پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
سید‌ عبدالله ‌بهبهانی
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 22

در پیرامون شعر 6

حكیم ابوالقاسم فردوسی اشعار مبالغه‌آمیزی را كه در شاهنامه سروده و از سم ستوران زمین پهنه را شش و آسمانش را هشت ساخته بدیهی است نظر تملق و چاپلوسی از كسی نداشته تنها آرایش كلام و توسیع دایره‌ی سخن او را بدین گفتارها برانگیخته و چون موضوعاتش داستانی و بیان حقایقی در بین نبوده تا منافی با چنین اغراقاتی باشد البته ذكر چنان مضامین را مانعی نخواهد بود.

بالجمله نتیجه‌ای كه از بیانات فوق بدست می‌آید این است مادامی كه شاعر سر و كارش با بیان حقایقی نیست و سخن از وهمیات و تخیلات شاعرانه دارد نمی‌توان اغراق‌گویی را بدو عیب شمرد و در كلیه باید معتقد بود چیزی كه بنیادش بر وهم است سرمایه‌اش نیز باید از وهمیات باشد.

ولی موقعی كه شاعر و یا نویسنده می‌خواهد حقایقی را بگوید و یا وقایعی را بیان كند دیگر نمی‌تواند معنی را فدای لفظ سازد و با گزافه و اغراق بی‌ربط مفاهیم سخن را مختل نماید.

ولی جای بسی تأسف است رویه‌ی اغراق گویی در كشور ما بدرجه‌ای شایع گشته و عمومیت پیدا كرده است حتی مورخین و وقایع نگاران كه مكلف بذكر حقایق ثابته و بیان حوادث و وقایع مسلمه هستند در سوق كلام خود رویه‌ی شاعرانه را پیش گرفته غالباً با استعاره و تشبیه الفاظ و عبارات مبالغه‌آمیزی را بكار می‌برند كه همه بازیچه‌ی دست شعرا و از اینرو مورد استعمال و مفهوم حقیقی خود را از دست داده‌اند و یا بعبارت دیگر بجای تاریخ نگاری داستان ادبی نوشته و كتاب خود را بصورت رمان آورده‌اند.

و چون خواسته‌اند آب و هوای شهری را كه شاید نسبت بنقاط مجاور اندكی بهتر است توصیف نمایند آنجا را رشك هشت بهشت معرفی و نسیم سحرگاهیش را محیی عظام [=استخوانها] رمیم [=پوسیده] گفته‌اند و ما از اینگونه كتب تاریخی بسیار داریم كه باید آنها را داستانهای ادبی نام گذارده و در ردیف الف لیله و حمزه نامه قرار بدهیم.

متأسفانه این رویه در اینجاها نیز توقف نكرده چنانكه اگر ما مراسلات دوستانه را كه بین دو نفر مبادله می‌گردد مطالعه كنیم خواهیم دید نویسنده در ابتداء خود را برایگان قربان و برخی رفیق خود ساخته و سپس از سوز و گداز دل در آتش فراق شكایت كرده می‌گوید : از سر شب تا بسحر اشك خونین می‌ریزم و مشكل دانم كه جان از این غم بروز برم...

تاجری در كاغذ خود در جواب همكارش می‌نویسد كه داد و ستد بازار بكلی بسته شده از صبح تا شام همه را در حجره دست روی دست گذارده و بیكار نشسته‌ایم یقین كنید كه در همه‌ی بازار شهر صد تومان پول نقد بدست نمی‌آید...

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)


🌸💐🌷
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (دو از سیزده)


حوادث آغاز مشروطه و آن داستانهایی که بآشفتگی کشور و ناایمنی آن انجامید بماند. همین پیشامدهای آخر بهترین دلیل است که این توده بسیار آلوده می‌باشد. شما دیدید اندک‌تکانی که پیش آمد کُردان بآبادیها ریخته بکشتار و تاراج پرداختند. ایلها بسر راهها آمده براهزنی برخاستند. روستاییان براه‌آهن ریخته آن را از بن کندند و به یغما بردند. ملایان فرصت یافته برآن شدند که زنان را به روگیری وادارند و درِ گرمابه‌ها خزینه‌های عمومی را بازگردانند (1) و دبستانهای دخترانه را در بندند. یک دسته هوچیان فرصت جسته برآن شدند که روزنامه‌های بسته شده‌ی خود را برپا کنند و باز زبان بدشنام و بدگویی و هوچیگری بگشایند. مردانی که دیروز صد چاپلوسی از شاه گذشته می‌نمودند همینکه او رفت فوراً به بدگویی و زباندرازی آغاز کردند.

در چنین هنگامی که بایستی همه‌ی افراد توده غم کشور را خورند و هر کسی خود را برای کوشش در راه کشور و جانبازی آماده گردانَد ، هر گروهی بکارهای زشت دیگری برخاستند.

در چنین هنگامی که بایستی خُرد و بزرگ و پیر و جوان همه متانت نشان دهند و رشته‌ی آرامش را نگسلند بدینسان بآشوب و هرج و مرج پرداختند.

اینها دلیل است که در این توده یک آرمان عمومی نیست و هر گروهی برای خود مقصود و آرزوی دیگری دارند. دلیل است که انبوهی از مردم همیشه درپی فرصتند که به یغما و تاراج و یا بخودفروشیها[=خودنمایی فزون] و هوسبازیهای بیجا برخیزند. دلیل است که گروه بزرگی از میان توده معنی زندگانی توده‌ای را نمی‌فهمند.

در چنین توده‌ای حکومت ملی (یا سررشته‌داری توده) دوام نتواند داشت. حکومت ملی در توده‌ایست که انبوه افراد ، معنی آن حکومت را بدانند و همگی دلبستگی بآن پیدا کنند.

فرقست میان مردمی که شایسته‌ی حکومت استبدادیند با مردمی که سزاوار حکومت مشروطه می‌باشند. در حکومت مشروطه باید همه‌ی افراد این بدانند که بیست یا سی‌ملیون یا کمتر یا بیشتر که در یک جا می‌زیند در حُکم یک خانواده‌اند و همگی در سود و زیان باهمند و باید هر یکی دربند آسایش تمام توده باشند.

فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شکل حکومت نیست. یک فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است. در قرنهای پیش که در همه‌ی کشورها حکومت استبدادی بود یک پادشاهی چیره می‌شد و مردم را بنده‌وار راه می‌برد. از اینسوی مردم نیز کاری بکشور یا پیشرفت آن نداشته و هر گروهی آرزوهای دیگری را دنبال می‌کردند و از زندگانی جز این را نمی‌خواستند که بکسبی یا کاری پردازند و پولی درآورند و با خاندان خود خوش زیند. وظیفه‌ای برای خود جز از این نمی‌شناختند.

سپس خردمندانی برخاستند و باینگونه زندگانی و حکمرانی ایراد گرفته گفتند : مردمی که در یک کشور می‌زیند همچون افراد یک خانواده‌اند و در سود و زیان باهم شریکند و آن کشور خانه‌ی ایشان می‌باشد. اینان گذشته از آنکه هر یکی برای تأمین زندگانی شخصی یا خانواده‌ای خود می‌کوشند یک وظایفی نیز در قبال کشور دارند. زیرا باید دست بهم داده در آن کشور ایمنی برپا کنند ، و راهها را هموار گردانند ، به تنظیف شهرها و بآبادی دیهها (2) کوشند ، با امراض عمومی نبرد کنند ، و سپاه آماده گردانیده کشور را از بیگانگان نگه دارند. اینها مصالح عمومیست که بگردن عموم افراد توده می‌باشد. چیزی که هست چون همگی نخواهند توانست بآن کارها پردازند و نیازی نیز به پرداختن همگی ایشان نیست نتیجه آن می‌شود که کسانی را از میان خود برای انجام آن کارها برگزینند و سررشته را بدست آنان سپارند ، ولی در همان حال ، خود نیز در پشت سر ایستاده هم پشتیبان و مایه‌ی دلگرمی ، و هم ناظر و بازرس آنان باشند. اینست فرقی که میانه‌ی مشروطه و استبداد می‌باشد.


👇
از اینجا یک بحث علمی بمیان آمده ، و آن اینکه آیا حکومت برای مردم است یا مردم برای حکومت می‌باشند؟.. این دو باهم تفاوت بسیار دارد. شما اگر طرفدار استبداد باشید باید بگویید : مردم برای حکومتند. زیرا در استبداد یک تن با زورِ خود پادشاه می‌شود و بتخت می‌نشیند و بمردم فرمان می‌راند و برای خود دربار بسیار باشکوهی برپا می‌کند و همه گونه اسباب کامیابی و حکمرانی فراهم می‌آورد : چند صد تا زن گیرد ، دسته‌های سازندگان و نوازندگان و خنیاگران پدید آورد ، اصطبل‌خانه‌ی مبارکه بنیاد نهد ، یک شاپشال و یک امیربهادر جنگ و یک منیجک و یک ببری‌خان و یک سید بحرینی تهیه سازد ... هرچه می‌خواهد می‌کند. مقصود اصلی ، زندگانی و کامرانی اوست و مردم تنها برای آنند که مالیات پردازند و مصارف انبوه جاه و جلالش را راه‌ اندازند ، دسته‌های سرباز و سواره برای نگهداری «وجود مبارک» او تهیه کنند ، و همیشه دعاگوی «ذات اقدس ملوکانه» باشند ، و هر زمان که او از کامرانیهای حرم دلسرد شد و بنام گردش یا سفر بیرون آمد در سر راهش صف کشند و سر فروآورند ، و هر زمان که آتش خشم «ظل‌الله» زبانه کشید برای فرونشاندن آن ، کسانی یخه بدست جلاد دهند ، و بالاخره اگر جنگی پیش آمد و «اعلیحضرت» را دشمنانی پیدا شدند سر و جان در راه او دریغ نگویند. در چنین حکومتی مردم نه دلبستگی بکشور و استقلال و مانند اینها توانند داشت و نه گله از سختی روزگار و بدی زندگانی خود توانند کرد. در چنین حکومتی مردم برای خود نمی‌زیند و همچون بندگان برای دیگری می‌زیند.

ولی اگر خواهان مشروطه باشید باید بگویید حکومت برای مردم است. به اینمعنی باید مقصود اصلی ، زندگانی توده و آبادی کشور را بگیرید و رشته را در دست خود آنان شناسید و بگویید حکومت جز برای مردم نیست. زیرا چنانکه گفتیم حکومت یا سررشته‌داری در واقع برای اداره کردن مصالح عمومی مردم است و این کار حق خود توده و وظیفه‌ی خود ایشان است ولی چون همگی نمی‌توانند بآن برخیزند کسانی را از میان خود برگزیده سررشته را بدست آنان می‌سپارند و ایشان کارگزاران توده‌اند نه فرمانروایان آن.

در چنین حکومتی مردم از بند استبداد و ستم آزادند ولی خود یک بار سنگینی بدوش می‌دارند و آن نگه داشتن کشور و آباد گردانیدن آن می‌باشد. از همین جاست که یک عنوانی بنام «وطن‌پرستی» پیش می‌آید. بسیاری از مردم این کلمه را شنیده ولی معنای درست آن را ندانسته‌اند. اینست کسانی ایراد گرفته می‌گویند : «پرستش آب و خاک چه معنی دارد؟!..» من معنی این را هم روشن می‌گردانم :

بیست یا سی‌ملیون مردم یا بیشتر یا کمتر ، که بنام یک توده در یک جا می‌زیند در واقع یک قراردادی میانه‌ی اینهاست. مِثل آنست که این بیست یا سی‌ملیون مردم در یک بیابان بزرگی گرد آمده و باهم پیمانی نهاده‌اند که در سود و زیان و در خوشی و سختی باهم شریک باشند و همگی دست بهم داده با یگانگی زیند. باینمعنی اگر راهزنانی در فلان گوشه‌ی کشور پیدا شدند دیگران نگویند «بما چه؟» و همگی دست بهم داده بجلوگیری از آنان کوشند. اگر در فلان شهر زمین‌لرزی رخ داده و آسیب سختی بمردم رسیده از دیگر شهرها بی‌پروایی ننمایند و پول برای آبادی آنجا فرستند. اگر در فلان مرز دشمنی پیش آمده دیگران خود را کنار نکشند و از سراسر کشور سپاه بجلوگیری فرستند.

یک چنین پیمانِ مقدس است که «وطن‌پرستی» نامیده می‌شود و مقصود از پرستش ، خود را در برابر توده وظیفه‌دار و مسئول دانستن و همیشه دلبستگی نمودن و بکوشش و فداکاری آماده بودنست.

