✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 5 از 6

بسیاری شبانه پیرامون رادیو را می‌گیرند و گوش بآواز آن گوینده‌ی زاغ چشم تیز می‌كنند و سخن پراكنیها كه از این شهر و آن شهر می‌شود می‌شنوند ، و یك دسته باین گراییده و هواداری می‌نمایند و یك دسته بآن گراییده پشتیبانی نشان می‌دهند ، و از فیروزی این بیگانه و آن بیگانه شادی می‌نمایند ، و كسانی نیز «سیاست دانی» نشان داده گزارشهایی به پیشامدها می‌بندند و از پشت سر آنها سودی یا زیانی برای ایران چشم می‌دارند. اینان ناآگاهانیند كه از دریافت راستیها بسیار دور می‌باشند. اینان نمی‌دانند نیروی توده از چه چیز برخیزد؟.. یك توده چگونه ناتوان باشد و از چه راه توانا گردد؟.. همچون كودكان در برابر پیشامدها تنها به سَهِشها (احساسات) بس می‌كنند ، و از اندیشه و بكار بردن خرد دوری می‌گزینند. آنان را این ناآگاهی بس كه امید به بیگانگان می‌بندند. این ناآگاهی بس كه گرفتاریها و آلودگیهای خود را بحساب نمی‌آورند.

من دوست نمی‌دارم همه سخنها را در اینجا بگویم. امروز در سراسر جهان مردمان بدو دسته‌اند : یك دسته آنان كه با نیروی خود می‌زیند و خود بر سر پایند ، و یك دسته آنان كه با نیروی دیگران می‌زیند و خود برسر پا نیستند. این دسته كه با نیروی خود نمی‌زیند همیشه رشته‌ی كارهای آنان در دست دیگران می‌باشد ، و چه در زمان جنگ و چه در زمان آسایش ، هستی آنان از مویی آویخته است. كوتاه‌سخن آنكه اینان از بهر خود نمی‌زیند و از جهان چشم رستگاری و كامیابی نتوانند داشت و از گله و ناله نیز سودی نتواند بود. تنها یك راه هست و آن اینكه بكوشند و توانا گردند و خود بر سر پا ایستند ، و آن زمانست كه خواهند توانست بدلخواه و كامیابی زندگی بسر دهند. راز داستان اینست و این را باید دانست. از پرداختن به سخن‌پراكنیهای رادیوها و گوش دادن بگزافه‌سراییهای این و آن سودی بحال شما نتواند بود. این گفتگو بسیار مغزدار است و می‌بایست ما گشادتر و بازتر از این سخن رانیم. ولی چون میدان تنگ است باین جمله‌های كوتاه بس كرده فهم آن را بهوش و بینش خوانندگان بازمی‌گزاریم.

🔸🔸🔸

كسانی كه نوشته‌های مرا از آغاز خوانده‌اند نیك می‌دانند كه ما این پیشامدها را پیش‌بینی می‌نمودیم. یك كس بینایی از هر كاری پی بنتیجه‌ی آن تواند برد. آن جنگ و خونریزی در اروپا و آن ویرانی و گزند شهرها ، و این گرفتاری ایران و سرگذشت ایرانیان ، هر كدام را در جای خود پیش‌بینی نموده و آگاهی داده‌ایم.[1] در سال گذشته‌ی پیمان كمتر شماره‌ایست كه یاد این گرفتاری و سرگذشت نرفته.

كنون در اینجا هم پیش‌بینی نموده می‌گوییم : این راهی كه ما آغاز كرده‌ایم راه رهایی شرق است و چون از این راه پیش رویم از گرفتاریها رهیده و از خواری و زبونی بیرون خواهیم آمد ، و گذشته از اینها جهان را هم از گرفتاریها خواهیم رهانید. ما می‌باید دست بهم داده بكوشیم و خدا نیز بما یاریهای آشكار خواهد كرد. این چیزیست كه من می‌دانم و می‌باید بگویم. كسانی كه می‌دانند من در این هشت سال یك سخن به هوس نرانده و یك جمله بگزافه نسروده‌ام ، این گفته را از من بآسانی خواهند پذیرفت.

ما در این راه خود گذشته از نیروی مادی ، از نیروهای ناسَتَرسای[2] نهانی نیز بهره خواهیم جست ، و چون كسانی نمی‌دانند نیروی ناسترسا چیست در شماره‌ی آینده آن را باز خواهیم كرد.

[1] : بویژه جنگ جهانی دوم را نویسنده در کتابش «آیین» (1933 م.) پیش‌بینی کرده.
[2] : سَتَرسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس گردیدن ، سترسنده و سترسا = محسوس. ناسترسا = نامحسوس.


🌸💐🌷

📘 معنی دمکراسی
(گفتارهایی از نامه‌ی پرچم روزانه)

🖌 احمد کسروی


📌 کوشاد تلگرام :

اینها گفتارهایی از روزنامه‌ی پرچم است که ما زیر عنوان «معنی دمکراسی» گردآوری کرده و در یک دفتر جداگانه می‌پراکنیم. 


🔹نخستین پراکنش برویه‌ی کتاب : اسفند ۱۴۰۱

🛎 کتابخانه‌ی پاکدینی

دریافت فایل از اینجا.

دریافت نسخه‌ی گویا از اینجا.


💐🌸

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 18

در پیرامون شعر 2

مقاومتهایی را که یونانیان در مقابل حملات قشون نیرومند ایران هخامنشی از خود ظاهر ساخته‌اند نتیجه‌ی حیرت‌آور همان تهییجات و تحریضاتست که یک سلسله افتخارات زوال‌ناپذیری را در صحایف تاریخ روزگار برای ملت یونان باقی گذارده و گرامیترین اشخاص بین یونانیان قدیم همین شعراء و خطباء بودند که نامشان سردفتر تاریخ افتخار یونان و مجسمه‌ی بعضی از آنها هنوز هم مورد ستایش یونانیان کنونی است.

همین حال را داشته است شعر و شاعری درمیان قبایل عرب دوره‌ی جاهلیت. شأن و مقامی را که این قوم بدوی برای شعراء و حماسه‌سرایان خود قایل بودند و احتراماتی را که درباره‌ی‌ آنها بجا می‌آوردند برای این بود که شهامت نفس و حس قومیت افراد قبیله در شعر و حماسه‌ی آنها تهییج می‌شد و در مقابل دشمنان خویش مردانه می‌جنگیدند و تن بذلت و خواری نمی‌دادند و تا جایی بوجود آنها اهمیت می‌دادند که هر وقت نابغه‌ای از میان یکی از قبایل طلوع می‌کرد مردم قبیله جشن بزرگی برپا کرده و مهمانیها می‌دادند و زنان برقص برخاسته و شادمانیها می‌کردند و قبایل دیگر از هر طرف برای تهنیت روی بدانجا می‌آوردند.

فی الواقع وظایفی را که حماسه سرایان عرب انجام می‌دادند عیناً همان وظایفی بود که خطباء و داستان سرایان یونان بجا می‌آوردند و این ترتیب تا اوایل دوره‌ی اسلامی درمیان اعراب جاری و موضوع شعر منحصر بهمین مغازلات عشقی بود و اگر گاهی دایر بموعظه و مدیحه‌ی اشخاص شعری در آن میان دیده شود از تفننات شعری و نادر است.

ولی از اوایل اسلام اوضاع تغییر کرد و قبایل عرب تحت حکومت اسلامی درآمدند و دوره‌ی خودسری سپری شد جنگ و جدال از بین ایشان مرتفع گردید مجاهدین اسلام نیز با وجود آیات قرآن شریف که در وجوب جهاد و اجر مجاهدت نازل گشت به تهییجات دیگری محتاج نبودند.

