✴️ خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند؟..

🖋 احمد کسروی

🔸بخش 3 از 3

جای گفتگو نیست كه خراباتیان یك دسته گمراهان بی‌ارزش بوده‌اند ، و اندیشه‌های آنان سراپا غلط و سراپا زیانست : آن جهان را خوار داشتن و از دیده‌ها انداختنشان ، این مردم را بسستی و مستی و بیغیرتی واداشتنشان. اینان پیش خود با خدا می‌جنگیده‌اند و باو ایرادها می‌گرفته‌اند ، ولی در حقیقت ریشه‌ی خود و توده را می‌كنده‌اند. این بسیار نادانیست كه كسانی مردم را از كوشش بازدارند و چنین گویند :

زین پیش نشان بودنیها بودست پیوسته قلم ز نیك و بد ناسودست
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و كوشیدن ما بیهودست

در گرفتاریها از چاره‌جویی بازداشته چنین درس آموزند :

رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادست

در برابر میخوارگیها و پستیهای خود عذر آورده چنین گویند :

آیین تقوا ما نیـز دانیم لكن چه چاره با بخـت گمراه

بیشرمانه با آفریدگار بداوری برخاسته و نادانیهای خود را باو بسته چنین گویند :

هر نیك و بدی كه از من آید بوجود تو بر سر من نوشته‌ای من چكنـم

یا از ارزش دانش و بینش كاسته چنین سرایند :

حدیث از مطرب و می گو و راز دهر كمتر جو
كسی نگشود و نگشاید به حكمت این معما را

یا به خرد كه گرانمایه‌ترین گوهر خدادادیست ریشخند كرده چنین گویند :

ما را بمنع عقل مترسان و می بیار كاین شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست

جهان را هیچ و پوچ خوانند و آنگاه چنین گویند :

بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در محضری كه تخت سلیمان رود بباد

چنین كسانی را با این بدآموزیها «خردمند» نتوان خواند. ما نمی‌دانیم كسانی كه از اینان هواداری می‌نمایند چه پاسخی دارند؟!.. آنان كه صد ستایش از خیام می‌نمایند و رباعیهای او را پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم می‌دهند باینها چه می‌گویند؟!.. نمی‌دانم آیا مقصود خراباتیان را دریافته‌اند یا نه؟.. اگر درنیافته‌اند و مقصود آنان را نمی‌دانند پس آن كوششها چه حالی دارد؟!.. چرا در راه یك چیز نافهمیده می‌كوشند؟!..

آیا این بدخواهی با كشور و توده نیست كه كسانی چنین اندیشه‌های كجی را ترویج نمایند؟!. آیا از اینها جز زیان چه نتیجه‌ای در دست تواند بود؟!.. امروز در این جهان كه توده‌ها در راه زندگانی ، با همدیگر سختترین نبردها را می‌كنند آیا خیانتكاری نیست كه شما چنین بدآموزیهایی را كه همه‌اش سخن از مستی و سستی می‌راند در دلها جا دهید؟!.. آیا این دشمنی با توده و كشور شمرده نمی‌شود؟!..

آیا این داستان از كجا سرچشمه می‌گیرد؟!.. این هیاهو درباره‌ی خیام از كجا برخاسته؟!. من نمی‌خواهم پرده دری كنم همین اندازه می‌نویسم : كسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمی‌دارند. و آنان خواستشان سسـت گردانیدن این توده‌ی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیله‌ی نیكی برای كار خود می‌شناسند ، دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان می‌كنند. اینها همه دامست همه دانه است.

اگر بخواهند كسی را فریب دهند و سوارش گردند آشكاره نگویند كه می‌خواهیم تو را فریب دهیم یا می‌خواهیم بگردنت سوار گردیم ، با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بكار بندند.

شنیده‌ام در هندوستان مارگیرانی هستند كه چون بخواهند ماری را بگیرند می‌روند در جایی نزدیك بسوراخ آن می‌نشینند و نایی بلب گرفته سراییدن می‌آغازند. مار كه آواز نای شنود سر از سوراخ بیرون آورد و كم‌كم بمارگیران نزدیك شود و یكبار خود را در درون سبد می‌بیند كه می‌گیرند و دندانش را كنند و افزار كارش گردانند. اینان نیز همین رفتار را می‌كنند. یك نام «مفاخر» بگوشها می‌خوانند و صد بدآموزی زهرناك را در دلها جا می‌دهند. اینها چیزهاییست كه همه باید بفهمند ، حقایقیست كه همه باید بدانند. بفهمند و بدانند و بیش از این فریب بدخواهان نخورند بیش از این ریشه‌ی خود را نكنند.

