنچه در آن سالها رخ داد همه به وارونه‌ی اینها بود. افسوس ، افسوس!

[2] : ـ از زمان محمدرضاشاه تاکنون بارها خوانده و شنیده‌ایم که دولتها خواسته‌اند خیابانها را از گدایان پاک گردانیده سامانی بکارشان دهند. از فردای آن روز دولت به گدایان سخت گرفته و چند روزی با‌ هایهوی و بگیر و ببند گذشته و سپس این رشته رها گردیده و همان شده که بوده.

اکنون که هزاران صندوق «کمیته‌ی امداد امام» ، بنیاد فلان و جمعیت بهمان در سراسر کشور سر برآورده و همگی ادعای کمک به بینوایان می‌کنند باز هم این گوشه و آن گوشه گدایان راه بر رهگذران و خودروها می‌بندند. این درماندگی در کار گدایان تنها در تبریز است که دیده نمی‌شود. زیرا در این شهر از پنجاه سال بیشتر ، نیکوکارانی دست بهم داده و با کاردانی به دستگیری از بینوایان و تنگدستان آبرومند پرداخته‌اند و کمکهای مردم را یکسره به آنها می‌رسانند و چون این کار با یک سامان و درستکاری پیش رفته اینست جایی برای گدایان بازنمانده و اگر کسی خیره‌رویی کرده به گدایی برخیزد از مردم شهر پولی درنخواهد یافت.

کار به جایی رسیده که بسیاری آرزو کرده‌اند نیکوکاران تبریز به گدایان تهران نیز پرداخته و این کار را در اینجا هم بسامانی رسانند. حتا شنیده‌ایم از کشوری دیگر آمده از ایشان برای ساماندهی به کار گدایان یاوری خواسته‌اند.

این یک نمونه است که مردم چه کارهای ارجمند و بزرگی انجام توانند داد. افسوسمندانه مردم ما به بیماری نومیدی دچار شده و هر کاری را از دولت چشم دارند. همین چشمداشت از دولت یک نتیجه‌اش امید از خود بریدن است. حال آنکه یک مردمی که در یک زمینه‌ای هم‌اندیش گردیده دست بهم دهند نیروی بس بزرگی خواهند داشت و کارهای بزرگی توانند کرد. لیکن گام نخست آنست که به چنان نیرویی باور دارند و نومید نباشند.



💐🌸

✴️ خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند؟..

🖋 احمد کسروی

🔸بخش 3 از 3

جای گفتگو نیست كه خراباتیان یك دسته گمراهان بی‌ارزش بوده‌اند ، و اندیشه‌های آنان سراپا غلط و سراپا زیانست : آن جهان را خوار داشتن و از دیده‌ها انداختنشان ، این مردم را بسستی و مستی و بیغیرتی واداشتنشان. اینان پیش خود با خدا می‌جنگیده‌اند و باو ایرادها می‌گرفته‌اند ، ولی در حقیقت ریشه‌ی خود و توده را می‌كنده‌اند. این بسیار نادانیست كه كسانی مردم را از كوشش بازدارند و چنین گویند :

زین پیش نشان بودنیها بودست پیوسته قلم ز نیك و بد ناسودست
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و كوشیدن ما بیهودست

در گرفتاریها از چاره‌جویی بازداشته چنین درس آموزند :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادست

در برابر میخوارگیها و پستیهای خود عذر آورده چنین گویند :

آیین تقوا ما نیـز دانیم لكن چه چاره با بخـت گمراه

بیشرمانه با آفریدگار بداوری برخاسته و نادانیهای خود را باو بسته چنین گویند :

هر نیك و بدی كه از من آید بوجود تو بر سر من نوشته‌ای من چكنـم

یا از ارزش دانش و بینش كاسته چنین سرایند :

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر كمتر جو
كسی نگشود و نگشاید به حكمت این معما را

یا به خرد كه گرانمایه‌ترین گوهر خدادادیست ریشخند كرده چنین گویند :

ما را بمنع عقل مترسان و می بیار كاین شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست

جهان را هیچ و پوچ خوانند و آنگاه چنین گویند :

بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در محضری كه تخت سلیمان رود بباد

چنین كسانی را با این بدآموزیها «خردمند» نتوان خواند. ما نمی‌دانیم كسانی كه از اینان هواداری می‌نمایند چه پاسخی دارند؟!.. آنان كه صد ستایش از خیام می‌نمایند و رباعیهای او را پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم می‌دهند باینها چه می‌گویند؟!.. نمی‌دانم آیا مقصود خراباتیان را دریافته‌اند یا نه؟.. اگر درنیافته‌اند و مقصود آنان را نمی‌دانند پس آن كوششها چه حالی دارد؟!.. چرا در راه یك چیز نافهمیده می‌كوشند؟!..

