🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (پنج از سیزده)


شما اگر نیک اندیشید بهترین اصول سررشته‌داری یا حکومت همان مشورت می‌باشد ، و استبداد چه از سوی یک تن و چه از سوی یک دسته استبداد است. ما هوادار اصول مشورتیم ، چیزی که هست یک شرط صلاحیتی بآن خواهیم افزود.

ما زندگانی توده‌ای را معنی کرده گفتیم یک مردمی بیست یا سی‌ملیون یا بیشتر یا کمتر که در یک جا می‌زیند درمیان ایشان پیمان وَرجاوَندی[مقدس] هست. پیمانِ آنکه در سود و زیان و اندوه و خوشی شریک باشند و در جلوگیری از دشمن و نگهداری کشور و دیگر کوششها همدستی نمایند. حکومت یا سررشته‌داری را نیز معنی کرده گفتیم همان مصالح عمومی توده است که چون همگی بآن نتوانند پرداخت نمایندگانی از میان خود برگزیده باین کار می‌گمارند. کنون می‌گوییم : کسانی حق دخالت در مصالح عمومی و در برگزیدن نمایندگان دارند که بآن پیمان ورجاوند داخل باشند. کسانی این حق را دارند که بکشور و توده از درون دل علاقه داشته و خود را مؤظف بکوشش و جانفشانی در راه آن شناسند. کسانی که در این کشور می‌زیند ولی از معنی حکومت توده‌ای آگاه نیستند و یا اگر آگاهند ایمان بآن ندارند و وظیفه‌ای برای خود در قبال کشور و توده نمی‌شناسند ، و یا با کشور و توده کارشکنی و دشمنی می‌نمایند ـ چنین کسانی را چه حق دخالتی در کار سررشته‌داری (چه از راه برگزیدن و چه از راه برگزیده شدن) تواند بود؟!.. اینان در این کشور می‌زیند ولی با آن بیگانه‌اند. باید این بیگانگان را کنار گرفت. (1)

امروز در ایران باید کسانی که بکشور و توده علاقمندند جدا گردند و دوباره پیمان ـ پیمان نگهداری کشور و جانفشانی در راه پیشرفت آن ـ تازه گردانند ، و یک دسته‌ی بزرگ و نیرومندی پدید آورده خود سررشته‌ی کارها را بدست گیرند ، و از دیگران کسانی را که این می‌پذیرند و براه می‌آیند با خود همدست گردانند ، و آنان که نمی‌پذیرند و همچنان گردنکشی کرده می‌خواهند جز درپی هوسها و گمراهیهای خود نباشند بیکبار کنارشان گردانند و جز رفتار بیگانگان با ایشان ننمایند ، اینست کاری که باید کرد. اینست شرط صلاحیتی که ما می‌افزاییم.

برای یک توده سرفرازیست که رشته‌ی کارها را خود در دست دارند ، و یکایک ایشان در پیش بردن کارها شرکت کنند ، و از درون دل علاقه‌مند بکشور و پیشرفت آن باشند ، و در هر دو سال یا چهار سال مردان کارآزموده و جانفشانی را از میان خود برگزینند ، و باداره کردن کشور واداشته خود ناظر و پشتیبان آنان باشند ، و همگی افراد از جریان کارها آگاهی پیدا کنند ، و هر کس از روستایی و شهری و از توانگر و کمچیز راه رسیدن بنمایندگی توده و کارهای بالاتر از آن را بروی خود بازیابد و در سایه‌ی جانفشانیهایی که می‌نماید امید هر گونه پیشرفت در دل پرورد.

من نمی‌دانم شما بکجای این ایراد می‌کنید؟!.. اگر توده‌هایی در اروپا ـ بجهتهایی که خاص کشورهای خودشان بوده ـ از این اعراض کرده‌اند دلیل است که شما نیز اعراض کنید؟!.. این خود خطای بس بزرگیست که هرچه اروپاییان می‌کنند شما بخواهید پیروی از آنان کنید. بلکه اروپاییان یک روزی باستبداد بازگشتند ـ آیا شما نیز بازخواهید گشت؟!..

کسانی می‌پندارند راههای نوینی که در سالهای آخر در اروپا پیدا شده یک گامی بسوی ترقی بوده و اینست تصور می‌کنند اگر ما در ایران پیروی از ایشان ننماییم در عقب خواهیم ماند. اینان در دلهای خود درجه‌بندی میانه‌ی مسلکهای معروف کرده‌اند و چنین می‌دانند که سوسیالیسم بالاتر از دمکرات و فاشیسم بالاتر از سوسیالیسم می‌باشد. این ناآگاهی عامیانه را با هوسبازی بهم می‌آمیزند و نتیجه آن می‌شود که در چنین هنگام گرفتاری کشور ، همه چیز را فراموش ساخته ، بآرزوهای بسیار بیجایی می‌افتند.

این حال یک دسته است. باید از دسته‌های دیگری نیز سخن رانیم. این داستانهایی که رخ داده ، می‌بینیم کسانی بجنب و جوش افتاده‌اند و چون بهم می‌رسند چنین می‌گویند : «حالا وقت کار است». می‌بینیم کسانی گرد هم آمده و هر چند تنی نامی بروی خود گزارده و چند جمله‌ای بهم بافته حزبسازی می‌کنند ، و همچون سی سال پیش باز بازار حزبسازی گرمی پیدا می‌کند. باید تا زود است از این نیز جلو گرفت.