در دوره‌ی خلفای راشدین مدیحه خریداری نداشت مغازله مردود بود موعظه نیز با وجود قرآن و تهذیبات دینی که کاملاً نافذ بود رواجی نداشت تا اینکه دوره‌ی خلفاء جور فرارسید نظر بوضعیتی که در طرز حکومت خود اتخاذ کرده بودند سعی داشتند بوسایل گوناگون و تبلیغات از مردم جلب نظر و سیاهکاریهای خود را جبران کنند از این راه زمینه‌ی مساعدی برای مدیحه‌سرایی درست شد و بازار شعر و شاعری گرم گردید و رفته رفته دامنه‌ی آن وسعت گرفت و موضوعهای مختلف ایجاد گشت ولی در همه حال شالوده‌ی آن بروی مدیحه سرایی بود که علت غایی و مقصود اصلی شمرده می‌شد.
تا در دوره‌ی خلفای عباسی شعر و ادبیات عرب بمنتها درجه‌ی کمال خود رسید و بین ملل غیر عرب از قبیل ایران و مصر و سوریه و غیر آنها منتشر و مورد توجه گردید.

بعد از اینکه صفاریان سپس سامانیان در نقاط شرقی ایران بیرق استقلال برافراشتند آنان نیز در تبعیت خلفاء و امرای عرب برای نشر مفاخر و مدایح و شرح فتوحات خود بترویج شعر و شاعری بزبانی که محیط اقتضا داشت کوشیدند تا در اندک زمانی شعراء و گویندگان پارسی‌زبان از اقطار ایران برخاستند و در دربار گرد آمدند و بمرور ادبیات فارسی بوجود آمد و در برابر ادبیات پهناور عرب شروع بخودنمایی کرد.

هلم جراًً [=بدینسان] تا قرنی پیش شعر و شاعری در دربار پادشاهان ایران و دیگر سلاطین اسلامی یکی از شعایر مهم و شئون بزرگ پادشاهی شمرده می‌شد حتی از بین وزراء و سلاطین و امراء بعضاً شعرا و ادبای نامی برخاسته که دربارشان مجمع فضلا و محط رحال [=جای فرود آمدن حاجت‌خواهان] رجال علم و ادب بوده و فی الواقع مقام یک (محفل) علمی و ادبی را داشته و قدمهای بلندی را در راه ترقی علم و دانش برداشته و آثار گرانبهایی بیادگار گذاشته‌اند.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)
.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 6 از 6

كسانی می‌گویند : این راه دور است. می‌گویم دور است ولی یگانه راهست و چاره جز پیش گرفتن آن نمی‌باشد. شما جز از این راه چكار توانید كرد؟!.. از نشستن و بد گفتن و گله كردن و امید باین بیگانه و آن بیگانه بستن ، و یا ناآزموده به جست وخیزهایی برخاستن چسودی در دست باشد؟!..
شما از راه سَهِش[=احساسات] سخن ناسنجیده می‌گویید و درپی نتیجه هم نیستید ولی من از روی بینش و آگاهی می‌نویسم و یك جمله‌ای به سهش یا بهوس بمیان نمی‌آورم. من اندیشه‌ی هزار سال پس از این را می‌كنم.

دوباره می‌گویم : شما نگاهی بتوده‌ی خود بیندازید و كنون كه اندك تكانی در كشور پیدا شده ببینید هر دسته‌ای درپی چه می‌باشند و چه آرمانی برای خود می‌دارند. اینها را دیده و آنگاه نیك اندیشید كه با چنین مردم پراكنده چكار توانید كرد؟!.. شما مگر توانید آیین سپهر را بهم زنید؟!.. شما اگر توانید از یك بیمار بستری ، بی‌هیچ چاره و درمانی ، یك پهلوان كشتی‌گیر پدید آورید خواهید توانست از یك چنین توده‌ی آلوده و پراكنده‌ای هم پیشرفت و فیروزی چشم دارید.

می‌گویید : این راه دور است ، می‌گویم : با رفتن نزدیك خواهد بود. چرا نمی‌روید كه نزدیك گردد؟!.. چرا بزرگی كار را به پیش چشم نمی‌آورید تا بدانید كه برای چنان كار بزرگی راه نزدیكتری نتوانید یافت؟!..

چه دور و چه نزدیك ، ما جز از این راه را نخواهیم پیمود و بیاری خدا آن را بسر خواهیم برد. دیگران می‌خواهند در برابر پیشامدها كودكانه سهشهایی نمایند و جنبشهایی از خود نشان دهند ، و پس از آن همه چیز را فراموش كرده و گردن بخواری و زبونی گزارده پی كارهای خود باشند و یا گناه را بگردن توده انداخته خود را بیگناه نشان دهند. این خواست آنانست. ولی ما می‌خواهیم بگرفتاری و آلودگی از ریشه چاره كنیم و تا فیروز نگردیم از پا ننشینیم. این دو خواست از هم جداست. از اینرو اگر این راه بدیگران دور می‌نماید ما را نزدیكست. در این راه خواست آفریدگار راهنمای ماست و هیچگاه ما آن را دور نخواهیم شمرد و هیچگاه از آن رو نخواهیم گردانید.

كسانی می‌گویند : «پیمان مرام سیاسی دنبال نمی‌كند». می‌گویم : «مرام سیاسی» چیست؟.. بهتر است آن را روشن گردانید. شما چند تن گردِ هم آمدن ، و یك نامی از سوسیال یا دموكرات یا كارگر یا مانند این بروی خود گزاردن ، و چند زمانی رفتن و آمدن و نشستن و برخاستن را ، كه هیچ نتیجه‌ای درپی آنها نخواهد بود ، «سیاست» می‌شمارید و یك رشته سخنان پوچ و آرزوهای دوری را كه در یك دفتری نویسید و چاپ كنید و پراكنده گردانید «مرام سیاسی» می‌خوانید. به چنین كارهای بیهوده‌ای كه هیچ سودی نتواند داشت و سراپا زیانست ارج می‌گزارید و می‌خواهید ما را نیز بآنها وادارید. در اینجاست كه می‌باید گفت : «ما می‌خواهیم جلو سیلاب را گیریم و سیلاب زور آورده می‌خواهد ما را از جلو بردارد». ما می‌خواهیم شما از این كارهای سرسری دست بردارید و بدردها و آلودگیهای توده كه ما یكایك می‌شماریم پرداخته بكندن ریشه‌ی آنها كوشید ، و شما برآنید كه ما را نیز از كار بازداشته در آن جست و خیزهای بیهوده‌ی هوسبازانه ما را همپای خود گردانید.

شما می‌پندارید «سیاست» آنست كه كسی پیروی از حزبهای سیاسی اروپا كند و «مرام سیاسی» آنست كه از اروپاییان گرفته شود. اینها همه لغزشهای شماست. اینها همه از آنست كه نمی‌اندیشید. از آنست كه فهم و خرد خود را بكار نمی‌اندازید. سخنانی را از اینجا و آنجا فراگرفته و به دل سپارده‌اید و نمی‌خواهید از آنها دست بردارید.

شما اگر خرد بكار برید بهترین راه سیاست اینست كه پیمان می‌پیماید. دوباره می‌گویم : این راهی كه ما پیش گرفته‌ایم برای رهایی توده‌های شرقیست. برای آنست كه شرقیان از این گرفتاریها و درماندگیها رها گردند. ما را با نام كار نیست ، خواست ما اینست و این را از راهش دنبال می‌كنیم و بیگمان به نتیجه خواهیم رسید.