اینکه دلبستگی بوطن یا بآب و خاک نموده می‌شود برای آنست که این کشور خانه‌ی ماست. لوازم و زندگانی ما از زمین و از آب و از هوا و از آفتاب اینجا آماده می‌گردد. هر کسی باید علاقه باین خانه داشته باشد و نگهداری آن را وظیفه‌ی خود داند.

این معنی حکومت مشروطه و یا سررشته‌داری توده است ، و مردمی شایسته‌ی این حکومت توانند بود که این معنی را نیک فهمند و از درون دل آن را بپذیرند و بآن پیمان مقدس که گفتیم وارد باشند و خود را وظیفه‌دار نگهداری کشور شناسند.

در مردم ایران دسته‌های بزرگی از ایلها و روستاییها و دیگران این معنی را هیچ نشنیده‌اند و چنین سخنانی بگوشهای آنان نخورده ، دسته‌هایی بزرگی از طبقه‌ی عوام شنیده‌اند و معنایش را نفهمیده‌اند و از درون دل هوادارش نیستند ، و دسته‌هایی از فلان ملا و بهمان حاجی و فلان صوفی و بهمان خراباتی دلهاشان پر از عقیده‌هاییست که با این معنی نمی‌سازد و اینست نمی‌توانند این را بپذیرند و هوادارش باشند. آنان در زندگانی مقاصد دیگری دارند و بنگهداری کشور و آبادی آن قیمت نمی‌توانند داد. گذشته از دسته‌هایی که در این کشور زندگی می‌کنند و از خوشیها و نعمتهای آن بهره‌مند می‌گردند ، ولی از درون ، دشمنان این کشورند و بدبختی آن را خواستار می‌باشند.


👇
امروز درمیان ایرانیان هزاران کسان هستند که چون نام «میهن‌پرستی» شنوند بریشخند می‌پردازند. اگر گفته شود فلان کار بصلاح کشور است و باید کرد رو ترش می‌کنند. رویهم‌رفته بهیچ کاری درباره‌ی کشور و توده گردن نمی‌گزارند و همیشه می‌خواهند با هوسهای خود زندگی نمایند. با اینحال چون یک گرفتاری پیش آمد بناله و فریاد برمی‌خیزند و از دولت بد می‌گویند. بیشتر اینان کسانیند که درسی خوانده‌اند و از طبقه‌ی عوام نیستند و با اینحال معنی زندگانی توده‌ای را نمی‌فهمند.

مانع بزرگ مشروطه همینست و امروز که فرصت بدست آمده یکی از کوششها آن باید بود که با این مانع مبارزه کنیم و آن را از میان برداریم.



پابرگیها :

1ـ پیش از رواج دوش ، تناشویی در گرمابه‌ها در حوضی بزرگ بنام خزینه انجام می‌گرفت. در زمان رضاشاه که به منظور رعایت بهداشت آنها برچیده شد ملایان آن را نیز خلاف «اسلام» شمارده ناخشنودی و دشمنی می‌نمودند.

2ـ دیه (dih) = روستا ،‌ ده (ده سبک شده‌ی دیه است).


🌸
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 23

در پیرامون شعر 7

گذشته از اینها ما در صحبتهای روزانه بهمین درد مبتلا و عارف و عامی بدان گرفتاریم چون می‌خواهیم با كسی اظهار خصوصیت كنیم بدون اینكه حقیقتی را در نظر بگیریم با كمال گرمی و از ته دل شروع بگفتن یك رشته عبارات و الفاظ لایعنی كرده : شهدالله من جان و مال خود را از تو مضایقه ندارم و اگر همه‌ی دارایی مرا آتش بزنید و یا بكسی بذل نمایید از مردی و مردمی بیگانه‌ام اگر چین بابرو بیاورم .......

و از طرف مقابل نیز متقابلاً مقداری الفاظ و عبارات پوچ تحویل گرفته و هر دو خوشوقت از آنیم كه با دوستی رسم صفا و وفا بجا آورده‌ایم در حالتی كه می‌دانیم در این گفتگو هیچگونه حقیقتی ملحوظ نبوده و بیانات طرفین فقط لقلقه‌ی لسان است كه نام آن را تعارف گذاشته‌ایم.

اگر كسی صحبتهای روزانه‌ی ما را از هم تجزیه و تفكیك كند آنچه بر زبان ما می‌گذرد در صد و[،] پنجاه از این مقوله است دور نیست در اثر همین غلو و گزافه‌بافیها و یا خود عدم پایبندی به مفهوم الفاظ و عباراتست كه غالباً ملل شرقی پیشوایان خود را بمدارج فوق الطبیعه رسانده و آنها را با صفاتی می‌ستایند كه خودشان از آن بیزارند.

و ما كه كاسه‌ی گرمتر از آشیم این غلو را دوستاری و ایمان نام گذارده‌ایم و موقع عمل خود ثابت می‌شود كه این ادعا نیز شاعرانه و عاری از حقیقت است و اینحال برای ما بطوری طبیعی و عمومی شده كه خود وجود آن را حس نتوانیم كرد مانند ماهی كه میان آب زندگی دارد و از وجود آن بی‌خبر است.

البته بد و خوب هر چیزی را در عالم با مقایسه می‌توان تشخیص داد چون ما در این مورد گفتار و كردار خودمان را با مردم دیگر ممالك شرقی مقایسه می‌كنیم البته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نمی‌آید و این مثل آنست كه كسی شبه را با ذغال مقایسه كند چون هر دو سیاهند البته نتیجه از آن نتواند گرفت.

پس ناچار باید طرف مقایسه ما ملتی باشند كه اخلاق و عاداتشان با ما مغایر است ـ با اینكه اغراق تا اندازه‌ای فطری و صنعت طبیعی كلام بشمار است و این در السنه‌ی تمام ملل عالم كم و بیش وجود دارد.

ولی ملل اروپایی جز در مواقع كمی كه مقام اقتضا می‌كند از اغراقگویی محترز حتی در صنعت تشبیه نیز كه ما آن را غالباً بطور مبالغه‌آمیز بكار می‌بریم بطوری حدود اعتدال را مرعی می‌دارند كه در مفهوم آن گزافه‌ی بی‌ربطی محسوس نمی‌گردد اینست وقتی كه رمانهای آنها را مطالعه می‌كنیم با اینكه نویسنده به بیان حقایقی مقید نبوده و موضوع حكایتش داستانی است معهذا مطالب را طوری با جریانات طبیعی و عادیات وفق داده و مقصود خود را با یك رشته عبارات متناسب بیان كرده است كه همه مانند یك سلسله حقایق ثابته جزءً و كلاً در مقابل چشم خواننده تجسم یافته و دفیله می‌دهند و هیچگونه مبالغه كه توی ذهن بزند دیده نمی‌شود.