می‌دانم كسانی باز به رنجش خواهند برخاست. اینست می‌گویم : اگر ایرادی یا پاسخی دارند با زبان ادب بنویسند. كسانی كه از در الواطی و پستنهادی درآیند ما را با آنان پاسخی نخواهد بود.

می‌دانم كسانی همین سخن را ناشنیده گرفته و همه‌ی این دلیلهای ما را نادیده انگاشته بجای پاسخ بهیاهو خواهند برخاست كه بخیام توهین شده. این مایه‌ی افسوس است كه یك خیامی حق داشته است كه بخدای جهان توهین كند ، بخرد و فهم و دانش ریشخند نماید ، اینهمه بدآموزیها را برشته‌ی شعر كشد ، ولی كسی حق ندارد با دلیل باو ایراد گیرد یا بدآموزیش را بازنماید. راستی را مایه‌ی افسوس است و دوباره تكرار می‌كنم كه ما باین هیاهوها اهمیتی نخواهیم داد و از سخن خود نخواهیم بازگشت.


👇

ما نیك می‌دانیم كه بیشتر مردم اینها را نمی‌دانند و اینست پیروی از بدخواهان می‌نمایند. این را بارها آزموده‌ایم و اینست امیدمندیم كه بسیاری از اینان از این سخنان تكانی خواهند خورد و از آن راه گمراهی بازخواهند گشت. بارها از كسانی پرسیده‌ام آخر این خیام چه می‌گوید؟!.. دیده‌ام پاسخی نمی‌توانند. روزی بیكی گفتم : خیام چه می‌گوید كه اینهمه نامش بزبانها افتاده؟.. گفت فلسفه‌ی مخصوصی دارد. گفتم : چه فلسفه‌ای؟.. گفت : می‌گوید من نمی‌دانم از كجا آمده‌ام و بكجا می‌روم. گفتم : اگر می‌دانست می‌شد فلسفه. ندانستن كه فلسفه نیست. پیره‌زنهای روستایی نیز نمی‌دانند كه از كجا آمده‌اند و بكجا می‌روند. بسیار خوب ، نمی‌داند از كجا آمده و بكجا می‌رود ، چكار باید كرد؟..گفت : می‌گوید : باید دم را غنیمت دانست و بخوشی گذرانید. گفتم آیا این فلسفه است؟!.. پس بگویید شما فلسفه را به چه معنی می‌آورید؟.. اگر فلسفه بمعنی اندیشه‌ها یا دستورهای بخردانه است اینكه بسیار بیخردانه می‌باشد. این شیوه‌ی هر بیغیرت و بیدردست كه پروای گذشته و آینده نمی‌كند و تنها در اندیشه‌ی خوشی آن دم می‌باشد ، ولی خردمند باغیرت چنین رفتاری را بخود نتواند پسندید.

(پرچم روزانه تیرماه 1321)


💐🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

✴️ معنی دمکراسی

🔶 راه را گم کرده‌اید ــ 3

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتارهایی از پرچم روزانه

اگر نیک اندیشیده شود و حقایق روشن گردد ، اساساً اینگونه پیشنهادها یا یادآوریها بدولت بیهوده و بیجاست ، و برای آنکه سخنم روشن باشد باید «دولت» را معنی کنیم :

چنانکه گفتیم در کشور مشروطه دارالشورا نماینده‌ی توده است ، و این دارالشورا چون تصمیماتی می‌گیرد و قانونهایی می‌گزارد باید بکسانی اظهار اعتماد کند و از آنان هیئتی پدید آورد و اجرای تصمیمات و قانونها و راه بردن کشور را از ایشان بخواهد.

این معنی دولت است و خود یک چیز ساده فهمیده می‌شود. ولی در عمل اشکالهایی پیدا شده ترتیب دیگری پیش می‌آید. باینمعنی اگر در کشوری اختلاف عقیده نیست و مردم با یکدیگر کشاکش و مجادله ندارند ، یک هیئت دولت ، تا بکارهای بی‌رویه‌ای نپرداخته مورد اعتماد دارالشورا و مردم باشد و با اطمینان و آسودگی بکار پردازد. ولی اگر در کشوری اختلاف عقیده و دسته‌بندی بود ، باید یک حزب نیرومندی پا پیش گزارد و دولت را او برگزیند و خود پشتیبان آن باشد.