🔸🔸🔸

دیگران ایراد دیگری گرفته می‌گویند : «پیمان از اقتصادیات گفتگو نمی‌كند» می‌گویم : ما در زمینه‌ی داراك و پیشه و كار كه شما «اقتصادیات» می‌نامید ، و همچنین در زمینه‌ی «باهمی» كه شما «اجتماع» می‌خوانید ارجدارترین سخنان را می‌داریم. ما چنانكه در زمینه‌ی دین ، و معنی جهان و زندگانی ، و درباره‌ی آدمی و گوهر آدمیگری ، استوارترین سخنان را گفته‌ایم و در هر چیزی راستی آن را پیش آورده‌ایم ، در زمینه‌ی داراك و كار و پیشه و باهمیدن آدمیان نیز استوارترین سخنان را می‌داریم كه چون جایش رسد خواهیم نوشت. ما با آیین خود دشواریهای زندگانی را (تا آنجا كه می‌توان) آسان خواهیم گردانید.

ما برآنیم كه همیشه والاترین و استوارترین اندیشه‌ها را بمیان آوریم. ما اگر پیروی از اروپاییان نمی‌نماییم برای آنست كه خود سخنان بسیار والاتر از گفته‌های اروپاییان می‌داریم.
👇

كسانی كه «راه رستگاری» را خوانده‌اند می‌دانند كه ما دو گفتاری در آن (گفتارهای 22 و 23) درباره‌ی آیین زندگانی نوشته‌ایم. ما می‌گوییم : «هر كس باید باندازه‌ی شایستگی و كوشش خود از زندگی بهره یابد». این یك دستور خداییست و ما آن را بكار خواهیم بست و در پیرامون آن زندهایی خواهیم نوشت.

پایان



🌸💐🌷

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 19

در پیرامون شعر 3

بالجمله آنچه از این بیانات بدست می‌آید این است فطرتاً تظاهرات شعری مولود افكار هوس‌آمیز و ذوقیات و شعر حقیقی همان است كه در این معنی سروده شود موضوعات دیگر آنچه تاكنون بمیان آمده استعمال شعر در آنها از روی استطراد و مجازی است با همه این باز می‌بینیم مطالبی كه نظماً گفته می‌شود در هر زمینه باشد در سایه‌ی مزایای شعری اثر آن نزد همگان بیشتر از نثر و طباع بالفطره بدان متمایلتر است.

و این خاصه گویندگان را واداشت شعر را در هر موردی كه مذاق جامعه و مقتضیات وقت اقتضا كند استعمال نمایند چنانكه یونانیان و اعراب برای تهییج حس ملیت بكار برده و نتایج مهمی از آن گرفته‌اند تا رفته رفته عمومیت یافته و حتی در مواردی استعمال شده است كه سوء اثرش قابل انكار نیست كه از جمله‌ی آنها هجو و هزلیاتی است كه خارج از حدود ادب باشد.

گرچه در عالم شعر و شاعری پروراندن مضامین نغز و لطیف و یا خود بذله‌گویی نوعی از مزایای ادبی و نزد همگان مطبوع و خوشایند است و بلكه این معنی خود قریحه‌ی مخصوصی است غیر از طبع شعر چنانكه هر شاعری از عهده‌ی آن برنیاید و سرودن اشعار نغز و یا بذله‌گویی مخصوص بعضی است كه بالفطره دارای این قوه هستند مانند آقا جمال خوانساری و عبید زاكانی و مانندگان آنها ـ آنانی كه فاقد این قریحه هستند چون بتقلید برمی‌خیزند در نتیجه‌ی عدم استعداد فطری لابد كارشان بهرزه‌درایی و یاوه‌گویی می‌كشد مانند انوری و نظایر او و سخنانی گویند كه منافی ادب و اخلاق است و نام آن را مطایبه گذارند.

متأسفانه تاكنون كسی برنخاسته كه مضرات چنین بی‌ادبیها را در ادبیات ما بشمارد و مفاسدش را كه قطعاً كمتر از رمانهای اروپایی نیست بازنماید.

اكنون نكوهشهایی كه در مجله‌ی گرامی پیمان از اینگونه اشعار ننگین مندرج است تصور نمی‌كنم امروز كسی از چنین یاوه‌سراییها طرفداری كرده و در مقابل انتقادات آقای كسروی بتواند عذری برای شعرای هرزه‌درای بتراشد قطع نظر از اینكه سخنوران امروزی ایران باید از چنین گفتار ناهنجار سخت پرهیز كنند سزاوار آنست از طرف وزارت جلیله‌ی معارف اكیداً مقرر شود پس از این هر یك از چاپخانه‌ها بخواهد دواوین شعرای سلف را مجدداً طبع نماید هر قسمتی از اشعار آنها را كه منافی ادب و مخالف فضایل اخلاقی است حذف كنند تا مگر اخلا‏ف از مفاسد خواندن چنین اشعاری ایمن و نیز این لكه‌ی عار از ناصیه‌ی حال شعراء در آتیه دور شود این خود نیكی و احسان بزرگی است بجای آنانكه چنین اشعار را سروده‌اند ولو اینكه سزاوار نیكی نیستند.

بالجمله علاقه‌مندان ایران را اكنون از شرح مفاسد و انتقاد این قبیل اشعار مقصودی جز این نیست كه نظر توجه گویندگان عهد حاضر را بدین معایب عطف و آنان را بگفتارهای سودمند وادارند.

بالفعل جامعه‌ی ایران از قریحه‌ی سرشار و ذوق ادبی گویندگان خود انتظار استفاده‌های بزرگی را دارد امروز افكار ایرانیان سخت محتاج تكان و تهییجات مؤثری است كه باید بوسیله‌ی بیانات سحرآمیز و تلقینات با حرارت سخنوران بعمل آید ـ اكنون شعر و شاعری باید صرف بیداری حس ملیت ایرانیان و تولید شهامت نفس و علو همت و سایر مزایای اخلاقی آنان گردد.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)


🌸💐🌷

🔶 دفتر امروز چه باید کرد؟

🔸 احمد کسروی

(یک از دو)

کوشاد تلگرام :

این دفتر از گفتاری فراهم آمده که اندک‌زمانی پس از پیشامدهای شهریور1320 در نشستی از ایرانخواهان و هواخواهان مهنامه‌ی «پیمان» (پیمانیان) خوانده شده و سپس در همان مهنامه ، سال هفتم ، شماره‌ی آبانماه چاپ گردیده.

چون در جنگ جهانی دوم کشورهای محور (همچون آلمان ، ایتالیا ، ژاپن) بدمکراسی پشت کرده بودند ، دو دولت آمریکا و انگلیس نیز این را دستاویز ساخته هایهوی هواداری از «دمکراسی» در سراسر جهان راه ‌انداخته آن را افزاری برای کشیدن دلهای استبداد‌زدگان بخود گرفتند. از آنسو دو دولت روس و انگلیس در شهریور 1320 لشکرهاشان ‌بایران آورده رضاشاه را ناچار بکناره‌گیری کردند. سپس کارها را بدست فروغیها سپارده و دست ایشان را در بهم زدن اصلاحات دوره‌ی آن شاه باز گزاردند.

هایهوی «دمکراسی» و راندن «دیکتاتور» از ایران ، هوای سیاسی کشور را چندان دگرگون ساخته بود که در سایه‌ی آزادی بدست آمده زبانها باعتراض و قلمها به نوشتنِ انتقاد گشاده شد.

در آن زمان هر کس بیگمان بود که کشور نیازمند یک رشته اصلاحاتست و چون گام نخست هر اصلاحی شناختن گرفتاریها و ریشه‌ی آنهاست ، اینبود در بیشتر دلها آرزوی یافتن ریشه‌ی گرفتاریها گرمی گرفت و از اینجا پرسشهایی پدیدار گردید : چرا این گرفتاریها بسر ایران آمده؟ گناه ‌این وضعیت بگردن کیست؟ ، چه باید کرد؟ و راه انجام آنها چیست؟.