گرچه من بزبانهای اروپایی آشنایی ندارم ولی ترجمه‌ی رمانها و قراین دیگر كاملاً نمونه را بدست میدهد و معلوم است كه اینها در مراسلات شخصی و محاورات عادی نیز هر كلمه را كه استعمال می‌نمایند مفهوم حقیقی آن را قصد و از گزافه و اغراق بی‌ربط و تشبیهاتی كه توی ذهن بزند اجتناب دارند.

ولی ما برای این موضوع حدودی قرار نداده و كار را بجایی رسانیده‌ایم كه غالباً منویات در لفافه تشبیه و استعاره و عبارات گزافه‌آمیز مكتوم و یا مشتبه مانده و آنچه را كه نویسنده و یا گوینده قصد كرده غالباً مستمع چیزی از آن نمی‌فهمد و یا آنچه فهمیده بخلاف قصد نویسنده و یا گوینده است.

زیرا ما عادتاً الفاظ و عبارات را چنانكه گفته شد از مفهوم حقیقی خود بیگانه ساخته‌ایم و هر كسی بمیل و مذاق خود آنها را برای معنی خاصی كه قصد كرده استعمال می‌نماید مستمع كه بعضاً از قصد متكلم آگاهی ندارد و قرینه در دست نیست البته نمی‌تواند پی بحقیقت آن ببرد.

(دنباله‌ی این فردا خواهد آمد)



💐🌸🌷
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (سه از سیزده)


امروز دیده می‌شود که همه‌ی گناهان را بگردن دیکتاتوری انداخته و درباره‌ی انتخابات می‌گویند در آن زمان اجباری بود و دولت کسانی را که می‌خواست بمردم تحمیل می‌نمود. می‌گویم : راست است. ولی ما نیک بیاد داریم که پیش از این رفتار ، در انتخابات دوره‌ی چهارم و پنجم ، مردم که آزادی داشتند برفتارهای بسیار بدی برخاستند. بسیاری از مردم معنی درست نمایندگی مجلس را ، که خود بار سنگینی بدوش برداشتن و در راه پیشرفت مصالح توده از جان و مال درگذشتن است ، نفهمیده و آن را یک نوعی از ریاست ، یا یک راهی از کسب و بازرگانی ، یا یکی از شغلهای دولتی دانسته ، و کسانی از جوانان ناآزموده و کمسال و از مردان بیمایه و ناآگاه ، از فلان معلم ، و بَهمان بزاز ، و فلان رستورانچی و مانند اینها ، خود را نامزد وکالت نمودند ، و با پول پراکندن و دسته بستن و هو راه ‌انداختن به پیشرفت مقصود کوشیدند و صفحه‌های روزنامه‌ها را با نامهای خود سیاه ساختند ، و از آنسوی روزنامه‌نویسان نیز بازارِ گرمی پیدا کرده و از این و از آن پول گرفته و با مقاصد لوس و پست آنان همراهی نشان دادند.

اینها را فراموش نکرده‌ایم. فراموش نکرده‌ایم که دیهداران که در آغاز مشروطه دشمنیها با آن کرده بودند این زمان بآرزوی وکالت افتاده و روستاییان را بشهر می‌ریختند و اینان که یکمشت اسیرانی بیش نیستند بی‌آنکه معنایی از مجلس و نماینده و انتخابات در مغزهای آنان باشد ، بی‌عزم و اراده بحوزه‌ی انتخابات آمده رأی بوکالت ارباب خود می‌دادند.

اینها همه ننگین‌کاریست. اینها همه از آماده نبودن توده است. همچون ناصرالملک و دیگران نمی‌گویم مشروطه برای این توده زود است. بعکسِ آنها باید گفت : ما بسیار دیر کرده‌ایم و باید شتاب کنیم. ما می‌گوییم باید کوشید و باین ناآمادگیها چاره نمود.

بسخن بیش از این دنباله نمی‌دهم. چهار چیز را شمردم و شرح دادم. اینهاست آنچه که کشور امروز نیاز دارد. اینهاست آنچه باید مرام و مقصد هر غیرتمند باخردی باشد. اینهاست معنی آنچه می‌گوییم : «مشروطه و قانون اساسی اجرا گردد و حکومت توده بروی بنیاد استواری گزارده شود». اینها برای جلوگیری از بازگشت استبداد و دیکتاتوریست. اینها برای روان گردیدن در راه پیشرفت است. جنبش مشروطه که ناانجام ماند و بریده گردید باید آن را از سر گرفت و بانجام رسانید.

از اینسوی کسانی از جوانان و دیگران ‌باندیشه‌های تندی گراییده‌اند ، و هر گروهی یک راه دیگری بدیده می‌گیرند. باید از اینها نیز جلو گرفت. امروز با حال کنونی برای هیچ تکانی زمینه درمیان نیست. امروز ما را بیش از همه آرامش لازم است. بیش از همه یکدلی و یکزبانی دربایست است. امروز هر اندیشه‌ی نوینی که عنوان شود بیگمان به نتیجه نخواهد رسید ، ولی بیگمان دستاویز بدست آشوبگران داده مایه‌ی هرج و مرج خواهد بود.

از این گذشته ، در کشوری که هنوز معنی حکومت ملی دانسته نشده و هنوز این اندازه که هست زمینه برایش درمیان توده آماده نگردیده بسیار بیجاست که کسانی باندیشه‌های دیگری افتند.

شما در کوششهایی که در راه کشور می‌کنید و می‌خواهید گامهایی بسوی پیش بردارید همیشه باید یک نکته را بدیده گیرید ، و آن اینکه توده را نیز با خود پیش برید. این بسیار خطاست که چند تن خود پیش افتند ولی توده فرسنگها در عقب بمانند.