اینست راهی که قرنها در کشورهای مشروطه آزموده شده و مجری بوده. کنون شما بگویید حال ایران کدام یک از این دو است؟. آیا آن نخست است و در ایران اختلاف عقیده نیست؟!. آیا می‌توان چنین سخنی گفت؟!. بیگمان نتوان گفت. این کشور پر از اختلاف عقیده است و در سراسر آن هزار تن با یک فهم و اندیشه بآسانی نتوان یافت.

پس می‌ماند دوم ، که یک دسته‌ی نیرومندی پدید آید و بیک دولتی اظهار اعتماد کند و خود پشتیبان آن باشد و پیشرفت کارها را از آن بخواهد.

اساس چاره آنست که با اختلاف عقیده نبرد کنیم و آن را از میان برداریم. ولی چون باین زودی و آسانی نتواند بود چاره جز آن نیست که غیرتمندان و باخردان چه در تهران و چه در دیگر جاها به یک جمعیتی درآیند و یک دسته‌ی نیرومندی پدید آورند و با پشتیبانی از یک دولتی که خود می‌شناسند باین گرفتاریها و دردها درمان کنند.

امروز یگانه راه اینست و باید این را پیش گرفت. وگرنه یک دولتی که بروی کار بیاید چند نقص بزرگی در آن جمع خواهد بود :

نخست : چون از یک جمعیتی بیرون نیامده‌اند هر یکی از وزیران عقیده و اندیشه‌ی جدایی خواهد داشت و با آن دیگران نخواهد ساخت. بجای همدستی با یکدیگر بدشمنی و کارشکنی خواهند پرداخت.

دوم : چون یک مقصد و مرام معینی ندارند ، هر یکی با سلیقه‌ی خود بکارهائی خواهد پرداخت و چه‌بسا خطاهای بزرگی از آنان سر خواهد زد.

سوم : چون پشتیبان ندارند از روز نخست متزلزل بوده و نخواهند دانست که آیا بنگهداری خود کوشند و یا بکارها پیشرفت دهند. بالاخره یک دولتی اگر نیک باشد بَدان با او دشمنی نموده به برانداختنش خواهند کوشید ، و اگر بد باشد نیکان بضدیت پرداخته ریشه‌اش را خواهند کند.

اگر می‌خواهید بآیین مشروطه زندگانی کنید و از سودهای آن بهره‌مند گردید راهش اینست و باید شما نیز این راه را پیش گیرید ـ وگرنه در کنار ایستادن و از دور یک پیشنهادی کردن یا یک ایرادی گرفتن ، یک چیز «من‌ درآورده‌ی» شماست و نتیجه‌ی آن همین تواند بود که می‌بینید : هر روز صد پیشنهاد و یادآوریست که در روزنامه‌ها بچاپ می‌رسد و بهیچ یکی کوچکترین اثری داده نمی‌شود. همیشه مردم از دولت ناله می‌کنند و دولت از مردم شاکی می‌باشد.

این سخنان را بایستی از سی سال پیش بگویند و در دلها جا دهند تا پیشرفت کند و امروز این گرفتاریها و آوارگیها درمیان نباشد. راست است از زمانی که جنبش مشروطه پدید آمد در ایران حزبهایی نیز پیدا شد و برخی از آنها کارهای تاریخی کرد و نامی از خود در تاریخ گزاشت (همچون دسته‌ی مجاهدان تبریز و گیلان). ولی رویهم‌رفته مردم نه معنی مشروطه را درست فهمیدند و نه این موضوع را نیک دریافتند ، و سی و اند سال همه بغلط راه رفته و زندگی کرده‌اند و کنون دیگر عادت شده. ولی باید این عادت را بهم زد و این غلط را از میان برداشت.