نوشتارهای روزنامه‌ها و گفتار سخنرانان در آن زمان پر بود از چنان مضمونهایی. همه خواهان دانستن ریشه‌ی گرفتاریها و چاره‌جویی بودند. ولی هیچ نشانی از هم‌اندیشگی نبود. کشور یکی و مردم یکی و گرفتاریها یکی ، ولی راههای چاره‌ای که پیشروان توده نشان می‌دادند ده تا بیشتر بود.

هر کسی سزا می‌دید دانش‌نیندوخته و جستجونکرده بسخن درآید و از ریشه‌ی گرفتاریها بگوید و راه چاره نشان دهد‌. هر دسته‌ای سخن جدایی می‌راند : مثلاً یک دسته ریشه‌ی گرفتاریها را در اختناق دوره‌ی رضاشاه نشان داده و چون او رفته بود می‌گفتند : «تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت» و بدینسان نوید روزهای خوش آینده را می‌دادند ، دسته‌ی دیگر گرفتاریها را در اقتصاد ناتوان و سختی معیشت می‌نمود ، گاهی هم ریشه‌ی گرفتاریها را بزبانی دیگر «نابرابری اقتصادی» عنوان می‌کرد و چاره را در این می‌دانست که نخست اقتصاد کشور و معیشت مردم درست گردد. آن دیگری ریشه‌ی گرفتاریها را از بی‌پروایی بمراسم کیش شیعی و مشروب‌فروشیها و باز بودن روی زنان یاد می‌کرد و پافشاری در بازگردانیدن آن مراسم و بستن مشروب‌فروشیها و روگیری زنان داشت. دسته‌ای نیز به تقلید از کشورهای محور ، دمکراسی را کهنه شده شمارده خواهان حکومتی مانند آنها بودند. دسته‌های دیگر نیز هر یک سخن دیگری می‌راند.

هنوز دیری نگذشته ، نخستین میوه‌های تلخ آن پراکنده‌اندیشیها که در رختِ اظهار نظرهای ناسنجیده و مغرضانه خود را می‌نمود از راه رسید. زیرا چنانکه شیوه‌ی عامیان است ، بجای جستجو و پژوهش که بشکیبایی و سرمایه‌ی دانشی نیاز دارد ، آسانترین و در همان حال گمراه‌ کننده‌‌ترین پاسخ به پرسشهای یاد شده بزبانها افتاد و بدینسان پرسندگان را از رنج جستجو و ریشه‌یابی آسوده ساخت. زیرا اختناق و دیکتاتوری را تنها از چشم رضاشاه دیدند و بهم خوردن ارتش ، نایابی و گرانیها و دیگر ناکامیهای پیش آمده همه بپای او نوشته گردید. گذشته از آنکه رو باز کردن زنان را نیز ازو می‌دانستند.

در دامن زدن ‌باین عامیگری همه پا درمیان داشتند :

نخست ، پیشروانی که از اداره‌ی سیاسی و شهربانی رضاشاه آسیبها دیده و رنجهای زندان را چشیده بودند. دوم ، یکمشت فرومایه که نان را به نرخ روز می‌خوردند : همانها که تا دیروز زبانها و قلمهاشان آلوده‌ی چاپلوسی بود و از راه بندگی و چاکری زندگی خود را راه می‌انداختند و چون آن دوره بسر آمده بود بخود سزا می‌دیدند که ‌این بار با بدگوییهای ناروا از شاه گذشته و پرده‌کشی بروی حقایق دوره‌ی او ، هم خود را از اتهامها دور گردانند و هم از کامیابیهای دوره‌ی نوین بی‌بهره نمانند. گروهی از روزنامه‌نویسان از همین دسته بودند. سوم ، درسخواندگانِ ناآزموده که انبوهِ کوشندگان سیاسی آنان بودند. اینان استقلال رای نداشته و پیروی از پیشروان توده می‌کردند. حال عامیان نیز بی‌نیاز از گفتگوست.


👇

نتیجه‌ی چنین رفتارهایی جز آن نتوانستی بود که خشم و کینه‌های شخصی جای داوری خرد را گیرد و بجای یافتن ریشه‌ی گرفتاریها و کوشش بچاره‌ی آنها ، کینه‌جویی‌ها و نابخردیها میدان یابد ، چنانکه پاسخ «امروز چه باید کرد؟» نیز زود بدست آمد : «چون هیأت حاکمه مانع هر گونه اصلاحی می‌باشد باید به هر بهایی شده ، قدرت حکومتی را بدست آورد و آنگاهست که می‌توان اصلاحاتی کرد». باین علت بود که کوشندگان سیاسی بی‌آنکه پروای حال بیمناک کشور و بازگشت ارتجاع را کنند یگانه کوشش و آرمان خود را بدست آوردن کرسیهای پارلمان و جایگاههای وزارت می‌پنداشتند ـ اگرچه‌ به بهای نیرومندی ارتجاع یا تجزیه‌ی کشور بدست آید. بآنچه در این میان هیچ پروا نمی‌شد کوشش به تربیت مردم و آنچه قربانی ‌گردید افسوسمندانه رشد سیاسی ایشان بود.


🌸

🔹 در پیرامون پیشامدهای آخر


🖌 احمد کسروی


🔶 کانال پاکدینی


🌷🌸💐

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 20

در پیرامون شعر 4

شاعر امروز باید با بیانات شیرین و موجز خود نواقص احتیاجات كنونی ما را بشمارد و راه تحصیل و تكمیل آن را نشان دهد سخنوران عهد جدید را لازم است جوانان افراطی را از مفاسد تندروی بیاگاهانند و عقب‌ماندگان را با تازیانه‌ی انتباه و انتقاد اغواء و اغرار كنند و در همه‌ی شئون ملی و اجتماعی حد اعتدال را توصیه نمایند و بخط مستقیم میانه‌روی راهنمایی كنند ـ حفظ شعایر ملی و دینی را بمردم ذهنی سازند و مضرات تقلید بلهوسانه را بگویند.

شاعر متجدد باید با مراعات حدود ادب و حفظ عفت قلم لغزشهای گذشتگان را جبران كند و لكه‌ی این عار را از ادبیات ایران پاك سازد.

نیازی بگفتن نداریم كه دوره‌ی مدیحه‌سرایی سپری شده و این موضوع در موقع خود هرچه بود گذشته و امروز دیگر خریداری ندارد بایدش در خاك فراموشی دفن و فاتحه‌اش را بخوانیم.

غزلسرایی و اشعار هوس‌آمیز كه گفتیم برای بشر فطریست از قدیم و جدید بسیار گفته شده صدها دواوین در دست داریم كه برای مطالعه ارباب ذوق كافی است و شعرای عهد جدید هم گاهی كه مضمون تازه‌ای بدست می‌آورند اگر از روی تفنن و برای انبساط خاطر غزلی بسرایند البته مانعی نخواهد داشت (1) و خواندنش برای دوستداران شعر خالی از حظی نیست ولی دیگر امروز سزاوار نتوان دید شاعری قریحه‌ی ذیقیمت خود را همه صرف مغازلات كند و دیوانی از آن مملو سازد اكنون صدها زمینه‌ی تازه و سودمند برای سخنسرایی در دست است كه جامعه از آن بهره‌ی بسیار برد.