شما می‌خواهید بآیین دمکراسی سر فرونیاورید (1) و این را ، در عالم بلندپروازی ، کمی[=نقص] خود می‌شمارید. ولی توده‌ای که در پشت سر شماست هنوز از تاریکیهای زمان استبداد بیرون نیامده و هنوز اندیشه‌های پست زمان مغول را از خود دور نگردانیده. این چیزیست که مایه‌ی افتخار شما نخواهد بود و هوشیاران جهان شما را یکمشت هوسبازان خام‌اندیشه شناخته بنافهمی‌تان خواهند خندید.

مَثل شما مَثل آن دسته سپاهیان ناآزموده خواهد بود که تصور کنند هرچه جلو باز است باید پیش رفت ، و این ندانند که سپاهیان باید همیشه پشت سر خود را تأمین کنند و هیچگاه از بنه و مرکز دور نیفتند.


پابرگی :

1- چنانکه در پیشگفتار گفتیم چون از پیش از جنگ جهانی دوم در برخی کشورها از جمله آلمان و شوروی بدمکراسی بی‌پرواییها می‌رفت و از آنسو اینان پیشرفتهای تندی کرده و در جنگ بلندآوازه گردیدند ، دسته‌هایی در ایران بهواخواهی آنها از دمکراسی نومیدی نشان داده برآن بودند که چون سوسیالیزم و فاشیزم تازه‌تر از دمکراسی است پس بهتر از آنست. اشاره‌ی نویسنده باینگونه دسته‌هاست.


🌸
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 24

در پیرامون شعر 8

وقتی كه شما بنوكر خودتان می‌فرمایید فوراً اسب را سوار شده بتاخت رفته این پاكت را در چهار فرسخی بفلان رسانده و جوابش را تا غروب (كه سه چهار ساعت بیشتر نمانده) برای من بیاورید اگر این نوكر آشنا بطرز گفتار شما نباشد و نداند كه قصد شما از اینهمه الفاظ تاكیدآمیز فقط آنست كه در جایی معطل نشود ناچار بقدری اسب را تند خواهد راند كه در راه سقط شود.

دروغگویی كه تا این اندازه میان ما شایع و قباحتش از بین رفته و كار بجایی كشیده كه بحرف كسی نتوان باور نمود بنظر نگارنده از همین جا نشأت كرده است وقتی كه ما در محاورات روزانه همه را باستعمال الفاظ و عبارات پوچ عاری از حقیقت عادت كرده و آسمان گفته ریسمان قصد می‌كنیم و در تعارفات رسمی همه روزه یك سلسله عبارات عاری از معنی را بكار می‌بریم دیگر برای دروغ كه جز بیان خلاف حقیقت معنی دیگر ندارد مانع و اشكالی باقی نمی‌ماند و ما خود عمری در آن ورزیده شده‌ایم.

حتا تصور میكنم شیوع قسم خوردن در صحبتهای روزانه نیز از این رهگذر باشد همه میدانیم الفاظی كه بر زبان ما می‌گذرد غالباً از مفهوم حقیقی خود بیگانه و معنی آن مبنی بر قصدی است كه گوینده دارد ما محض اینكه مستمع را قانع كنیم كه قصد من همان معانی لغوی و ظاهری آنها است متوسل بقسم می‌گردیم و این خود بمنزله‌ی پاره سنگهایی است كه بروی كفه‌ی ترازوی گفتار خود می‌افزاییم تا مگر با كفه‌ی مقابل (راستگویی) توازن یابد ولی افسوس كار بقدری خرابست باز مستمع مطمئن نتواند بود كه واقعاً در الفاظ قسم معنی حقیقی قصد شده باشد و از اینرو است كه قسمها نیز مورد باور نیست.

باری دامنه‌ی سخن دراز است و آنچه ظاهراً بنظر می‌آید این است كه این رسم غلو و اغراقگویی ابتدا از شعر و شاعری برخاسته و رفته رفته بمرور زمان یكی از عادات عمومی و طبیعت ثانوی ما گردیده.

ولی از طرف دیگر وقتی كه روحیات ملل شرقی را در نظر می‌گیریم می‌بینیم كه این قوم فطرتاً در كلیه‌ی موارد و همه‌ی شئون و حالات خود در مقام افراط و یا تفریط هستند ـ اگر بگویم اغراقات كلام را از شعراء گرفته‌اند در سایر جهات كه غلو و افراط دارند چه اشخاصی را باید مسئول قرار بدهیم پس باید اعتراف كرد كه ملل شرقی فطرتاً دارای روح غلو و افراط می‌باشد كه شعراء نیز از افراد آنها هستند.

الا اینكه چون در سایر موارد مثل گفتار میدان باز و بلامانع نیست هر كسی نمی‌تواند بدلخواه خود در همه‌ی حالات تندروی كند و قدم با افراط بردارد این است در شئون دیگر باندازه‌ی گفتار غلو و افراط بنظر نمی‌رسد معهذا در مواردی كه مانع و عایقی نیست می‌بینیم تا چه اندازه كارها بافراط منجر گشته و یا لااقل طرف تفریط را اتخاذ كرده‌ایم و در هر دو حال همیشه از خط مستقیم اعتدال بر كناریم كه این خود موضوعی است جداگانه و آن را شرح بسیار باید.
ناصر روایی

(فردا پاسخ پیمان به این نوشتار شادروان روایی خواهد آمد)


🌸💐🌷🌹
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (چهار از سیزده)


کسانی می‌گویند : این قانون اساسی در سی ‌و اند سال پیش نوشته شده ، و ایستادگیهای محمدعلی‌میرزا و دسته‌بندیهای ملایان در آن کارگر بوده و به هر حال بکارِ امروز نمی‌خورد. می‌گویم : ما که گفتیم قانون اساسی مقصودمان آنست که استبداد نباشد ، دیکتاتوری نباشد ، هرج و مرج نباشد. آنست که سررشته در دست برگزیدگان توده باشد.

ما هیچگاه نمی‌خواهیم از این قانون مادّه بمادّه طرفداری نماییم. نواقص قانون اساسی را ما نیز می‌دانیم چیزی که هست ما می‌گوییم : امروز جای چنان گفتگویی نیست. امروز باید دست بهم داد و از آشوب و هرج و مرج که هر زمان بیم آن می‌رود جلوگیری کرد ـ امروز در این هنگام آشفتگی جهان باید کوشید و کشور را نگه داشت. دوباره می‌نویسم : امروز هر عنوان نوینی که بشود به نتیجه‌ای نخواهد رسید ولی مایه‌ی آشوب خواهد گردید. امروز کشور دچار دشواریهاییست و دشواریهای نوین دیگری بمیان خواهد آمد.