آیا این بدخواهی با كشور و توده نیست كه كسانی چنین اندیشه‌های كجی را ترویج نمایند؟!. آیا از اینها جز زیان چه نتیجه‌ای در دست تواند بود؟!.. امروز در این جهان كه توده‌ها در راه زندگانی ، با همدیگر سختترین نبردها را می‌كنند آیا خیانتكاری نیست كه شما چنین بدآموزیهایی را كه همه‌اش سخن از مستی و سستی می‌راند در دلها جا دهید؟!.. آیا این دشمنی با توده و كشور شمرده نمی‌شود؟!..

آیا این داستان از كجا سرچشمه می‌گیرد؟!.. این هیاهو درباره‌ی خیام از كجا برخاسته؟!. من نمی‌خواهم پرده دری كنم همین اندازه می‌نویسم : كسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمی‌دارند. و آنان خواستشان سسـت گردانیدن این توده‌ی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیله‌ی نیكی برای كار خود می‌شناسند ، دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان می‌كنند. اینها همه دامست همه دانه است.

اگر بخواهند كسی را فریب دهند و سوارش گردند آشكاره نگویند كه می‌خواهیم تو را فریب دهیم یا می‌خواهیم بگردنت سوار گردیم ، با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بكار بندند.

شنیده‌ام در هندوستان مارگیرانی هستند كه چون بخواهند ماری را بگیرند می‌روند در جایی نزدیك بسوراخ آن می‌نشینند و نایی بلب گرفته سراییدن می‌آغازند. مار كه آواز نای شنود سر از سوراخ بیرون آورد و كم‌كم بمارگیران نزدیك شود و یكبار خود را در درون سبد می‌بیند كه می‌گیرند و دندانش را كنند و افزار كارش گردانند. اینان نیز همین رفتار را می‌كنند. یك نام «مفاخر» بگوشها می‌خوانند و صد بدآموزی زهرناك را در دلها جا می‌دهند. اینها چیزهاییست كه همه باید بفهمند ، حقایقیست كه همه باید بدانند. بفهمند و بدانند و بیش از این فریب بدخواهان نخورند بیش از این ریشه‌ی خود را نكنند.

می‌دانم كسانی باز به رنجش خواهند برخاست. اینست می‌گویم : اگر ایرادی یا پاسخی دارند با زبان ادب بنویسند. كسانی كه از در الواطی و پستنهادی درآیند ما را با آنان پاسخی نخواهد بود.

می‌دانم كسانی همین سخن را ناشنیده گرفته و همه‌ی این دلیلهای ما را نادیده انگاشته بجای پاسخ بهیاهو خواهند برخاست كه بخیام توهین شده. این مایه‌ی افسوس است كه یك خیامی حق داشته است كه بخدای جهان توهین كند ، بخرد و فهم و دانش ریشخند نماید ، اینهمه بدآموزیها را برشته‌ی شعر كشد ، ولی كسی حق ندارد با دلیل باو ایراد گیرد یا بدآموزیش را بازنماید. راستی را مایه‌ی افسوس است و دوباره تكرار می‌كنم كه ما باین هیاهوها اهمیتی نخواهیم داد و از سخن خود نخواهیم بازگشت.


👇

ما نیك می‌دانیم كه بیشتر مردم اینها را نمی‌دانند و اینست پیروی از بدخواهان می‌نمایند. این را بارها آزموده‌ایم و اینست امیدمندیم كه بسیاری از اینان از این سخنان تكانی خواهند خورد و از آن راه گمراهی بازخواهند گشت. بارها از كسانی پرسیده‌ام آخر این خیام چه می‌گوید؟!.. دیده‌ام پاسخی نمی‌توانند. روزی بیكی گفتم : خیام چه می‌گوید كه اینهمه نامش بزبانها افتاده؟.. گفت فلسفه‌ی مخصوصی دارد. گفتم : چه فلسفه‌ای؟.. گفت : می‌گوید من نمی‌دانم از كجا آمده‌ام و بكجا می‌روم. گفتم : اگر می‌دانست می‌شد فلسفه. ندانستن كه فلسفه نیست. پیره‌زنهای روستایی نیز نمی‌دانند كه از كجا آمده‌اند و بكجا می‌روند. بسیار خوب ، نمی‌داند از كجا آمده و بكجا می‌رود ، چكار باید كرد؟..گفت : می‌گوید : باید دم را غنیمت دانست و بخوشی گذرانید. گفتم آیا این فلسفه است؟!.. پس بگویید شما فلسفه را به چه معنی می‌آورید؟.. اگر فلسفه بمعنی اندیشه‌ها یا دستورهای بخردانه است اینكه بسیار بیخردانه می‌باشد. این شیوه‌ی هر بیغیرت و بیدردست كه پروای گذشته و آینده نمی‌كند و تنها در اندیشه‌ی خوشی آن دم می‌باشد ، ولی خردمند باغیرت چنین رفتاری را بخود نتواند پسندید.