اینگونه حزبسازی در سی سال پیش نیک آزموده گردید و نتیجه‌هایی که باید دهد دانسته شد ، و این بسیار خامیست که کسانی بخواهند دوباره بآزمایش پردازند.


پابرگی :
1ـ در این باره ویراینده را یادداشتی هست که پس از این گفتار خواهد آمد.


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی یک از پنج


صورت شگفتی را که در شماره‌ی پیش آورده بودیم و اینک در این شماره دوباره می‌آوریم باید دانست که این صورت یادگار و شاهکار میرزا علی‌اکبر صابر شاعر مشهور قفقاز است. صابر که اکنون در باکو تندیس (مجسمه) برای او بر پا کرده‌اند از آغاز جوانی گرفتار شعرهای بیهوده بوده و سالها آن راه گمراهی را می‌پیموده تا سپس خطای خود را دریافته از آن راه برمی‌گردد و این زمان شعرهای پرمغزی با زبان ساده‌ی ترکی در زمینه‌ی خرده‌گیری بر عادتهای ناپسند و کارهای نازیبا می‌سرود و در روزنامه‌ی مشهور ملا نصرالدین چاپ می‌کرد که می‌توان گفت : سودمندترین بخش ملا نصرالدین شعرهای او بود. نیز می‌توان گفت که آن شعرها بهترین اثر را بمردم می‌نمود.

نسیم شمال تهران بسیاری از شعرهای صائب (1) را ترجمه می‌کرد ولی باید گفت این کجا و آن کجا. کسانی اگر زبان ترکی قفقازی را می‌فهمند می‌دانند که شعرهای صائب (2)2 ارج و اثر دیگری را داراست.

یکی از کارهای شاعر قفقاز همین است که غزلی به پیروی شعرای ایران سروده و در آن بیشتر تشبیه‌ها را که شعرای ما معمول دارند گرد آورده و سپس از رویهم‌رفته‌ی آن تشبیه‌ها صورتی با قلم نقاشی پدید آورده که از شگفتترین صورتهاست و آن همین است که ما از دیوان صائب (3) برداشته و در پیمان چاپ می‌نماییم.

غرض ما از این کار دو چیز بود : یکی آنکه ذوق خوانندگان را بسنجیم دیگری آنکه بآقایان شعرای غزلسرا نشان بدهیم که این کار ایشان پررسوا شده و خود مایه‌ی ریشخند دور و نزدیک گردیده و خواستار شویم که این رشته را رها کرده و قدر آن جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی را دانسته در زمینه‌های سودمند سخنوری کنند. ...

نخست شعرهای خود صابر سپس شعرهای آقای منصور و ادیب توسی و سپس این نگارشها را می‌آوریم :

1ـ گفته‌ی صابر :

ای آلنک آی یوزون گونش ای قاشلارک کمان!
جیران گوزک قارشقه خطک کاکلک ایلان!
آلما چنه‌ک چنه‌کده زنخدان درین قویو
کپریکلرک قامش دوداقک بال تنک کتان
بوینوک صراحی بوی بوخونک براوجا چنار
اندامک آق گوموش یگاقک قرمزی انار
خالک یوزکده بوغدا باشکده ساچک غراب
قاه... قاه... غریبه گولمه لی سن خانمان خراب!

2ـ سروده‌ی آقای منصور : (باصل ترکی بسیار نزدیک رفته)

آن صورتی که بود به پیمان راستان آن صورتست دلبر موهوم شاعران
نادیده ناشناخته توصیف کرده‌اند این خلقت عجیب بصد منطق و بیان
از بهر آنکه خوب شناسیم چیست او اشعار ذیل شرح کند رمز داستان /
خورشید روی ماه جبین ابروان کمان آهو دو چشم مور خط و مار گیسوان
سیب است چانه و بزنخدانش چاه ژرف مژگان چو تیر لب عسل و جسم چون کتان
گردن صراحی قامت و بالای وی چنار گونه چو نار سرخی و اندام سیم دان
خالش بروی گندم و زلفش بسر چو زاغ آخ آخ چه مضحک است خود این یار دل‌ستان /
آیا نگشته وقت که گویندگان ما زین گفته‌های پوچ نیارند بر زبان؟
تقلید نحس را بنمایند پایمال پیدا کنند یکسره عنوان شایگان
طبع بلند موهبت کردگار پاک اشعار نغز آرد و گفتار بخردان

تبریز ، منصور


پابرگیها :
1 و 2ـ لغزشی رخ داده ، «صابر» درست است.
3ـ پابرگی بالا.


🌸

2ـ میرزا علی‌اکبر صابر

3ـ دلبر پنداری شاعران

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (شش از سیزده)


من می‌توانم تاریخچه‌ی حزبهای سیاسی را در ایران برای شما به اجمال یاد کنم : در ایران چون جنبش مشروطه برخاست برای نخستین بار در تبریز چند تن از پیشروانِ جنبش دسته‌ی مجاهدان را برپا کردند.

در آن هنگام بچنین دسته‌ای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد ، و خود نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که پس از بمباران مجلس و از میان رفتن مشروطه ، تبریز یازده ماه در برابر اردوهای محمدعلی‌میرزا ایستادگی کرد و مشروطه را دوباره به ایران بازگردانید. نتیجه‌ی پیدایش این دسته بود که تهران فتح گردید و محمدعلی‌میرزا از تخت و تاج چشم پوشید. چون یک حزب طبیعی ، و برای کوشش و کار پدید آمده بود این نتیجه‌های گرانبها را داد و از میان آن مردان دلیری برخاسته و نامهای خود را در تاریخ بیادگار گزاردند.

پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) ، دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند (1) ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1328 و 1329[قمری ، 1289 و 1290 خورشیدی] مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.

اینها تا سال1330[=1290 خورشیدی] بود. پس از آن چون داستان التماتوم پیش آمد و مجلس بسته گردیده بجای آزادی ، فشار و ستم فرمان راند ، چند سالی درمیان فترت رو داد تا جنگ جهانگیر اروپا برخاست و بار دیگر تکانی در ایران پدید آمد. این زمان باز آزادیخواهان بکار افتادند. ولی این بار آن حسن‌نیت و جانفشانی نمانده و حزب ، بیش از همه برای سودجویی و دسته‌بندی بود و از اینرو سیاهکاریهایی بمیان آمد.

این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.

مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش (2) روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو ، کرد معروف از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.

خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [امروز : میتینگ = گردهم‌آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بی‌مقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.

اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.


👇

در این حزبها کسی را با مرامنامه کار نبود و کمتر کسی آن را می‌خواند. هر کسی بخیال دیگری باینها می‌پیوست و هر کسی جز سود خود را نمی‌جست. مثلاً اسماعیل‌آقا که به «دیمُکرات نصرت» پیوسته برای آن بوده که با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از محمدحسن‌میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته که او را پذیرفته‌اند کاری با اندیشه‌ی او نداشتند و تنها این می‌خواسته‌اند که بنام «اسماعیل‌آقا» تفاخر کنند.

چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.

فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالیزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچ وجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.


پابرگیها :
1ـ کارگردانان اصلی این حزب سید حسن ‌تقیزاده ، حسینقلی نواب و وحید‌الملک شیبانی بودند.
2ـ شورش = انقلاب ، و خواست از آن شورش بزرگ 1917 روسیه است. کسانی شورش را بغلط بمعنی آشوب بکار می‌برند.


🌸

سید حسن تقیزاده و حسینقلی‌خان نواب

عبدالحسین شیبانی (وحید‌الملک)

سیمقو (اسماعیل‌آقا)

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی دو از پنج


3ـ آقای ادیب توسی می‌فرماید :

گفت با من ز شاعران یک تن کی تو را ملک شاعری درخور
چونکه در راه شاعری نبود چاره از عشق یار سیمین‌بر
من برآنم که دل دهم به بتی با قد سرو و طلعت چو قمر
روی او ماه رفته بر سر سرو قد او سرو داده ماه ثمر
زلفکانش چنانکه زاغ سیاه فکند سایه‌ی ماه را بر سر
گیسویش فی‌المثل چنان ماری که برون گشته زاغ را از پر
واندر اطراف سر و قامت او حلقه‌زن گشته تا میان کمر
چشمش از ابروان کشیده کمان وندران راست کرده تیر نظر
وان دو گونه چنان دو حقه‌ی نار بدل مرد و زن فکنده شرر
لب لعلش بسان غنچه‌ی گل که از آن خورده خلق خون جگر
هم ز اطراف غنچه‌ی لب او قند ریزد بر آبگین ساغر
ساغر آبگینه‌اش گردن که بود درمیان سرو و قمر
الغرض دلبری چنین باید که دهم دل بدین چنین دلبر
لیک دل هرچه جستجو کرده است زین چنین دلبری نجسته اثر
گفتمش ای سفیه لایعلم ای گرفتار وهم مُستَنکَر
دلبری این چنین که می‌طلبی از جهان وجود نامده بر
جز که اندر مجله‌ی پیمان نقش او کرده‌اند و رو بنگر
...
  

در اینجا نکته‌ای هست که باید هم آن را بازنمود. بویژه که ما می‌خواهیم گفتگو از شعر را در این شماره بپایان رسانیده در شماره‌های دیگر بگفتگوهای دیگر بپردازیم. و آن نکته ایرادیست که می‌دانم برای گفته‌های صابر و ما خواهند گرفت و چون آقای صفیر پیش از دیگران بآن ایراد مبادرت جسته و درمیان ایرادهای دیگر خود یکی هم این ایراد را آورده اینست که می‌خواهیم پاسخ آن را در اینجا بدهیم. ولی نخست خود عبارتهای زمخت و درشت آقای صفیر را می‌آوریم :

«و اینکه سخن کوته‌نظر قفقازی مردی بگواهی یاد کنی که : اگر یاری چنین (سرو قد. کمان ابرو. و دیگر) که غزلسرایان صفت کنند یافت شدی زشتتر صورتی بودی ، گویم : وی نیز بسان تو علم ذیشأن بیان ندیده و بحث تشبیه وی نشنیده که همی گویند زید کالاسد (زید مشبه. کاف آلت تشبیه. اسد مشبهٌ به. و شجاعت وجه شباهت است) و مراد نه آنست که زید گنده‌دم و دارنده‌ی دم نیز هست پس چون گویند (سرو قد) دلدارشان سر بر آسمان نسوده و تنها وجه شبه راستی بالای او بوده و چون گویند کمان ابرو تنها وجه شبه کژی اوست و چون خدای تعالی فرماید وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ (1) هم تنها وجه شبه کژی اوست وگرنه از قمر بسان همگی عرجون قدیم جز بزیر دیگ سوختن کاری ساخته نیست».