از آن گذشته ، اینگونه درخواستها ، از جانب یک دسته‌ی صالحی بجاست. شما بگویید که کیستید؟ ، چهار تن که گرد هم آیند حق چنین درخواست را نخواهند داشت. اگر بناست هر چهار نفر که گرد هم آمدند حق چنین درخواستی بخود دهند هزاران چهار تن‌ها پیدا خواهند شد ، و هزاران درخواستهای گوناگون بمیان خواهد آمد.

شما برآن نباشید که تنها سخن گویید. بر این باشید که گامهایی نیز در راهِ کار بردارید. شما تا یک دسته‌ی شایسته‌ای نباشید ، و برای خود راهی پیش نگیرید ، و سران توده و مردان ارجدار را با خود همراه نگردانید حق هیچ درخواست و پیشنهادی را نخواهید داشت.

برخی از اینان مقصود خود را بقالب دیگری ریخته می‌گویند : «مشروطه یا قانون اساسی در سی ‌و اند سال پیش گرفته شده و هست. تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت». می‌گویند : «ما باید در طلب چیزهایی که نیست باشیم و هر زمان یک قدم پیش رویم». می‌گویند : «مشروطه یا حکومت دمکراسی کهنه شده و امروز اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند و ما نباید از آنان عقبتر مانیم».

می‌گوییم : بسیار دور افتاده‌اید و میانه‌ی شما با حقایق فرسنگها فاصله است ما باید یکایک خطاهای شما را توضیح دهیم :

می‌گویید : مشروطه و قانون اساسی گرفته شده و هست. این سخن کجا راست است؟! در ایران جنبش مشروطه پیش آمد و خود یک جنبش بسیار نیکی بود. ولی چنانکه گفتیم آن ناانجام ماند ، و امروز در ایران از مشروطه و قانون اساسی تنها نامهای آنها درمیانست.

می‌گویید : تنها مانع دیکتاتوری بود که آن هم از میان رفت. این نیز نه راست است. در ایران مانعهای بزرگ دیگری درمیانست که بزرگترین آنها ناآمادگی توده است. اما دیکتاتوری ، اگرچه از میان رفته ولی عللی که باعث تولید آن شده بود هنوز درمیانست ، که اگر از ریشه کنده نشود باز تولید دیکتاتوری خواهد کرد. در پیشامدها همیشه باید سرچشمه و انگیزه‌ی آن را بدیده گرفت ، و اگر چاره کردنیست چاره را از ریشه آغاز نمود. شما خودِ دیکتاتوری را می‌دیدید ، ولی ما نگاهمان بریشه و سرچشمه‌ی آن می‌باشد.

می‌گویید : همیشه باید یک قدم پیش رویم. این راست است ، ولی پیشرفت ، جستجوی چیزهای تازه کردن نیست. شما اگر طالب پیشرفتید ما راه آن را بشما نشان خواهیم داد.

می‌گویید : مشروطه یا دمکراسی کهنه شده. این جمله بسیار بی‌معنی است. در این زمینه که ماییم و سخن از رستگاری توده‌ها می‌رانیم جایی برای گفتگو از تازگی و کهنگی نیست. آن در عالم تفنن و بازیچه و هوسبازیست که بتازگی یا کهنگی وقعی گزارند و یک چیز چون کهنه گردید از آن سیری نموده درپی عوض کردنش باشند. آن بچگانند که یک بازیچه را با پافشاری و اشک‌ریزی خواهند و چون بدست آورده و چند روزی بازی کردند دورش اندازند. آن زنان خودآرایند که رختی را باصرار و اوقات‌تلخی درخواست کنند و چون خریدند و چند زمانی به تن کردند دیگر آن را نپسندند.

این خود هوسبازیست که شما بگویید مشروطه کهنه شده. این با زندگانی یک توده بازی کردنست. ما باید در این راه تنها درپی حقایق باشیم و جز دربند مصلحت کشور و توده نباشیم. حقایق همیشه تازه است و کهنه نخواهد بود.

می‌گویید : اکثر ملل از آن اعراض کرده‌اند. این نیز دلیل بیجاست. ما را با دیگران چه کار است؟! ما باید خود فهم و خرد بکار انداخته یک راهی برای زندگانی پیش گیریم ـ راهی که ما را برستگاری و فیروزی تواند رسانْد. این بسیار نادانیست که مردمی چشم بسوی دیگران دوزند و کورکورانه پیروی از ایشان کنند.


🌸
محمدعلی‌میرزا
(همبسته با نوشتار بالا)
🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 25

در پیرامون شعر 9


پیمان : مقدمه‌ی این مقاله‌ی آقای روایی را در شماره‌ی پیش چاپ کرده بودیم و در این شماره همه‌ی آن را چاپ نمودیم. خوانندگان تصدیق خواهند کرد که این مرد پاکدل با آنکه خود او از شعراست با چه زبان انصافی سخنرانی نموده‌اند و می‌توان گفت که این مقاله‌ی ایشان از شاهکارهای نویسندگی است. اما نسبت افراط و تفریط که آقای روایی بمردم شرق داده‌اند ما در این باره با ایشان همداستان نمی‌باشیم و چون دارنده‌ی پیمان در جای دیگری (1) از این موضوع سخن رانده گفته‌های ایشان را در اینجا تکرار نمی‌نماییم. آنچه در اینجا باید گفت اینست که توده چه در شرق و چه در غرب فهمی از خود ندارد بلکه همیشه باید بزرگان و پیشوایانی پیدا شده و آنان را براه رستگاری برسانند و جای فسوس است که در شرق از قرنها خردمندان زبان بسته و بکنجی نشسته و میدان را به بدآموزان و کج‌اندیشان باز گزارده‌اند و اینست که اینهمه عیبها پیدا شده وگرنه توده‌ی شرقی بویژه مردم ایران سخن‌شنوترین و میانه‌روترین مردمان می‌باشند. در همین موضوع شعر که پس از قرنها نخستین بار ما این سخنها را در پیمان می‌نویسیم خواهیم دید که باندک زمانی کمتر نشانی از غزلهای بیهوده باز نخواهد ماند و خود همان شعرای غزلسرای بیاری ما برخاسته در نکوهش غزل شعر خواهند سرود.