امروز قضیه‌ی غزلسرایی عیناً مثل بلبلیست كه در باغی بمجاورت مورچه‌ای آشیانه داشت و همیشه با نغمه‌سرایی و عشق‌ورزی با گل بسر می‌برد و اندیشه از فردای زمستان نداشت و هر توبیخ و ملامتی از مورچه می‌شنید البته سودی نمی‌بخشید تا فصل خزان در رسید و برف باریدن گرفت بلبل را كه اندوخته نبود بیچاره ماند و ناچار بدریوزه دم لانه‌ی مورچه رفت و دست سئوال باز نمود جز یأس و حرمان نتیجه‌ای نیندوخت. حال اگر شعرای ما نیز همه را بنغمه‌سرایی و مدح باده و ساده روز بگذرانند جامعه از اندوخته‌های سودمند محروم می‌ماند و ناچار كارش به بیچارگی كشد.

(1) : مانعش خرد است كه می‌گوید تا كسی براستی عاشق نیست بخیره دم از عشق نزند ـ پیمان.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)



🌸💐🌷

🔶 دفتر امروز چه باید کرد؟

🔸 احمد کسروی

(دو از دو)

کوشاد تلگرام :

از آنسو در سایه‌ی چنان کوششهایی چون احساسات مردم هر روز جوشش بیشتری می‌یافت ، پیشروان سیاسی آن را نشان درستی راه و پیشرفت کار خود پنداشته فریبخوارانه در باور خود پافشارتر می‌گردیدند.

فسوسا از رهگذر غروری که از شور و احساسات توده‌ی ناآگاه بایشان رو می‌نمود ، دیگر راهنماییهای دلسوزانه و هشیارانه‌ را نمی‌شنیدند و راهنمایی‌های کسروی بدیده‌ی آنان ساده‌انگاری یا «راهی که سالها می‌خواهد تا به نتیجه رسد» می‌نمود.

کسروی از دیرباز به پیروی از خرد و بدور از هوس و کینه و احساساتِ خام و با نگرشی دانشورانه به بررسی ژرف جامعه‌ی ایرانی پرداخته کوشش خود را بر پایه‌ی یافته‌های پژوهشی نهاده آن را همچون رشته‌ای از دانش استوار گردانیده بود. در همان دوره‌ی اختناق رضاشاهی هشت سال ‌کوشید تا جلوگیرهای پیشرفت توده را یکایک بازنماید و راه چاره بآنها را نشان داده خردمندان و آزادیخواهان را بیاری بخواند. در این راه گام بگام پیش می‌رفت و تا شهریور 1320 گروهی از پاکدلان و خردمندان را که «پیمانیان» یا سپس «آزادگان» نامیده ‌شدند در پیرامون کوششهای مهنامه‌ی پیمان گرد آورده بود.

در این زمان آزادگان و نیز «ایرانخواهانی» گرد آمده ازو می‌خواهند که همچون دیگران دسته و حزبی برپا کرده و بکوششهای سیاسی بیاغازد. کسروی در پاسخ به درخواست ایشان در نشستی با آنان سخنانی می‌راند (مهرماه 1320). همان سخنرانیست که در این دفتر گرد آمده.

چون هشتاد سال بیشتر درمیانه می‌گذرد ، بسا کسانی شک کنند که این سخنرانی چه سودی بحال امروزی کشور دارد. راست است که شرایط آن زمان با امروز بسیار متفاوت بوده ولی سخنران بیش از همه از بنیادی‌ترین نیازمندیهای توده‌ی ایرانی سخن می‌راند و اینست گذشته از برخی فرعیات که به همان تفاوت شرایط وابسته است ، دیگر سخنانش هنوز امروزیست.

آری ، کسروی بیش از هر چیز به بنیادها می‌پردازد. او در این راه ، بیش و پیش از هر چیز درباره‌ی معنیهایی که پایه و «عنصر» اصلی هر «ترکیب» جامعه‌شناختی است ـ همچون ادبیات ، فرهنگ ، تمدن ، روان ، خرد ، دین ، تربیت ، یگانگی (اتحاد) ، پیشرفت ، نیرومندی ، بزرگی ، میهن‌پرستی ، سیاست ، مشروطه (دمکراسی) ، حزب ، انقلاب و استقلال ـ شرح دقیقی می‌دهد و آنها را با مثالهای زنده بازمی‌نماید تا هیچ گوشه‌ی تاریکی بازنمانَد. بیشترِ این مثالها از زندگی و تجربیات شخصی اوست ولی عبرتهایی از سرگذشت دیگران و تاریخ نیز در آنها درخشش ویژه‌ای دارد. ارجدارتر آنکه «آمیغهایی» (حقایقی) را می‌شناساند که همه تازه ، پرفروغ و در همان حال نیروده‌‌اند. آنها همچون قانونهای طبیعی در گذشته و حال و آینده و در شرق و غرب و درباره‌ی هر توده‌ای راست درمی‌آید. از دانستن آنها حال توده‌ی ایرانی و علت بسیاری از پیشامدها بهتر شناخته می‌شود.

در این گفتار نخست از چهار نیاز بنیادی برای توده‌ی ایرانی سخن بمیان می‌آید. با افسوس بسیار باید گفت هنوز پس از هشتاد سال آنها نیازهای بنیادی و «بایدهای» نخستین در کشور ماست.

این سخنان یا بهتر گوییم : راهنماییهای دانشی و دلسوزانه‌ ، در همان آغاز جنب و جوش و کوششهای سیاسی برویه‌ی دفتری به همین نام گرد آمد و سپس چند بار چاپ و پراکنده شد ولی از آنجا که در آن روزگارِ «آزادی» رشته‌ی اندیشه‌ها در دست احساسات و هوسها بود جز کسان کم‌شماری ، دیگران از پیشوایان و از مردم به آنْ همه گونه بی‌پروایی کردند. علت پیشامدهای ناگوار آن سالها و در نتیجه ناکامیها و دلسردیها را باید در همین بی‌پرواییها و گردن‌کشیها جستجو کرد.

امروز می‌بینیم توده‌ی ایرانی هنوز بدردهایی که در این گفتار آمده دچار است. از دلبستگان بمیهن خواهانیم اگر سخنان این دفتر را براست می‌دارند در نشر آن بکوشند. یک رشته ‌اندیشه‌ها هر اندازه بخردانه و راست باشد تا نیکخواهانی دست بهم ندهند و کوششهاشان یکی نگردانند از آنها نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. ما نیز این سخنان را نشر نکردیم که نگاره‌ای ماندگار بر کاغذ گردد. ما اینگونه گفتارها را برای نتیجه‌های آن و بیش از همه رستگاری ایرانیان نشر می‌کنیم و از ایرانخواهان امید یاری و همدستی داریم.

بهمن‌ماه 1398


🌸

📘 معنی دمکراسی
(گفتارهایی از نامه‌ی پرچم روزانه)

🖌 احمد کسروی


📌 کوشاد تلگرام :

اینها گفتارهایی از روزنامه‌ی پرچم است که ما زیر عنوان «معنی دمکراسی» گردآوری کرده و در یک دفتر جداگانه می‌پراکنیم. 


🔹نخستین پراکنش برویه‌ی کتاب : اسفند ۱۴۰۱

🛎 کتابخانه‌ی پاکدینی

دریافت فایل از اینجا.

دریافت نسخه‌ی گویا از اینجا.


💐🌸

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 21

در پیرامون شعر 5

اما موضوع اغراق و گزافه‌گویی

از آنجا كه شعر و دیگر نوشتجات ادبی امریست ذوقی و وجدانی هرجا كه اصطكاك با حقایق ثابته و قضایای مسلمه ندارد لازمه‌اش سخن‌آرایی و استمداد از وهمیات و تخیلات شاعرانه می‌باشد و شاعر ناچار از آنست كه برای توسیع دایره‌ی سخن و آرایش كلام بهر طرف تشبث و از استعاره و تشبیه و كنایه و تلویح و سایر صنایع لفظی و معنوی و محسنات كلامی استعانت جسته و سخن خود را بزیور بلاغت و فصاحت و دیگر آرایشها بیآراید تا مگر تأثیرات خاصی را كه منتظر است كاملاً در دل خوانندگان ببخشد.