این بیچاره می‌پندارد تنها علم ذیشأن بیان را او خوانده یا اینکه علم ذیشأن بیان چاره‌ی بیهوده‌گوییهای پاره‌ای شعرا را خواهد کرد. این ایراد بر شعراست که چرا قاعده‌های علمی را رعایت نمی‌کنند. تشبیه‌هایی که این دسته شعرای غزلسرا دارند در برخی از آنها هیچ گونه وجه شبه منظور نیست و منظور نمی‌تواند بود. تشبیه گودی زنخ به چاه وجه شبه آن چیست؟ آیا گودی بیست و سی و چهل ذرعی آن؟.. آیا تاریکی و بیمناکی آن؟! آیا تری و پر از گل و لجن بودن آن؟! نادان آن کسی که از دیدن گودی زنخ بآن قشنگی و دلربایی بیاد چاه بآن بیمناکی و ترسناکی بیفتد!


پابرگی :
1ـ سوره‌ی یس ، آیه‌ی 39 : و براى ماه منزلهایى معین کرده‏‌ایم تا چون شاخک خشک خوشه‌ی خرما برگردد. (العرجون القدیم = شاخه‌های خشک خرما)


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (هفت از سیزده)


در سالهای 1336 و 1337[=1296 و 1297 خ] ، بهنگامی که رشته‌ی ایمنی در سراسر کشور از هم گسیخته و راهزنان بنامی ، از نایب‌حسین کاشانی و پسرش ماشاءالله‌خان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یکی برای خود دستگاه کامرانی چیده بودند ، در پایتخت کشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی که جز سیاهکاری نتوان نامید روز می‌گزاردند.

همینها در ایران دیکتاتوری پدید آورد. همین زشتکاریها باعث شد که مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیکتاتوری دوختند.

با این آزمایش تلخ آیا جای شگفت نیست که باز کسانی بآن بازیها برخیزند و باز هر چند تنی گرد هم آیند ، و چند جمله‌ای بهم بافته بنام «مرامنامه» بچاپ رسانند ، و یک نامی از فلان و بهمان بروی خود گزارند و بهوسبازیها و خودنماییها پردازند؟!.

یک بیچارگی در ایرانیان اینست که هیچ کس نمی‌خواهد بگناه خود پی بَرد ، و آن را بگردن گیرد. همیشه می‌خواهند یکی را پیدا کنند و گناهها را بگردن او انداخته خود را آسوده گردانند. این یک ضعف نفس و یک بیچارگی بسیار زیانمندیست که برای شرح آن یک کتاب جداگانه می‌خواهد.

آن شاهِ گذشته که از میان رفته همه‌ی گناهها بگردن او می‌افتد. شما بگردید : درمیان بیست ملیون نفوس ایران یک تن بدکار نیست. همه‌ی بدیها را او یک تن می‌کرده که از میان رفته. می‌نشینند و می‌گویند و دلهای خود را سرد می‌گردانند و پی هوسبازیهای خود می‌روند.

ولی آیا حقیقت نیز دیگر خواهد شد؟!.. آیا تاریخ نیز از میان خواهد رفت؟!.. شما پیش از آن شاه صد ناشایستگی از خود نشان دادید. شما بنام حزبسازی کشاکشها پدید آوردید و کشور را دچار آشوب گردانیدید.

شما بدخواه کشور خود هستید و دلیل آن این بس که همینکه فرصت یافته‌اید باز هر یکی در گوشه‌ی دیگری بحزبسازی برخاسته‌اید. این بس که بی‌آنکه نیاز کشور را بدیده گیرید و یک آرمانی را دنبال کنید تنها بنام دسته‌بندی مردم را بسر خود گرد می‌آورید.

من می‌پرسم : شما درپی چه هستید؟!.. نیک اندیشید که چه می‌خواهید؟!.. اگر درپی هوسبازی هستید و کنون که میدانی پیدا کرده‌اید بیکار نشستن نتوانسته همی‌خواهید چند زمانی باز بنشینید و برخیزید ، و بگویید و بشنوید ، و عبارتهایی را که از روزنامه‌ها فراگرفته‌اید بکار برید و به چَخِش[=مجادله] پردازید ، و خود را بیکدیگر نمایید و بدینسان هوس بکار برید ، یا اگر پی سودجویی می‌باشید و همی‌خواهید سردستگی پیدا کنید و پول گرد آورید و زندگی رنگین گردانید ، خدا را از این راه برگردید و زندگانی بیست‌ملیون مردم را فدای هوسبازی و سودجویی خود نسازید. خدا را بیش از این مایه‌ی بدبختی این توده نباشید.

فلسفه‌ی حزب ، گرد هم آمدن ، و پاکدلانه دست بهم دادن ، و از یک راه به پیشرفت کارهای توده کوشیدنست. شما اگر این معنی را می‌پذیرید باید اعتراف کنید که هر کشوری نیازمندیهای دیگری دارد و برای پیشرفت خود راه دیگری می‌خواهد ، و به هر حال از تقلید حزبهای اروپا هیچ نتیجه نتواند بود. (1) باید اعتراف کنید که چنان مقصودی از آن دسته‌بندیهای هوسبازانه یا سودجویانه‌ی شما برنیاید. باید اعتراف کنید که در چنان کار بزرگی شرط نخست پاکدل بودن و خود را فراموش نمودن ، و شرط دوم نیازمندیهای کشور را بدیده گرفتن و یک راهی از روی فهم و خرد پیدا کردنست.