(1) : آیین [بخش] دوم دیده شود. ــ پیمان


.
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (پنج از سیزده)


شما اگر نیک اندیشید بهترین اصول سررشته‌داری یا حکومت همان مشورت می‌باشد ، و استبداد چه از سوی یک تن و چه از سوی یک دسته استبداد است. ما هوادار اصول مشورتیم ، چیزی که هست یک شرط صلاحیتی بآن خواهیم افزود.

ما زندگانی توده‌ای را معنی کرده گفتیم یک مردمی بیست یا سی‌ملیون یا بیشتر یا کمتر که در یک جا می‌زیند درمیان ایشان پیمان وَرجاوَندی[مقدس] هست. پیمانِ آنکه در سود و زیان و اندوه و خوشی شریک باشند و در جلوگیری از دشمن و نگهداری کشور و دیگر کوششها همدستی نمایند. حکومت یا سررشته‌داری را نیز معنی کرده گفتیم همان مصالح عمومی توده است که چون همگی بآن نتوانند پرداخت نمایندگانی از میان خود برگزیده باین کار می‌گمارند. کنون می‌گوییم : کسانی حق دخالت در مصالح عمومی و در برگزیدن نمایندگان دارند که بآن پیمان ورجاوند داخل باشند. کسانی این حق را دارند که بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند. کسانی که در این کشور می‌زیند ولی از معنی حکومت توده‌ای آگاه نیستند و یا اگر آگاهند ایمان بآن ندارند و وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور و توده نمی‌شناسند ، و یا با کشور و توده کارشکنی و دشمنی می‌نمایند ـ چنین کسانی را چه حق دخالتی در کار سررشته‌داری (چه از راه برگزیدن و چه از راه برگزیده شدن) تواند بود؟!.. اینان در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند. باید این بیگانگان را کنار گرفت. (1)

امروز در ایران باید کسانی که بکشور و توده علاقمندند جدا گردند و دوباره پیمان ـ پیمان نگهداری کشور و جانفشانی در راه پیشرفت آن ـ تازه گردانند ، و یک دسته‌ی بزرگ و نیرومندی پدید آورده خود سررشته‌ی کارها را بدست گیرند ، و از دیگران کسانی را که این می‌پذیرند و براه می‌آیند با خود همدست گردانند ، و آنان که نمی‌پذیرند و همچنان گردنکشی کرده می‌خواهند جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نباشند بیکبار کنارشان گردانند و جز رفتار بیگانگان با ایشان ننمایند ، اینست کاری که باید کرد. اینست شرط صلاحیتی که ما می‌افزاییم.

برای یک توده سرفرازیست که رشته‌ی کارها را خود در دست دارند ، و یکایک ایشان در پیش بردن کارها شرکت کنند ، و از درون دل علاقه‌مند بکشور و پیشرفت آن باشند ، و در هر دو سال یا چهار سال مردان کارآزموده و جانفشانی را از میان خود برگزینند ، و باداره کردن کشور واداشته خود ناظر و پشتیبان آنان باشند ، و همگی افراد از جریان کارها آگاهی پیدا کنند ، و هر کس از روستایی و شهری و از توانگر و کمچیز راه رسیدن بنمایندگی توده و کارهای بالاتر از آن را بروی خود بازیابد و در سایه‌ی جانفشانیهایی که می‌نماید امید هر گونه پیشرفت در دل پرورد.

من نمی‌دانم شما بکجای این ایراد می‌کنید؟!.. اگر توده‌هایی در اروپا ـ بجهتهایی که خاص کشورهای خودشان بوده ـ از این اعراض کرده‌اند دلیل است که شما نیز اعراض کنید؟!.. این خود خطای بس بزرگیست که هرچه اروپاییان می‌کنند شما بخواهید پیروی از آنان کنید. بلکه اروپاییان یک روزی باستبداد بازگشتند ـ آیا شما نیز بازخواهید گشت؟!..

کسانی می‌پندارند راههای نوینی که در سالهای آخر در اروپا پیدا شده یک گامی بسوی ترقی بوده و اینست تصور می‌کنند اگر ما در ایران پیروی از ایشان ننماییم در عقب خواهیم ماند. اینان در دلهای خود درجه‌بندی میانه‌ی مسلکهای معروف کرده‌اند و چنین می‌دانند که سوسیالیسم بالاتر از دمکرات و فاشیسم بالاتر از سوسیالیسم می‌باشد. این ناآگاهی عامیانه را با هوسبازی بهم می‌آمیزند و نتیجه آن می‌شود که در چنین هنگام گرفتاری کشور ، همه چیز را فراموش ساخته ، بآرزوهای بسیار بیجایی می‌افتند.

این حال یک دسته است. باید از دسته‌های دیگری نیز سخن رانیم. این داستانهایی که رخ داده ، می‌بینیم کسانی بجنب و جوش افتاده‌اند و چون بهم می‌رسند چنین می‌گویند : «حالا وقت کار است». می‌بینیم کسانی گرد هم آمده و هر چند تنی نامی بروی خود گزارده و چند جمله‌ای بهم بافته حزبسازی می‌کنند ، و همچون سی سال پیش باز بازار حزبسازی گرمی پیدا می‌کند. باید تا زود است از این نیز جلو گرفت.

اینگونه حزبسازی در سی سال پیش نیک آزموده گردید و نتیجه‌هایی که باید دهد دانسته شد ، و این بسیار خامیست که کسانی بخواهند دوباره بآزمایش پردازند.


پابرگی :
1ـ در این باره ویراینده را یادداشتی هست که پس از این گفتار خواهد آمد.


🌸
(همبسته با نوشتار بالا)
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی یک از پنج


صورت شگفتی را که در شماره‌ی پیش آورده بودیم و اینک در این شماره دوباره می‌آوریم باید دانست که این صورت یادگار و شاهکار میرزا علی‌اکبر صابر شاعر مشهور قفقاز است. صابر که اکنون در باکو تندیس (مجسمه) برای او بر پا کرده‌اند از آغاز جوانی گرفتار شعرهای بیهوده بوده و سالها آن راه گمراهی را می‌پیموده تا سپس خطای خود را دریافته از آن راه برمی‌گردد و این زمان شعرهای پرمغزی با زبان ساده‌ی ترکی در زمینه‌ی خرده‌گیری بر عادتهای ناپسند و کارهای نازیبا می‌سرود و در روزنامه‌ی مشهور ملا نصرالدین چاپ می‌کرد که می‌توان گفت : سودمندترین بخش ملا نصرالدین شعرهای او بود. نیز می‌توان گفت که آن شعرها بهترین اثر را بمردم می‌نمود.