(پرچم روزانه تیرماه 1321)


💐🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

✴️ معنی دمکراسی

🔶 راه را گم کرده‌اید ــ 3

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتارهایی از پرچم روزانه

اگر نیک اندیشیده شود و حقایق روشن گردد ، اساساً اینگونه پیشنهادها یا یادآوریها بدولت بیهوده و بیجاست ، و برای آنکه سخنم روشن باشد باید «دولت» را معنی کنیم :

چنانکه گفتیم در کشور مشروطه دارالشورا نماینده‌ی توده است ، و این دارالشورا چون تصمیماتی می‌گیرد و قانونهایی می‌گزارد باید بکسانی اظهار اعتماد کند و از آنان هیئتی پدید آورد و اجرای تصمیمات و قانونها و راه بردن کشور را از ایشان بخواهد.

این معنی دولت است و خود یک چیز ساده فهمیده می‌شود. ولی در عمل اشکالهایی پیدا شده ترتیب دیگری پیش می‌آید. باینمعنی اگر در کشوری اختلاف عقیده نیست و مردم با یکدیگر کشاکش و مجادله ندارند ، یک هیئت دولت ، تا بکارهای بی‌رویه‌ای نپرداخته مورد اعتماد دارالشورا و مردم باشد و با اطمینان و آسودگی بکار پردازد. ولی اگر در کشوری اختلاف عقیده و دسته‌بندی بود ، باید یک حزب نیرومندی پا پیش گزارد و دولت را او برگزیند و خود پشتیبان آن باشد.

اینست راهی که قرنها در کشورهای مشروطه آزموده شده و مجری بوده. کنون شما بگویید حال ایران کدام یک از این دو است؟. آیا آن نخست است و در ایران اختلاف عقیده نیست؟!. آیا می‌توان چنین سخنی گفت؟!. بیگمان نتوان گفت. این کشور پر از اختلاف عقیده است و در سراسر آن هزار تن با یک فهم و اندیشه بآسانی نتوان یافت.

پس می‌ماند دوم ، که یک دسته‌ی نیرومندی پدید آید و بیک دولتی اظهار اعتماد کند و خود پشتیبان آن باشد و پیشرفت کارها را از آن بخواهد.

اساس چاره آنست که با اختلاف عقیده نبرد کنیم و آن را از میان برداریم. ولی چون باین زودی و آسانی نتواند بود چاره جز آن نیست که غیرتمندان و باخردان چه در تهران و چه در دیگر جاها به یک جمعیتی درآیند و یک دسته‌ی نیرومندی پدید آورند و با پشتیبانی از یک دولتی که خود می‌شناسند باین گرفتاریها و دردها درمان کنند.

امروز یگانه راه اینست و باید این را پیش گرفت. وگرنه یک دولتی که بروی کار بیاید چند نقص بزرگی در آن جمع خواهد بود :

نخست : چون از یک جمعیتی بیرون نیامده‌اند هر یکی از وزیران عقیده و اندیشه‌ی جدایی خواهد داشت و با آن دیگران نخواهد ساخت. بجای همدستی با یکدیگر بدشمنی و کارشکنی خواهند پرداخت.

دوم : چون یک مقصد و مرام معینی ندارند ، هر یکی با سلیقه‌ی خود بکارهائی خواهد پرداخت و چه‌بسا خطاهای بزرگی از آنان سر خواهد زد.

سوم : چون پشتیبان ندارند از روز نخست متزلزل بوده و نخواهند دانست که آیا بنگهداری خود کوشند و یا بکارها پیشرفت دهند. بالاخره یک دولتی اگر نیک باشد بَدان با او دشمنی نموده به برانداختنش خواهند کوشید ، و اگر بد باشد نیکان بضدیت پرداخته ریشه‌اش را خواهند کند.

اگر می‌خواهید بآیین مشروطه زندگانی کنید و از سودهای آن بهره‌مند گردید راهش اینست و باید شما نیز این راه را پیش گیرید ـ وگرنه در کنار ایستادن و از دور یک پیشنهادی کردن یا یک ایرادی گرفتن ، یک چیز «من‌ درآورده‌ی» شماست و نتیجه‌ی آن همین تواند بود که می‌بینید : هر روز صد پیشنهاد و یادآوریست که در روزنامه‌ها بچاپ می‌رسد و بهیچ یکی کوچکترین اثری داده نمی‌شود. همیشه مردم از دولت ناله می‌کنند و دولت از مردم شاکی می‌باشد.