یک کلمه باید گفت : شما با حال کنونی و با این بیراهی و پراکندگی [به] هیچ جا نتوانید رسید. چنانکه از سی سال پیش همیشه پس رفته‌اید ، از این سپس نیز پس خواهید رفت. مگر این حال را تغییر دهید و شما نیز راهی را پیش گیرید. می‌دانم کسانی چون این را بخوانند بیاد حزب‌سازیهای بیست و چند سال پیش افتاده بمن ایراد خواهند گرفت که مردم را بچنان کارهایی دعوت می‌نمایم. ولی چنین نیست و من خود از آن کارهای ناستوده سخت بیزارم. ما اگر می‌نویسیم باید غیرتمندان دست بهم دهند هیچگاه مقصودمان آن دسته‌بندیها نیست و خود در شماره‌های آینده روشن خواهیم گردانید که کدام جمعیت را می‌گوییم و چه راهی را پیشنهاد می‌کنیم.
(اسفند 1320)
ما امروز ناگزیریم بچنان کاری برخیزیم. اگر پستنهادانی در بیست سال پیش باین نام کارهای ناستوده‌ای کرده‌اند دلیل نخواهد بود که ما در اندیشه‌ی زندگانی نباشیم و بهمدستی و همراهی نکوشیم.


👇

یک توده را همیشه خردمندان ایشان راه می‌برند ، و من نیز روی سخنم با ایشانست. با ماجراجویان و پول‌اندوزانی که دخالت در کارهای توده را وسیله‌ی استفاده گیرند سخنی ندارم و آنان را بنادانیهای خودشان وامی‌گزارم.


(اسفندماه 1320)


💐🌸

✴️ یک «میان‌پرده»

مولوی سروده :
خوش‌تر آن باشد که سرّ دلبران گفته آید در حدیث دیگران!

من می‌گویم :

خوش‌تر آن ناید که سرّ دلبران
گفته آید در حدیث دیگران!
خوش‌تر آن باشد که سرّ مردمان
در دل ایشان بود ، نِی دیگران!

یک چیز شگفتی که من درمیان هم‌میهنان‌مان فراوان دیده‌ام ، ستایش‌های ایشان ، بایدم گفت ستایش‌های بس گزاف‌آمیز ایشان ، از نوشته‌ها و اشعار شاعران است. بویژه آن شاعرانی که «مفاخر ملی» خوانده می‌شوند. بدبختانه ، بسیارند درمیان ایشان کسانی که از بیخ معنای آن نوشته یا شعر را نفهمیده‌اند ، یا که فهمیده‌اند اما درباره‌اش هیچ نیندیشیده‌اند و البته، آواز «به به! احسنت! آفرین!» ایشان بسا از دیگران بلندتر است!

باز ، در میان همان هم‌میهنان شاعرپرست ، انبوهی هستند که ـ بدرستی ـ می‌گویند : «دستورهای قرآن برای ۱۴ قرن پیش بوده و ابداً در روزگار کنونی نشاید و نباید از آنها پیروی کرد یا بدانها دل سپرد»!

من نمی‌دانم خرد ایشان را چه افتاده که همین استدلال ـ استدلال درست ـ را هرآینه درباره‌ی فلان سخن یا بهمان شعرِ سعدی یا حافظ یا مولوی یا جامی یا… بکار بری ، بیدرنگ ناهماوایی و ناخشنودی نشان داده ، رفته رفته خشمگین شده ، می‌کوشند زمین و آسمان را بهم بدوزند تا مگر «درستی» آن سخن یا شعر را به کرسی بنشانند. تو گفتی به مقدسات ایشان گستاخی (توهین) شده!

به همان بیت از مولوی که من در بالا درجیده‌ام ، نیک و ژرف بیندیشید و خودتان داور (قاضی) باشید!

دکتر شاهی

💐🌸

حافظ‌خوانی در کانون پرورش فکری (!)

✴️ معنی دمکراسی

🔶 یک نمونه از اندیشه‌های پراکنده ــ1

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتارهایی از پرچم روزانه

شما هر رشته از کارهای زندگانی را بگیرید در ایران درباره‌ی آن عقیده‌های متضاد گوناگون هست. من نخواهم توانست در اینجا از یکایک رشته‌ها سخن رانم و اختلافات را درباره‌ی هر کدام جداگانه شرح دهم. برای این کار یک کتاب بزرگی می‌باید. برای روشنی موضوع تنها بیک مثل بس می‌کنم :

حکومت یا سررشته‌داری یکی از کارهای اساسی زندگانیست. چنانکه گفته‌ایم در جایی که بیست‌ملیون یا بیشتر یا کمتر در یکجا زندگی می‌نمایند و یک کشوری را برای خود جایگاه گرفته‌اند یک نیرویی می‌باید که در آن کشور ایمنی را برپا گرداند و از بیگانگان جلو گیرد و باختلافات و دعاوی رسیدگی نماید و بپاکیزگی و تندرستی کوشد و اینگونه کارها بعهده‌ی او باشد. این نیرو حکومت یا سررشته‌داری نامیده می‌شود و چنانکه گفتیم یکی از کارهای اساسی زندگانیست.