شما اگر راستی را بکوششی در راه توده برخاسته‌اید باید آن سنگها را از دامن بریزید و پاکدلانه گام پیش گزارید. ما بدینسان نیازمندیهای کشور را شرح کرده راهی را باین روشنی و راستی نشان می‌دهیم و همه‌ی «آزادگان» را به «همراهی» در آن می‌خوانیم. شما بیندیشید و بدانید و پاکدلانه بما پیوندید. بما پیوندید که یک «باهَماد»[=جمعیت] بزرگی باشیم و برادرانه در راه کشور و توده بکوشش پردازیم.

شاید برخی جوانان از ناآزمودگی باین کار برخاسته‌اند ، و یا کسانی با حسن‌نیت چنان حزبی پدید آورده‌اند. ما را باینان نکوهش نیست. همه را نتوان بیکسان شناخت و بهمه نتوان بدگمان بود. ما از اینان برادرانه می‌خواهیم که این گفته‌ها را نیک اندیشند و با ما همراهی نمایند.

شاید کسانی خواهند گفت : چرا دیگران پیش افتند و ما بآنان پیوندیم. این همان خوی زیانکار خودخواهیست. همین خوی بنوبت خود آسیب بسیار به ایران رسانیده. اگر علل بدبختی ایرانیان را ده چیز شماریم یکی از آنها اینست. از اینرو می‌گویم : اگر کسی را چنین خویی در دلست نخست بچاره‌ی آن کوشد و خود را از یک گرفتاری رها گرداند. نخستین گامش در راه کوشش و جانفشانی کشتن این خوی زیانکار باشد.

ما کنون در آغاز کاریم و همه‌ی آزادگان و غیرتمندان را بهمراهی دعوت می‌کنیم ، و بهر حال در این راه هر که بیشتر کوشد پیشتر خواهد بود. دیر آمدن و زود آمدن را تأثیری نخواهد بود.


👇

سخن کوتاه کنیم : امروز راه اینست که ما مشروطه و قانون اساسی را اجرا گردانیم ، از بازگشت استبداد جلو گیریم ، از اندیشه‌های تند مانع شویم ، کشور را از هرج و مرج و آشوب نگه داریم ، بالاخره یک جمعیت بزرگی که نماینده‌ی توده‌ی ایران باشد پدید آورده در انظار جلوه‌گر سازیم. امروز راه اینست و دیگر نیست.

دوباره می‌گویم : امروز از مشروطه و قانون اساسی تنها نام آن درمیانست و از خود آنها اثری نیست. امروز همه با یک حال مبهمی بسر می‌برند و بیکبار بلاتکلیفند. ما دست بهم داده مشروطه و قانون را اجرا گردانیم و بالاخره خود را از این حال مبهم بیرون آوریم.

کسانی رفتن رضاشاه را کافی دانسته چنین می‌پندارند که همینکه او رفت مشروطه بخود بازگردیده. ولی این نه درست است. مشروطه بخود بازنگردیده و ما باید بکوشیم و آن را بازگردانیم. (2)


پابرگیها :
1ـ نتواند بود (bud) = نتواند بودن.

2ـ آگاهان نیک می‌دانند که کسروی در راه به انجام رسانیدن مشروطه بکوششهای بسیاری پرداخت که ارجدارترین آنها با روزنامه‌ی پرچم آغازید. از اینرو آن کوششها (پاکدینی) را دنباله‌ی جنبش مشروطه باید ‌شمارد.


🌸

(از نوشتار بالا)

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی سه از پنج


پرسش دیگر : در تشبیه گیسوان بمار چه وجه شبه منظور است؟! آیا کدام آدمی کج‌نهاد و نادانی است که از دیدن گیسوان دلربای زنان و دختران یاد مار چرکین و زشت کند؟!

در برخی دیگر که وجه شبهی منظور است این خود شعراست که پایبند وجه شبه نگردیده می‌پندارند مگر براستی آن این است. مثلاً ابرو را که شمشیر می‌گویند وجه شبه کجی ابروست. ولی شعرا می‌پندارند مگر براستی ابروی یار شمشیر است و اینست خود را کشته‌ی آن می‌شمارند.

این عبارت از باستان‌زمان معروف بوده که : «دل عاشق در تن دیگریست» ما این عبارت را در نگارشهای یونانیان و رومیان باستان هم می‌یابیم. مقصود آنست که عاشق خود را می‌بازد و اختیاری از خود ندارد و هوش و اختیار او را معشوقه از دستش گرفته است. از اینجا در فارسی معشوق را دلبر و دل‌ستان و عاشق را دلداده و دلباخته می‌نامند. ولی شعرا پنداشته‌اند مگر براستی معشوقه دست بسینه‌ی عاشق فروبرده و دل او را از جای خود کنده و همراه خود می‌برد. و از اینجا صد گونه مضمونها بافته‌اند و پنداشته‌اند که هنری می‌نمایند :

گفتم که دلم هست بپیش تو گرو دل بازده آغاز مکن قصه‌ی نو
افشاند هزار دل ز هر حلقه‌ی زلف گفتا دل خود بجوی و بردار و برو