این سخنان را بایستی از سی سال پیش بگویند و در دلها جا دهند تا پیشرفت کند و امروز این گرفتاریها و آوارگیها درمیان نباشد. راست است از زمانی که جنبش مشروطه پدید آمد در ایران حزبهایی نیز پیدا شد و برخی از آنها کارهای تاریخی کرد و نامی از خود در تاریخ گزاشت (همچون دسته‌ی مجاهدان تبریز و گیلان). ولی رویهم‌رفته مردم نه معنی مشروطه را درست فهمیدند و نه این موضوع را نیک دریافتند ، و سی و اند سال همه بغلط راه رفته و زندگی کرده‌اند و کنون دیگر عادت شده. ولی باید این عادت را بهم زد و این غلط را از میان برداشت.

یک کلمه باید گفت : شما با حال کنونی و با این بیراهی و پراکندگی [به] هیچ جا نتوانید رسید. چنانکه از سی سال پیش همیشه پس رفته‌اید ، از این سپس نیز پس خواهید رفت. مگر این حال را تغییر دهید و شما نیز راهی را پیش گیرید. می‌دانم کسانی چون این را بخوانند بیاد حزب‌سازیهای بیست و چند سال پیش افتاده بمن ایراد خواهند گرفت که مردم را بچنان کارهایی دعوت می‌نمایم. ولی چنین نیست و من خود از آن کارهای ناستوده سخت بیزارم. ما اگر می‌نویسیم باید غیرتمندان دست بهم دهند هیچگاه مقصودمان آن دسته‌بندیها نیست و خود در شماره‌های آینده روشن خواهیم گردانید که کدام جمعیت را می‌گوییم و چه راهی را پیشنهاد می‌کنیم.
(اسفند 1320)
ما امروز ناگزیریم بچنان کاری برخیزیم. اگر پستنهادانی در بیست سال پیش باین نام کارهای ناستوده‌ای کرده‌اند دلیل نخواهد بود که ما در اندیشه‌ی زندگانی نباشیم و بهمدستی و همراهی نکوشیم.


👇

یک توده را همیشه خردمندان ایشان راه می‌برند ، و من نیز روی سخنم با ایشانست. با ماجراجویان و پول‌اندوزانی که دخالت در کارهای توده را وسیله‌ی استفاده گیرند سخنی ندارم و آنان را بنادانیهای خودشان وامی‌گزارم.


(اسفندماه 1320)


💐🌸

✴️ یک «میان‌پرده»

مولوی سروده :
خوش‌تر آن باشد که سرّ دلبران گفته آید در حدیث دیگران!

من می‌گویم :

خوش‌تر آن ناید که سرّ دلبران
گفته آید در حدیث دیگران!
خوش‌تر آن باشد که سرّ مردمان
در دل ایشان بود ، نِی دیگران!

یک چیز شگفتی که من درمیان هم‌میهنان‌مان فراوان دیده‌ام ، ستایش‌های ایشان ، بایدم گفت ستایش‌های بس گزاف‌آمیز ایشان ، از نوشته‌ها و اشعار شاعران است. بویژه آن شاعرانی که «مفاخر ملی» خوانده می‌شوند. بدبختانه ، بسیارند درمیان ایشان کسانی که از بیخ معنای آن نوشته یا شعر را نفهمیده‌اند ، یا که فهمیده‌اند اما درباره‌اش هیچ نیندیشیده‌اند و البته، آواز «به به! احسنت! آفرین!» ایشان بسا از دیگران بلندتر است!

باز ، در میان همان هم‌میهنان شاعرپرست ، انبوهی هستند که ـ بدرستی ـ می‌گویند : «دستورهای قرآن برای ۱۴ قرن پیش بوده و ابداً در روزگار کنونی نشاید و نباید از آنها پیروی کرد یا بدانها دل سپرد»!

من نمی‌دانم خرد ایشان را چه افتاده که همین استدلال ـ استدلال درست ـ را هرآینه درباره‌ی فلان سخن یا بهمان شعرِ سعدی یا حافظ یا مولوی یا جامی یا… بکار بری ، بیدرنگ ناهماوایی و ناخشنودی نشان داده ، رفته رفته خشمگین شده ، می‌کوشند زمین و آسمان را بهم بدوزند تا مگر «درستی» آن سخن یا شعر را به کرسی بنشانند. تو گفتی به مقدسات ایشان گستاخی (توهین) شده!

به همان بیت از مولوی که من در بالا درجیده‌ام ، نیک و ژرف بیندیشید و خودتان داور (قاضی) باشید!

دکتر شاهی

💐🌸