در زمانهای باستان در هر کشوری یک پادشاهی بمردم چیره می‌گردیده و این رشته را بدست می‌گرفته و بیش یا کم آن را بانجام می‌رسانیده. حکومت در دست پادشاهان می‌بوده و چون کسانی از آنان مردان کاردان و نیکی بوده‌اند و کشور را ایمن و آباد گردانیده مردم را بآسایش می‌رسانیده‌اند اینست مردم بآنان با دیده‌ی احترام می‌نگریسته‌اند و از اینجا کسانی چنین پنداشته‌اند که پادشاهی یک موهبت خداییست. پادشاه را خدا برمی‌گزیند و رشته‌ی کارها را بدست او می‌سپارد. اینست مردم باید فرمانبرداری کنند و همیشه خشنود و دعاگو باشند و اگر یک پادشاهی ستمگر درآمد از نفرین خودداری کرده از خدا خواهند که او را اصلاح گرداند.

این عقیده تا چند قرن پیش در همه جا رواج داشته. در اروپا پادشاهان خود را گماشته‌ی خدا دانسته چنین می‌گفته‌اند : مردم همه مسئول پادشاهند و پادشاه تنها مسئول خداست. در ایران هم این عقیده رواج بسیار داشته. اینست حدیثها ساخته‌اند : «اَلسُّلْطَانُ ظِلُّ ‌اَللهِ فِی ‌اَلأرْضِ» [1] و «ان فؤاد السلطان بین اصبعی الرحمن» [2]. شاعران تکه‌های بسیاری بشعر کشیده‌اند : «پادشاهان مظهر شاهی حق» یا «صلاح مملکت خویش خسروان دانند» و «پادشاهان از برای مصلحت صد خون کنند» و «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است». اینها کمی از چاپلوسی و کمی از روی عقیده‌های آنروزی بوده است.

این باورها در آن روزها اگر از یکسو زیانی داشته و بر استبداد پادشاهان می‌افزوده از سوی دیگر سودمند بوده و مردم را بآرامش و خاموشی و فرمانبری از پادشاهان ترغیب می‌نموده.

ولی سپس از اروپا کسانی برخاسته چنین گفتند : «مردم گوسفند نیستند که خدا بآنان چوپانی گمارد. این پادشاهان خود با زور و چیرگی و یا به ارث از پدر و عمو پادشاهی یافته‌اند و چگونه می‌توان گفت که خدا آنان را برگزیده؟!.. بویژه که بیشتر آنان ستمگرانی بوده‌اند و جز خوشیهای خود را دنبال نکرده‌اند». اینان حکومت را بمعنی حقیقی آن برگردانیده چنین گفتند : «یک کشوری که بیست‌ملیون یا بیشتر یا کمتر در آن زندگی می‌کنند آنجا خانه‌ی ایشان است که باید خودشان دربند آبادی و ایمنی آن باشند و رشته‌ی کارهای آنجا نیز در دست خود مردم باید بود.[3] چیزی که هست چون همگی سررشته‌داری نتوانند کرد باید نمایندگانی را از میان خود برگزینند و رشته را بدست ایشان سپرده خود نگهبان باشند ...».

از اینگونه سخنان درمیان مردم پراکنده گردانیدند و اینها چون حقیقت بود در اندک‌زمانی در همه جا انتشار یافت و چنانکه می‌دانیم در اروپا در همه‌ی کشورها شورشهایی پدید آمد و خونها ریخته گردید و از هر راهی بود این حقایق بمرحله‌ی عمل آمد و در سراسر اروپا رشته‌ی حکومت بدست توده‌ها افتاد که با اصول پارلمانی آن را اداره می‌کردند. پادشاهی این زمان معنی دیگری پیدا کرده پادشاه جز نماینده‌ای از توده (یا یک نفر شاخصی) شمرده نگردید و در برخی کشورها بآن نیز نیازی ندیده و پادشاهی را یکباره از میان بردند.