اشک چشم را از صافی و درخشانی بمروارید تشبیه می‌کنند. ولی شاعر آن را براستی مروارید پنداشته و می‌گوید :

اشکی ز رخم برون غلتیده در گوش کشیده‌ای که مروارید است

این تعبیر در بسیاری از زبانها است که چون از دست کسی آزار بی‌اندازه دیدند می‌گویند : «آدم را می‌کشد». درباره‌ی عشق نیز سوزشی را که عاشق از رهگذر بی‌پروایی معشوقه پیدا می‌کند چون بیش از اندازه‌ی دیگر سوزشهاست می‌گویند : «دلبر مرا می‌کشد» یا «درد عشق مرا می‌کشد» از این تعبیر دستاویز بدست شعرا افتاده دیگر بیا و معرکه ببین. صدها و هزارها مضمون ساخته‌اند و معشوقه را قاتل خوانده‌اند و همیشه در آرزوی کشته شدن بوده‌اند.

وعده‌ی قتلم بفردا آن پری‌پیکر دهد باز می‌ترسم که فردا وعده‌ی دیگر دهد

در این باره چندان پافشاری شده که اگر کسی از بیگانگان زبان فارسی یاد گیرند و این شعرها را بخوانند خواهند پنداشت که در ایران کاری جز عشقبازی نبوده و رسم معشوقگان بر کشتن عاشقان بوده که شمشیر بدست گرفته و بخیره خون عاشقان را می‌ریخته‌اند. بلکه بسیاری از آنان سرهای عاشقان کشته را بر فتراک اسب خود می‌بسته‌اند!


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (هشت از سیزده)


کسانی خواهند گفت : اینها کارهاییست که باید انجام دهیم. ولی مشروطه تنها در قسمت حکومت یا سررشته‌داری است. باید اصلاحاتی در کارهای اجتماعی و خاندانی و اقتصادی نیز منظور باشد. از این گذشته ما را باید آرمانی بود که آن را دنبال کنیم.

می‌گویم : اینها راست است. باید بزمینه‌های اجتماعی و اقتصادی و خاندانی نیز پرداخت. همچنین آرمانی نیز باید داشت. یک توده‌ای بی‌آرمان پیش نتواند رفت. باید از اینها نیز گفتگو کنیم و من نخست از آرمان سخن می‌رانم :

در جهان آرمانها بسیار است. لیکن باید در آن نیز یک راه طبیعی را پیش گرفت. ما باید نخست به نیکی و نیرومندی توده‌ی خود کوشیم ، و سپس با توده‌های دیگر شرقی رابطه پیدا کرده نیکی سراسر شرق را خواهیم ، و پس از همه بنیکی جهان کوشش نماییم. اینها همه بهم مربوط است و بهمگی درپی هم توان کوشید. چیزی که هست ما باید از نیکی و نیرومندی توده‌ی خود بکار آغازیم و من در اینجا تنها از آن گفتگو می‌کنم :

نیروی یک توده از چه برخیزد؟.. این خود پرسشیست و ما باید پاسخ دهیم. نیروی یک توده از رویهم آمدن نیروهای افراد پدید آید. بیست‌ملیون مردم که در یک جا می‌زیند چون همگی آزادی و آبادی کشور خود را خواهند و بکوشش و جانفشانی در راه آن آماده باشند این خواهش و عزم در ایشان یک نیروییست ، و چون همگی اندیشه یکی گردانند و دست بهم دهند از اینجا یک نیروی بیست‌ملیونی پدید آید.

پس باید نخست یکایک افراد را نیرویی ـ یا بهتر گوییم خواهش و عزمی ـ باشد و سپس همگی دست یکی گردانند و نیروها را رویهم ریزند. با این دو شرطست که یک توده‌ای نیرومند و توانا گردد.
سخن را با مثلی روشن گردانیم : یک اتومبیلی در راه بچاله افتاده و درمانده ، و شوفر و مسافران پایین آمده می‌خواهند آن را تکان داده راه ‌اندازند. هر یکی از آنها عزمی دارد. چیزی که هست به تنهایی از آن کاری نخواهد بود. ولی چون دست یکی گردانند و همگی بیکبار و از یکسو باتومبیل چسبند و فشار دهند از اینجا یک نیروی پنج تنی پدید آمده کار را پیش خواهد برد.

کنون اگر فرض کنیم سه تن از آن مسافران مردان بی‌پروایی می‌باشند و زیان در راه ماندن را نمی‌دانند و اینست باتومبیل نمی‌چسبند ، پیداست که نیرو به همان نسبت کم شده و نتیجه‌ای در دست نخواهد بود.

و یا فرض کنیم دو تن خود را بکنار کشیده و بهمدستی تن درنداده می‌خواهند خود جداگانه باتومبیل چسبند ، پیداست که نیرو منقسم گردیده ناتوان خواهد بود.

و یا فرض کنیم دو تن با دزدان همراهند و چنین می‌خواهند اتومبیل بماند تا دزدان بسر وقتش رسند و از اینرو نه تنها با دیگران همدستی نمی‌نمایند ضدیت نیز می‌کنند و از راه ‌انداختن ماشین جلو می‌گیرند ، پیداست که نیروی ضدی (نیروی شکننده‌ای) پدید آمده کار بسیار سخت خواهد بود.