پس اگر در این ضمن اغراق و گزافه هم بگوید نتوان مورد ملامتش قرار داد چنانكه نقاشی كه می‌خواهد منظره‌ی باغ و یا عمارت موهومی را ترسیم كند و قصدی جز هنرنمایی و جلب انظار ندارد هر قدر در عظمت و زیبایی آن مبالغه كند و بهر اندازه در رنگ آمیزیش جهد نماید و مهارت ظاهر سازد البته ملوم نباشد و بلكه مورد تمجید خواهد بود.

شعرای قدیم كه اینهمه مبالغه و اغراق بكار برده و بوسایل گوناگون سخن‌آرایی كرده‌اند نباید تصور كنیم كه ممدوحین و یا شنوندگان دیگر حقیقتی برای آن قبیل گفتارها قایل بوده و یا كسی از اینگونه مدایح مبالغه‌آمیز بر خود بالیده است بلكه مادح و ممدوح و هر خواننده‌ی باذوقی تمام توجهشان بمضامین بدیع و صنایع و محسنات كلام بود چنانكه شنیده نشده كه از شاعری نفس غلو و مبالغه در مدح و ثنا بتنهایی نظر شنوندگان را جلب و موجب تمجید شده باشد.

بلكه هر صله و انعامی كه شعرا از پادشاهان و بزرگان دیگر یافته همه در مقابل مضامین بكر و بدیع و سایر مزایای كلامی بوده است كه همین اغراق و مبالغه را نیز یكی از آنها می‌دانستند.

درست است كه پادشاهان سلف بنشر مدایح و ذكر مفاخر و فتوحات خود علاقه‌ی مخصوصی داشتند و بلكه بعضاً نظریه‌ی سیاست در آن بوده كه علت اصلی ترویج شعر و شاعری از آنجا است ولی گفتگوی ما راجع بمبالغه و اغراقاتی است كه شعرا غالباً در مدیحه‌سرایی و اشعار دیگر بكار برده‌اند كه قسمت اعظم آنها خارج از حدود طبیعی و قسمتی هم اگر طبیعی باشد علی الاكثر ممدوحین دارای آنها نبوده‌اند و ظاهراً همه‌ تمسخرآمیز و جز ریشخند چیزی نیست.

ولی چنانكه گفته شد در این موارد همه را عقیده بر این بود كه اینگونه گزافه‌گوییها از جمله مزایای كلام و این خود بین شعراء یك نوع مسابقه‌ی فكری است كه با جمله‌ی احسنها اكذبها عذر آن را خواسته‌اند.

و الا شاعری كه ممدوح بدقیافه و مجدری را ماه چهارده شبه می‌خواند می‌بایست ممدوح از شنیدن چنین حرف تمسخرآمیز بهم برآید و كیفر چنین اهانتی را از او بجوید.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)


🌷🌸💐

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (یک از سیزده)


چون در ایران ، در این روزهای آخر تکانی پیش آمده و تغییراتی روی داده هر کسی می‌فهمد که یک کاری باید کرد. ولی یک راهی در پیش نیست و دو تن که بهم می‌رسند از هم می‌پرسند : «امروز چه باید کرد؟..». ما می‌خواهیم باین پرسش پاسخ دهیم و اینست می‌گوییم : «امروز آنچه که کشور نیازمند است باید کرد».

خواهند گفت : کشور به چه نیازمند است؟!. می‌گوییم : امروز کشور ما بآن نیازمند است که مشروطه[=دمکراسی] و قانون اساسی اجرا گردد. حکومت ملی بروی بنیاد استواری گزارده شود. طبقات توده برای چنان حکومتی آماده گردند. مجلس از روی قانون انتخاب شود. وزیران مسئول [پاسخده] مجلس باشند. همه‌ی مطالب در پارلمان بگفتگو آید. دولت یک سیاست آشکاری دنبال کند. با همسایگان از هر باره حسن تفاهم درمیان باشد. اینهاست آنچه کشور نیازمند است و امروز باید پیشروان و خردمندان دست بهم دهند و این مقصود را اجرا کنند.

در ایران در سی‌واند سال پیش جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست که مردان غیرتمند و ارجداری در راه آن با جان و مال کوشیدند و یک دسته از جوانان و مردانِ دلیر خونهای خود را در راه آن ریختند. این کوششها بسیار گرانبها بود و در نتیجه‌ی آن ایران از بند استبداد رها گردید و در شمار کشورهای مشروطه درآمد ، و دارای قانون اساسی و پارلمان گردید ، و در توده تکانی پدید آمد. از گفتن بی‌نیاز است که خودِ این ، فیروزی بزرگی برای کشور ما بود و آن را به یک راه پیشرفتی انداخت.

چیزی که هست ، بعللی که یکی از آنها آماده نبودن توده را باید شمرد ، آن کوششها به نتیجه‌ی مقصود نرسید و جنبش آزادی پس از چند سال مبدل بآشوب و دسته‌بندی گردید و دولت بیکبار از نیرو افتاده رشته‌ی ایمنی از هم گسیخت ، و پس از چند سالِ دیگر این آشوب مبدل بدیکتاتوری و استبداد شد.

کنون که پس از بیست سال فرصتی پیدا شده باید دنباله‌ی آن کوششهای جانبازانه را گرفت و آن کار ناانجام مانده را بانجام رسانید :

نخست باید مشروطه و قانون اساسی و حکومت ملی را محترم شمرد و ارجی را که دارند بآنها گزاشت ، و این نکته را گوشزد همگی گردانید و همگی را بمحترم شمردن اینها برانگیخت. چون قانون و مجلس بیست سال (1) در این کشور بازیچه بوده ناگزیر احترام خود را از دست داده و در دیده‌ها خوار گردیده. باید این خواری را از میان برداشت.

باید گفت : آنچه در آن بیست سال در ایران رو داده نه مشروطه یا قانون ، بلکه استبداد و دیکتاتوری بوده ، و باید کارهای آن زمان ، همه را از قانون بیرون شمرد و اثر قانونی بآنها نداد.

باید گفت : در آن بیست سال قانون و مشروطه در کنار مانده بوده و کنون از سر نو بکار افتاده و اجرا خواهد گردید.

دوم ، باید قانون براستی اجرا گردد و مجلس از روی انتخابات برپا شود و هر گامی که بضد مشروطه و قانون اساسی برداشته شده بازگردد.

سوم ، باید یک دسته‌ی شایسته‌ی بزرگی پدید آید و در همه جای کشور ریشه دواند و نیرومند باشد که در این هنگامِ جوشش احساسات ، مرکزیتی باندیشه‌ها دهد و با همدستی پیشروان و خردمندان بنگهداری مشروطه و قانون اساسی و حکومت ملی کوشد و دیگر باره راه بآشوب و دیکتاتوری ندهد.

چهارم ، باید توده برای حکومت مشروطه آماده گردد. دوباره می‌گویم : مانع بزرگی در راه مشروطه آماده نبودن توده است و باید کوشید این مانع را برای همیشه از جلو برداشت.

پابرگی :
1ـ خواست بیست سالیست که از کودتای سوم اسفند 1299 آغاز شد و شانزده سال آن پادشاهی رضاشاه بوده.


🌸

سید محمد‌ طباطبایی

سید‌ عبدالله ‌بهبهانی

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 22

در پیرامون شعر 6

حكیم ابوالقاسم فردوسی اشعار مبالغه‌آمیزی را كه در شاهنامه سروده و از سم ستوران زمین پهنه را شش و آسمانش را هشت ساخته بدیهی است نظر تملق و چاپلوسی از كسی نداشته تنها آرایش كلام و توسیع دایره‌ی سخن او را بدین گفتارها برانگیخته و چون موضوعاتش داستانی و بیان حقایقی در بین نبوده تا منافی با چنین اغراقاتی باشد البته ذكر چنان مضامین را مانعی نخواهد بود.