نسیم شمال تهران بسیاری از شعرهای صائب (1) را ترجمه می‌کرد ولی باید گفت این کجا و آن کجا. کسانی اگر زبان ترکی قفقازی را می‌فهمند می‌دانند که شعرهای صائب (2)2 ارج و اثر دیگری را داراست.

یکی از کارهای شاعر قفقاز همین است که غزلی به پیروی شعرای ایران سروده و در آن بیشتر تشبیه‌ها را که شعرای ما معمول دارند گرد آورده و سپس از رویهم‌رفته‌ی آن تشبیه‌ها صورتی با قلم نقاشی پدید آورده که از شگفتترین صورتهاست و آن همین است که ما از دیوان صائب (3) برداشته و در پیمان چاپ می‌نماییم.

غرض ما از این کار دو چیز بود : یکی آنکه ذوق خوانندگان را بسنجیم دیگری آنکه بآقایان شعرای غزلسرا نشان بدهیم که این کار ایشان پررسوا شده و خود مایه‌ی ریشخند دور و نزدیک گردیده و خواستار شویم که این رشته را رها کرده و قدر آن جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی را دانسته در زمینه‌های سودمند سخنوری کنند. ...

نخست شعرهای خود صابر سپس شعرهای آقای منصور و ادیب توسی و سپس این نگارشها را می‌آوریم :

1ـ گفته‌ی صابر :

ای آلنک آی یوزون گونش ای قاشلارک کمان!
جیران گوزک قارشقه خطک کاکلک ایلان!
آلما چنه‌ک چنه‌کده زنخدان درین قویو
کپریکلرک قامش دوداقک بال تنک کتان
بوینوک صراحی بوی بوخونک براوجا چنار
اندامک آق گوموش یگاقک قرمزی انار
خالک یوزکده بوغدا باشکده ساچک غراب
قاه... قاه... غریبه گولمه لی سن خانمان خراب!

2ـ سروده‌ی آقای منصور : (باصل ترکی بسیار نزدیک رفته)

آن صورتی که بود به پیمان راستان آن صورتست دلبر موهوم شاعران
نادیده ناشناخته توصیف کرده‌اند این خلقت عجیب بصد منطق و بیان
از بهر آنکه خوب شناسیم چیست او اشعار ذیل شرح کند رمز داستان /
خورشید روی ماه جبین ابروان کمان آهو دو چشم مور خط و مار گیسوان
سیب است چانه و بزنخدانش چاه ژرف مژگان چو تیر لب عسل و جسم چون کتان
گردن صراحی قامت و بالای وی چنار گونه چو نار سرخی و اندام سیم دان
خالش بروی گندم و زلفش بسر چو زاغ آخ آخ چه مضحک است خود این یار دل‌ستان /
آیا نگشته وقت که گویندگان ما زین گفته‌های پوچ نیارند بر زبان؟
تقلید نحس را بنمایند پایمال پیدا کنند یکسره عنوان شایگان
طبع بلند موهبت کردگار پاک اشعار نغز آرد و گفتار بخردان

تبریز ، منصور


پابرگیها :
1 و 2ـ لغزشی رخ داده ، «صابر» درست است.
3ـ پابرگی بالا.


🌸
2ـ میرزا علی‌اکبر صابر
3ـ دلبر پنداری شاعران
🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (شش از سیزده)


من می‌توانم تاریخچه‌ی حزبهای سیاسی را در ایران برای شما به اجمال یاد کنم : در ایران چون جنبش مشروطه برخاست برای نخستین بار در تبریز چند تن از پیشروانِ جنبش دسته‌ی مجاهدان را برپا کردند.

در آن هنگام بچنین دسته‌ای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد ، و خود نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که پس از بمباران مجلس و از میان رفتن مشروطه ، تبریز یازده ماه در برابر اردوهای محمدعلی‌میرزا ایستادگی کرد و مشروطه را دوباره به ایران بازگردانید. نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که تهران فتح گردید و محمدعلی‌میرزا از تخت و تاج چشم پوشید. چون یک حزب طبیعی ، و برای کوشش و کار پدید آمده بود این نتیجه‌های گرانبها را داد و از میان آن مردان دلیری برخاسته و نامهای خود را در تاریخ بیادگار گزاردند.

پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) ، دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند (1) ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1328 و 1329[قمری ، 1289 و 1290 خورشیدی] مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.

اینها تا سال1330[=1290 خورشیدی] بود. پس از آن چون داستان التماتوم پیش آمد و مجلس بسته گردیده بجای آزادی ، فشار و ستم فرمان راند ، چند سالی درمیان فترت رو داد تا جنگ جهانگیر اروپا برخاست و بار دیگر تکانی در ایران پدید آمد. این زمان باز آزادیخواهان بکار افتادند. ولی این بار آن حسن‌نیت و جانفشانی نمانده و حزب ، بیش از همه برای سودجویی و دسته‌بندی بود و از اینرو سیاهکاریهایی بمیان آمد.

این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.

مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش (2) روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو ، کرد معروف از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.

خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [امروز : میتینگ = گردهم‌آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بی‌مقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.

اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.


👇
در این حزبها کسی را با مرامنامه کار نبود و کمتر کسی آن را می‌خواند. هر کسی بخیال دیگری باینها می‌پیوست و هر کسی جز سود خود را نمی‌جست. مثلاً اسماعیل‌آقا که به «دیمُکرات نصرت» پیوسته برای آن بوده که با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از محمدحسن‌میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته که او را پذیرفته‌اند کاری با اندیشه‌ی او نداشتند و تنها این می‌خواسته‌اند که بنام «اسماعیل‌آقا» تفاخر کنند.

چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.

فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالیزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچ وجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.


پابرگیها :
1ـ کارگردانان اصلی این حزب سید حسن ‌تقیزاده ، حسینقلی نواب و وحید‌الملک شیبانی بودند.
2ـ شورش = انقلاب ، و خواست از آن شورش بزرگ 1917 روسیه است. کسانی شورش را بغلط بمعنی آشوب بکار می‌برند.


🌸