این مثل از هر باره به توده ، و نیرومندی آن منطبق است. در یک توده اگر می‌خواهند توانا باشند و در برابر دیگران ایستادگی نمایند باید افراد بنگهداری کشور علاقمند ، و در این راه بکوشش و جانفشانی آماده باشند ، وآنگاه همگی دست بهم داده نیرو را یکی گردانند.

اگر در توده‌ای یک دسته علاقه نداشته خود را کنار گیرند به همان نسبت از نیروی توده خواهد کاست. اگر علاقمندان دست یکی نگردانند و هر کدام جداسرانه راهی گیرند نیروشان منقسم گردیده بی‌اثر خواهد بود. اگر گروهی به بیگانگان گراییده ضدیت نشان دهند «نیروی شکننده» پدید آمده رنجها بیهوده خواهد گردید.

این راز توانایی و ناتوانیست. برای نیرومندی یک توده بیش از هر چیزی توجه باینها ضرور است. تهیه‌ی توپ و تفنگ و تانک و هواپیما و ناو در درجه‌ی دوم می‌باشد. مردمی که خود نیرو ندارند توپ و تفنگ و تانک تهیه نتوانند کرد ، و اگر کردند نگه نتوانند داشت.


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 دلبر پنداری ـ تکه‌ی چهار از پنج


در کتابهای عربی یک رشته خبرهایی هست بنام خبرهای «آخرالزمان» در آنجا از جمله عبارتی هست که «یرتع الذئب مع الغنم» (گرگ با گوسفند در یکجا خواهد چرید). مقصود آنست که زمانی می‌آید و کینه و دشمنی از آدمیان و ددان بازگرفته می‌شود و اینست که گرگ هم مثل گوسفند گردیده و گوشتخواری را ترک گفته همراه گوسفند علف می‌چرد. من نمی‌گویم چنین چیزی در جهان خواهد بود بلکه اگر از من بپرسند این خبرها دروغی بیش نیست. به هر حال مقصود گوینده همان است که گفتم. بعبارت دیگر مقصود او معنی راستین جمله است نه اینکه گزافه‌گویی می‌نماید.

لیکن سپس این عبارت بزبانها افتاده که اگر خواسته‌اند ایمنی و آسایش را بستایند گفته‌اند : «گرگ با میش بآبشخور می‌آید» و بی‌شک مقصود آن بوده که دزدان و راهزنان که دیروز آدمیان را می‌کشتند و لخت می‌نمودند امروز آن خوی ددی را رها کرده و با‌ آدمیان در یکجا زندگانی می‌نمایند چنانکه همین حال امروز در کشور ما ایران برپاست که راهزنان دیروزی از گردنه‌ها و کوهستانها بشهر آمده زندگانی آدمیانه پیش گرفته‌اند.

همین عبارت را فردوسی نیز بکار برده که درباره‌ی محمود غزنوی می‌گوید :

جهاندار محمودشاه سترگ بآبشخور آرد همی میش و گرگ

ولی شعرای دیگر پنداشته‌اند مگر براستی باید میش و گرگ در یکجا باشند بلکه بهمچشمی یکدیگر مطلب را هرچه دامنه‌دارتر ساخته‌اند :

گرگ از مهابت تو به ره مانده میش را بردارد از زمین و بدوش شبان دهد /
انصاف بده تا در انصاف تو باز است غمخوارتر از گرگ شبان نیست غنم را

سپس هم بصدها زمینه‌ی دیگر پرداخته‌اند که در اینجا شمردن همه‌ی آنها بیجاست.

از ناصیه‌ی کاهربا گرچه طبیعی است سعی تو فروشوید رنگ یرقان را /
چنان بعهد تو میزان عدل شد طیار که میل سوی کبوتر نمی‌کند شاهین /


🌸

🔶 دفتر «امروز چه باید کرد؟»

🔸 احمد کسروی

🔸 گفتار : امروز چه باید کرد؟ (نه از سیزده)


کنون بتوده‌ی خود بیاییم : جای بسیار افسوس است که این توده بهمه‌ی آنچه از نیرو تواند کاست گرفتار است ، و ما چون بحساب پردازیم بیک نتیجه‌ی اندوه‌آوری خواهیم رسید. امروز در این کشور دسته‌های بزرگی نسبت بکشور بیکبار بی‌علاقه‌اند و وظیفه‌ای برای خود در قبال آن نمی‌شناسند.

روستاییان که گروه بس انبوهیند بیکبار از این معنیها ناآگاهند و از کشور و حکومت و توده جز یک معنیهای مبهمی در دلهای آنان نتوان یافت. آنان زندگی را جز کشتن و درویدن و خوردن و خوابیدن ندانسته و وظیفه‌ای برای خود جز بهره‌ی مالکانه پرداختن نمی‌شناسند. از شهریان و بازاریان دسته‌ای بعنوان مذهب ، و گروهی بدستاویز مادّیگری ، و جمعیتی به بهانه‌ی نومیدی خود را کنار کشیده نه تنها بکوشش شرکت نمی‌کنند از دیگران نیز جلو می‌گیرند. اینان هم زندگی را جز خریدن و فروختن (و یا باداره رفتن) و پول درآوردن و خوش زیستن نمی‌شمارند.