بالجمله نتیجه‌ای كه از بیانات فوق بدست می‌آید این است مادامی كه شاعر سر و كارش با بیان حقایقی نیست و سخن از وهمیات و تخیلات شاعرانه دارد نمی‌توان اغراق‌گویی را بدو عیب شمرد و در كلیه باید معتقد بود چیزی كه بنیادش بر وهم است سرمایه‌اش نیز باید از وهمیات باشد.

ولی موقعی كه شاعر و یا نویسنده می‌خواهد حقایقی را بگوید و یا وقایعی را بیان كند دیگر نمی‌تواند معنی را فدای لفظ سازد و با گزافه و اغراق بی‌ربط مفاهیم سخن را مختل نماید.

ولی جای بسی تأسف است رویه‌ی اغراق گویی در كشور ما بدرجه‌ای شایع گشته و عمومیت پیدا كرده است حتی مورخین و وقایع نگاران كه مكلف بذكر حقایق ثابته و بیان حوادث و وقایع مسلمه هستند در سوق كلام خود رویه‌ی شاعرانه را پیش گرفته غالباً با استعاره و تشبیه الفاظ و عبارات مبالغه‌آمیزی را بكار می‌برند كه همه بازیچه‌ی دست شعرا و از اینرو مورد استعمال و مفهوم حقیقی خود را از دست داده‌اند و یا بعبارت دیگر بجای تاریخ نگاری داستان ادبی نوشته و كتاب خود را بصورت رمان آورده‌اند.

و چون خواسته‌اند آب و هوای شهری را كه شاید نسبت بنقاط مجاور اندكی بهتر است توصیف نمایند آنجا را رشك هشت بهشت معرفی و نسیم سحرگاهیش را محیی عظام [=استخوانها] رمیم [=پوسیده] گفته‌اند و ما از اینگونه كتب تاریخی بسیار داریم كه باید آنها را داستانهای ادبی نام گذارده و در ردیف الف لیله و حمزه نامه قرار بدهیم.

متأسفانه این رویه در اینجاها نیز توقف نكرده چنانكه اگر ما مراسلات دوستانه را كه بین دو نفر مبادله می‌گردد مطالعه كنیم خواهیم دید نویسنده در ابتداء خود را برایگان قربان و برخی رفیق خود ساخته و سپس از سوز و گداز دل در آتش فراق شكایت كرده می‌گوید : از سر شب تا بسحر اشك خونین می‌ریزم و مشكل دانم كه جان از این غم بروز برم...

تاجری در كاغذ خود در جواب همكارش می‌نویسد كه داد و ستد بازار بكلی بسته شده از صبح تا شام همه را در حجره دست روی دست گذارده و بیكار نشسته‌ایم یقین كنید كه در همه‌ی بازار شهر صد تومان پول نقد بدست نمی‌آید...

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)


🌸💐🌷

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (دو از سیزده)


حوادث آغاز مشروطه و آن داستانهایی که بآشفتگی کشور و ناایمنی آن انجامید بماند. همین پیشامدهای آخر بهترین دلیل است که این توده بسیار آلوده می‌باشد. شما دیدید اندک‌تکانی که پیش آمد کُردان بآبادیها ریخته بکشتار و تاراج پرداختند. ایلها بسر راهها آمده براهزنی برخاستند. روستاییان براه‌آهن ریخته آن را از بن کندند و به یغما بردند. ملایان فرصت یافته برآن شدند که زنان را به روگیری وادارند و درِ گرمابه‌ها خزینه‌های عمومی را بازگردانند (1) و دبستانهای دخترانه را در بندند. یک دسته هوچیان فرصت جسته برآن شدند که روزنامه‌های بسته شده‌ی خود را برپا کنند و باز زبان بدشنام و بدگویی و هوچیگری بگشایند. مردانی که دیروز صد چاپلوسی از شاه گذشته می‌نمودند همینکه او رفت فوراً به بدگویی و زباندرازی آغاز کردند.

در چنین هنگامی که بایستی همه‌ی افراد توده غم کشور را خورند و هر کسی خود را برای کوشش در راه کشور و جانبازی آماده گردانَد ، هر گروهی بکارهای زشت دیگری برخاستند.

در چنین هنگامی که بایستی خُرد و بزرگ و پیر و جوان همه متانت نشان دهند و رشته‌ی آرامش را نگسلند بدینسان بآشوب و هرج و مرج پرداختند.

اینها دلیل است که در این توده یک آرمان عمومی نیست و هر گروهی برای خود مقصود و آرزوی دیگری دارند. دلیل است که انبوهی از مردم همیشه درپی فرصتند که به یغما و تاراج و یا بخودفروشیها[=خودنمایی فزون] و هوسبازیهای بیجا برخیزند. دلیل است که گروه بزرگی از میان توده معنی زندگانی توده‌ای را نمی‌فهمند.

در چنین توده‌ای حکومت ملی (یا سررشته‌داری توده) دوام نتواند داشت. حکومت ملی در توده‌ایست که انبوه افراد ، معنی آن حکومت را بدانند و همگی دلبستگی بآن پیدا کنند.

فرقست میان مردمی که شایسته‌ی حکومت استبدادیند با مردمی که سزاوار حکومت مشروطه می‌باشند. در حکومت مشروطه باید همه‌ی افراد این بدانند که بیست یا سی‌ملیون یا کمتر یا بیشتر که در یک جا می‌زیند در حُکم یک خانواده‌اند و همگی در سود و زیان باهمند و باید هر یکی دربند آسایش تمام توده باشند.

فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شکل حکومت نیست. یک فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است. در قرنهای پیش که در همه‌ی کشورها حکومت استبدادی بود یک پادشاهی چیره می‌شد و مردم را بنده‌وار راه می‌برد. از اینسوی مردم نیز کاری بکشور یا پیشرفت آن نداشته و هر گروهی آرزوهای دیگری را دنبال می‌کردند و از زندگانی جز این را نمی‌خواستند که بکسبی یا کاری پردازند و پولی درآورند و با خاندان خود خوش زیند. وظیفه‌ای برای خود جز از این نمی‌شناختند.

سپس خردمندانی برخاستند و باینگونه زندگانی و حکمرانی ایراد گرفته گفتند : مردمی که در یک کشور می‌زیند همچون افراد یک خانواده‌اند و در سود و زیان باهم شریکند و آن کشور خانه‌ی ایشان می‌باشد. اینان گذشته از آنکه هر یکی برای تأمین زندگانی شخصی یا خانواده‌ای خود می‌کوشند یک وظایفی نیز در قبال کشور دارند. زیرا باید دست بهم داده در آن کشور ایمنی برپا کنند ، و راهها را هموار گردانند ، به تنظیف شهرها و بآبادی دیهها (2) کوشند ، با امراض عمومی نبرد کنند ، و سپاه آماده گردانیده کشور را از بیگانگان نگه دارند. اینها مصالح عمومیست که بگردن عموم افراد توده می‌باشد. چیزی که هست چون همگی نخواهند توانست بآن کارها پردازند و نیازی نیز به پرداختن همگی ایشان نیست نتیجه آن می‌شود که کسانی را از میان خود برای انجام آن کارها برگزینند و سررشته را بدست آنان سپارند ، ولی در همان حال ، خود نیز در پشت سر ایستاده هم پشتیبان و مایه‌ی دلگرمی ، و هم ناظر و بازرس آنان باشند. اینست فرقی که میانه‌ی مشروطه و استبداد می‌باشد.