پیداست که این یک پیشرفتی در کار زندگانی آدمیان بود. توده‌ها از زیردستی بیرون آمده آزاد گردیدند ، کشورها رو بآبادی و آراستگی رفت ، از هر باره زندگانی پرمغزتر و پرمعنی‌تر گردید. یک تن پادشاه هرچه نیک باشد و بآبادی کشور کوشد بالاخره یک تن است و آنچه را یک توده می‌تواند از دست او برنمی‌آید.

پس از اروپا نوبت بآسیا رسید که این طرز نوین حکومت را بپذیرد و زنجیرهای استبداد را از هم بگسلد ، و یکی از توده‌هایی که باین کار برخاست ایران بود که با کوششهای بسیار و با دادن قربانیهای فراوان محمدعلی‌میرزا شاه خودکامه‌ی قاجاری را از ایران بیرون راند و حکومت مشروطه را پایدار گردانید.
👇

کنون سی‌وشش سالست که در این کشور حکومت مشروطه یا سررشته‌داری توده بنیاد یافته. ولی سخن در اینجاست که هنوز آن اندیشه‌ی کهن درباره‌ی پادشاهان از این کشور بیرون نرفته و هنوز آن نیز پایدار است. زیرا از یکسو تاکنون معنی درست مشروطه را بتوده‌ی انبوه نفهمانیده‌اند و بیشتر مردم با این اندیشه‌ی نوین آشنا نمی‌باشند. از آنسوی هزارها کتابی که در زمانهای استبداد تألیف گردیده و پر از اندیشه‌های کهن آنزمانی می‌باشد درمیان مردم رواج دارد و توده همیشه سر و کارشان با آن کتابهاست. اینست شما اگر جستجویی کنید خواهید دید یک دسته‌ی انبوهی از مردم هنوز از معنی مشروطه آگاه نیستند و در دلهاشان جز چیزهایی که درباره‌ی پادشاه و پادشاهی از پدرانشان شنیده بوده‌اند نیست. یک دسته‌ی انبوه دیگری ، هم معنی مشروطه را شنیده و در دل جا داده‌اند و هم آن سخنان کهن را در یاد می‌دارند و هنوز آنها را رها نکرده‌اند.

اینک یک نمونه از اندیشه‌های متضادی که در ایران رواج دارد. شما دیدید که در زمان شاه گذشته کسانی همان اندیشه‌ی کهن را بمیان آوردند و پیاپی آنها را تازه گردانیدند و دوباره گوشها را پر از آنها ساختند. آقای رشید یاسمی در جلسه‌ی «پرورش افکار» بدستاویز سخنان بی‌مغز و پوچی که از شعرای چاپلوس و بیهوده‌گوی زمان مغول بازمانده و با زور بافندگیهای خود ، شاه را «فره یزدانی» گردانید و «سرّ بقای ایران» را منتهی بشاه‌پرستی ساخته هرچه گفتگوهای پوچ و مهملی از شعرای گذشته در مغز آکنده بود ، برای دلیل بیرون ریخت. رفیق او آقای نصرالله فلسفی رفت در تبریز و در آنجا کنفرانس «شاه‌پرستی» داد و او نیز آنچه از این گفته‌های کهن در سینه داشت بزبان آورد. تنها این دو تن نبودند. دیگران نیز همین کار را کردند.

پس از سی‌وشش سال هنوز اندیشه‌ها درباره‌ی مشروطه و استبداد یکسره نگردیده. هنوز دانسته نیست ایرانیان کدام یک از این دو نوع حکومت را خواهانند و بروی آن ایستادگی دارند. یکسو در روزنامه‌ها هر روز نام مشروطه برده می‌شود و گفتگو از آزادی و سررشته‌داری توده می‌رود و یکسو کتابهایی که پر از ستایش استبداد است هر یکی پس از دیگری پراکنده می‌شود.
(اردی‌بهشت 1321)

[1] : معنی : شاه سایه‌ی خدا در زمین است.
[2] :معنی ضمنی : آنچه پادشاه می‌کند خواست خداست.
[3] : باید بود(bud) سبک شده‌ی باید بودن است.
.

محمدعلی‌میرزا
.