حوادث مهمی که در شهریور ماه در ایران رخ داد من در آن هنگام بسفر رفتم. حال مردم و بیگانگی‌هایی که در برابر پیشامد از آنان دیدم نه چیزیست که بزودی فراموش کنم. رفتار روستاییان و راهزنیهای آنان بماند. در شهرها صد بی‌پروایی از مردم دیدم. در شیراز ملای بنامی در خانه‌ی خود چند تنی را گرد آورده با آنان چنین می‌گفت : «ما از خارجه می‌ترسیدیم که می‌آیند و به قبور مسلمین هتک احترام می‌کنند. دولت گذشته قبرستانهای ما را کند و سنگهای آنها را در خیابانها بزیر پا انداخت و ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجه داریم؟!.» ببینید چه چیز بی‌اهمیتی را بهانه ساخته مردم را از علاقه‌مندی باستقلال کشور بازمی‌داشت. این یک نمونه‌ایست و هزارها مانند این در توده موجود است.

این حال بی‌علاقگان است. اما علاقمندان ، آنها را نیز راهی در پیش رویشان نیست. پاشیده و پراکنده هر چند تنی باندیشه‌ی دیگری می‌پردازند.

از اینها گذشته ، ‌آیا می‌توان پنهان داشت که امروز در این کشور دسته‌های چندی دشمن این توده‌اند و نابودی آن را می‌خواهند؟!.. آیا می‌توان پنهان داشت که گروهی در این کشور می‌زیند و همیشه بدخواه آن می‌باشند؟!

اینها را نمی‌گویم که شما نومید گردید. می‌گویم که آگاه شوید. اینها دردهاست و باید بچاره کوشید. چاره‌ی اینها در دست ماست. ما اگر پاکدلی را با غیرت و همت توأم گردانیم باین دردها درمان خواهیم کرد.

ما اگر نه بسیاریم کم هم نیستیم. نخست چون پاکدلیم و برای نجات ملیونها خاندان می‌کوشیم ، «خدا با ماست». دوم در هر شهری ما را یارانی هست و در هر گامی با ما همراهی خواهند نمود. سوم هر غیرتمند پاکدلی که این سخنان را بشنود و یا بخواند از همراهی بازنخواهد ایستاد.

ما باید هر غرضی را از دل بیرون گردانیده با نیت پاک رو بکار آوریم. خود معنی مشروطه و سررشته‌داری توده را فهمیده و بآن دل بسته و بکوشش آماده گردیم و باهم پیمان همدستی بسته خدا را بآن گواه گیریم. هر اندازه که نیت ما پاکتر و همدستیمان استوارتر باشد ، و هر اندازه که بمقصد بیشتر اهمیت دهیم پیشرفت کار آسانتر و تندتر خواهد بود.

این گام نخست ما باشد. سپس هر کدام از ما ، هر مرد غیرتمند پاکدرونی را که بشناسیم از این معنیها و از این قصد آگاهشان گردانیم و با خود همراه سازیم. هر کدام از ما همچون آموزگاری در میان توده بنشر حقایق پردازیم. چنانکه گفتیم انبوهی از مردم از معنی مشروطه و سررشته‌داری توده ، و وظایفی که هر کسی را در برابر کشور و توده می‌باشد ناآگاهند. آنان را آگاه سازیم.

نخست از خاندان خود شروع کرده همسر و فرزندان ، یا مادر و برادران و خواهران خود را با این حقایق آشنا و با خود هم‌اندیشه گردانیم. سپس بدوستان و همسایگان پرداخته هر که را شایسته دیدیم براه آوریم.

ناآگاهان را بیاگاهانیم ، خفتگان را بیدار گردانیم ، بنومیدان امید دهیم ، از بدآموزان جلو گیریم. بآن ملای نافهم شیرازی پاسخ داده بگوییم : «بسیار پرتی آقای حاجی شیخ. بیگانگان بکشور ما برای کندن گورستانها نخواهند آمد. برای این خواهند آمد که این زمینهای پربرکت را از دست ما درآورند. اینهمه جنگها و خونریزیها بر سر زمین است». (1)

آن دسته که بکشور بی‌علاقگی نموده خود را کنار می‌گیرند عاقبتِ بسیار تلخِ رفتار خود را نمی‌فهمند. ما باید بایشان بفهمانیم. باید بفهمانیم که چون بیگانگان بکشور دست یافتند شما خوارتر از مردم جهود شوید : کشاورزی را از دستتان درآورند ، درهای بازرگانی را بروی شما بندند ، حق تأسیس کارخانه بشما ندهند ، شغلهای آبرومند را همچون پزشکی و مهندسی و آموزگاری و داوری و وکیلی از شما دریغ دارند. همچون بندگان شما را جز بکارهای پست و پررنج راه ندهند. اینست نتیجه‌ی آزاد نبودن و استقلال نداشتن.


👇

اینها حقایق است و اثر خود را خواهد کرد. از این گفته‌ها احساسات بیدار خواهد شد. زبانهای بدخواهان کند خواهد گردید ، درمیان توده هواخواهان جانفشان پدید خواهد آمد. همان روستاییان که امروز هیچی نمی‌دانند ، همان بازاریان که صد بی‌پروایی می‌نمایند ، از میانشان مردان بافهم و پایدار بسیار پیدا خواهد شد.


پابرگی :
1ـ پاسخی است که در همان موقع من باو دادم. (کسروی)


🌸

📘 کتاب دادگاه

🖌 احمد کسروی

🔍 جستار : جنبش کتابسوزان ، «کمپانی خیانت» و کارهای او در ایران

🔹کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده می‌گردد.

کتاب را از اینجا دریافت توانید کرد.


💐🌸