👇

از اینجا یک بحث علمی بمیان آمده ، و آن اینکه آیا حکومت برای مردم است یا مردم برای حکومت می‌باشند؟.. این دو باهم تفاوت بسیار دارد. شما اگر طرفدار استبداد باشید باید بگویید : مردم برای حکومتند. زیرا در استبداد یک تن با زورِ خود پادشاه می‌شود و بتخت می‌نشیند و بمردم فرمان می‌راند و برای خود دربار بسیار باشکوهی برپا می‌کند و همه گونه اسباب کامیابی و حکمرانی فراهم می‌آورد : چند صد تا زن گیرد ، دسته‌های سازندگان و نوازندگان و خنیاگران پدید آورد ، اصطبل‌خانه‌ی مبارکه بنیاد نهد ، یک شاپشال و یک امیربهادر جنگ و یک منیجک و یک ببری‌خان و یک سید بحرینی تهیه سازد ... هرچه می‌خواهد می‌کند. مقصود اصلی ، زندگانی و کامرانی اوست و مردم تنها برای آنند که مالیات پردازند و مصارف انبوه جاه و جلالش را راه‌ اندازند ، دسته‌های سرباز و سواره برای نگهداری «وجود مبارک» او تهیه کنند ، و همیشه دعاگوی «ذات اقدس ملوکانه» باشند ، و هر زمان که او از کامرانیهای حرم دلسرد شد و بنام گردش یا سفر بیرون آمد در سر راهش صف کشند و سر فروآورند ، و هر زمان که آتش خشم «ظل‌الله» زبانه کشید برای فرونشاندن آن ، کسانی یخه بدست جلاد دهند ، و بالاخره اگر جنگی پیش آمد و «اعلیحضرت» را دشمنانی پیدا شدند سر و جان در راه او دریغ نگویند. در چنین حکومتی مردم نه دلبستگی بکشور و استقلال و مانند اینها توانند داشت و نه گله از سختی روزگار و بدی زندگانی خود توانند کرد. در چنین حکومتی مردم برای خود نمی‌زیند و همچون بندگان برای دیگری می‌زیند.

ولی اگر خواهان مشروطه باشید باید بگویید حکومت برای مردم است. به اینمعنی باید مقصود اصلی ، زندگانی توده و آبادی کشور را بگیرید و رشته را در دست خود آنان شناسید و بگویید حکومت جز برای مردم نیست. زیرا چنانکه گفتیم حکومت یا سررشته‌داری در واقع برای اداره کردن مصالح عمومی مردم است و این کار حق خود توده و وظیفه‌ی خود ایشان است ولی چون همگی نمی‌توانند بآن برخیزند کسانی را از میان خود برگزیده سررشته را بدست آنان می‌سپارند و ایشان کارگزاران توده‌اند نه فرمانروایان آن.

در چنین حکومتی مردم از بند استبداد و ستم آزادند ولی خود یک بار سنگینی بدوش می‌دارند و آن نگه داشتن کشور و آباد گردانیدن آن می‌باشد. از همین جاست که یک عنوانی بنام «وطن‌پرستی» پیش می‌آید. بسیاری از مردم این کلمه را شنیده ولی معنای درست آن را ندانسته‌اند. اینست کسانی ایراد گرفته می‌گویند : «پرستش آب و خاک چه معنی دارد؟!..» من معنی این را هم روشن می‌گردانم :

بیست یا سی‌ملیون مردم یا بیشتر یا کمتر ، که بنام یک توده در یک جا می‌زیند در واقع یک قراردادی میانه‌ی اینهاست. مِثل آنست که این بیست یا سی‌ملیون مردم در یک بیابان بزرگی گرد آمده و باهم پیمانی نهاده‌اند که در سود و زیان و در خوشی و سختی باهم شریک باشند و همگی دست بهم داده با یگانگی زیند. باینمعنی اگر راهزنانی در فلان گوشه‌ی کشور پیدا شدند دیگران نگویند «بما چه؟» و همگی دست بهم داده بجلوگیری از آنان کوشند. اگر در فلان شهر زمین‌لرزی رخ داده و آسیب سختی بمردم رسیده از دیگر شهرها بی‌پروایی ننمایند و پول برای آبادی آنجا فرستند. اگر در فلان مرز دشمنی پیش آمده دیگران خود را کنار نکشند و از سراسر کشور سپاه بجلوگیری فرستند.

یک چنین پیمانِ مقدس است که «وطن‌پرستی» نامیده می‌شود و مقصود از پرستش ، خود را در برابر توده وظیفه‌دار و مسئول دانستن و همیشه دلبستگی نمودن و بکوشش و فداکاری آماده بودنست.

اینکه دلبستگی بوطن یا بآب و خاک نموده می‌شود برای آنست که این کشور خانه‌ی ماست. لوازم و زندگانی ما از زمین و از آب و از هوا و از آفتاب اینجا آماده می‌گردد. هر کسی باید علاقه باین خانه داشته باشد و نگهداری آن را وظیفه‌ی خود داند.

این معنی حکومت مشروطه و یا سررشته‌داری توده است ، و مردمی شایسته‌ی این حکومت توانند بود که این معنی را نیک فهمند و از درون دل آن را بپذیرند و بآن پیمان مقدس که گفتیم وارد باشند و خود را وظیفه‌دار نگهداری کشور شناسند.

در مردم ایران دسته‌های بزرگی از ایلها و روستاییها و دیگران این معنی را هیچ نشنیده‌اند و چنین سخنانی بگوشهای آنان نخورده ، دسته‌هایی بزرگی از طبقه‌ی عوام شنیده‌اند و معنایش را نفهمیده‌اند و از درون دل هوادارش نیستند ، و دسته‌هایی از فلان ملا و بهمان حاجی و فلان صوفی و بهمان خراباتی دلهاشان پر از عقیده‌هاییست که با این معنی نمی‌سازد و اینست نمی‌توانند این را بپذیرند و هوادارش باشند. آنان در زندگانی مقاصد دیگری دارند و بنگهداری کشور و آبادی آن قیمت نمی‌توانند داد. گذشته از دسته‌هایی که در این کشور زندگی می‌کنند و از خوشیها و نعمتهای آن بهره‌مند می‌گردند ، ولی از درون ، دشمنان این کشورند و بدبختی آن را خواستار می‌باشند.


👇

امروز درمیان ایرانیان هزاران کسان هستند که چون نام «میهن‌پرستی» شنوند بریشخند می‌پردازند. اگر گفته شود فلان کار بصلاح کشور است و باید کرد رو ترش می‌کنند. رویهم‌رفته بهیچ کاری درباره‌ی کشور و توده گردن نمی‌گزارند و همیشه می‌خواهند با هوسهای خود زندگی نمایند. با اینحال چون یک گرفتاری پیش آمد بناله و فریاد برمی‌خیزند و از دولت بد می‌گویند. بیشتر اینان کسانیند که درسی خوانده‌اند و از طبقه‌ی عوام نیستند و با اینحال معنی زندگانی توده‌ای را نمی‌فهمند.

مانع بزرگ مشروطه همینست و امروز که فرصت بدست آمده یکی از کوششها آن باید بود که با این مانع مبارزه کنیم و آن را از میان برداریم.



پابرگیها :

1ـ پیش از رواج دوش ، تناشویی در گرمابه‌ها در حوضی بزرگ بنام خزینه انجام می‌گرفت. در زمان رضاشاه که به منظور رعایت بهداشت آنها برچیده شد ملایان آن را نیز خلاف «اسلام» شمارده ناخشنودی و دشمنی می‌نمودند.

2ـ دیه (dih) = روستا ،‌ ده (ده سبک شده‌ی دیه است).


🌸