پابرگیها :
1ـ باید بود (bud) = باید بودن.
2ـ حزبی که به «نازی» نامبردار گردیده و هیتلر آخرین رهبرش بود. با نخستین پیشرفتهای شگفت‌آور آلمان در جنگ ، کسانی در ایران توگویی زر ناب یافته‌اند هوادار آن حزب و دوستار هیتلر گردیده بودند.
3ـ شرحش در مهنامه‌ی پیمان (سال سوم ، ش2 ، ص79) بدینسان آمده :
یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.
این استاد آهنگر مایه‌‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کلبتین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!
🌸
1ـ باید بود (bud) = باید بودن.
2ـ حزبی که به «نازی» نامبردار گردیده و هیتلر آخرین رهبرش بود. با نخستین پیشرفتهای شگفت‌آور آلمان در جنگ ، کسانی در ایران توگویی زر ناب یافته‌اند هوادار آن حزب و دوستار هیتلر گردیده بودند.
3ـ شرحش در مهنامه‌ی پیمان (سال سوم ، ش2 ، ص79) بدینسان آمده :
یک آهنگر روستایی چشمش به آیروپلانی می‌افتد که پریدن و گردیدن آن را می‌بیند. شبانه بگوشه‌ای خزیده می‌خواهد با آن مایه‌ی بسیار کمی که از صنعت دارد و بدستیاری ابزارهایی که برای ساختن بیل و کلنگ و داس بکار می‌برد یک آیروپلانی بسازد و اگر نساخت باری راه ساختن آن را با اندیشه دریابد و گذشته از خویشتن بدیگران نیز یاد دهد.
این استاد آهنگر مایه‌‌ای که از علم دارد بیش از این نیست که می‌داند آهن در آتش نرم می‌شود و می‌توان آن را به هر شکلی انداخت. ابزارهای فنی‌ای که بکار می‌برد دم و کوره و سندان و کلبتین و چکوچ است. از آنسوی آیروپلان‌ساز برای پدید آوردن یک آیروپلان و راه انداختن آن یک رشته قاعده‌های مهم فنی را منظور نموده و صد ابزار شگفتی را بکار انداخته و اینها چیزهاییست که استاد آهنگر نامش را هم نشنیده پس چگونه او می‌تواند بزور انگار و پندار چگونگی آیروپلان‌سازی را بداند؟! آیا نه اینست که هر فرضی که نماید خطا بلکه مایه‌ی ریشخند خواهد بود و جز رسوایی نتیجه نخواهد داد؟!
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 2 ـ تکه‌ی یک از یک
چون در شماره‌ی اخیر پیمان مختصری از تصوف و صوفیان نگاشته بودید بمورد دانستم شرحی باختصار در این موضوع بنویسم.
حاج زین‌العابدین شیروانی معروف (مستعلی‌شاه) که رشته‌ی سلاسل شیرازیها و گُوِن‌آبادی‌ها و صفی‌علیشاهی‌ها باو می‌پیوندد در ریاض‌السیاحه در ضمن شرح حال عین‌القضات همدانی می‌نویسد :
«از وی کشف و کرامات و خارق عادات مانند احیاء اموات ظهور کرده» و همین نسبت احیاء اموات را بعین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته. حالا باید دید منشاء این خبر چیست.
باز حاج مزبور در تحت عنوان مذکور می‌نویسد که عین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته :
«پدرم و من و جماعتی از ائمه‌ی شهر ما حاضر بودند در خانه‌ی مقدم صوفی پس ما رقص می‌کردیم ابوسعید تَرمَدی بیتکی می‌گفت پدرم بنگریست و گفت خواجه احمد غزالی قدس روحه را دیدم که با ما رقص می‌کرد و لباس او چنین و چنان بود و نشان می‌داد بوسعید گفت مرگم آرزوست من گفتم بمیر در حال بیهوش شد و بمرد. مفتی وقت حاضر بود گفت چون زنده را مرده می‌کنی مرده را نیز زنده توانی کرد؟ گفتم مرده کیست؟ گفت فقیه محمود. گفتم خداوندا فقیه محمود را زنده گردان در ساعت زنده شد».
ملاحظه فرمایید قصه‌ای باین بی‌سر و پایی را که مفهوم آن مرده زنده گردانیدن در حالت رقص است آن هم از قول مدعی نقل کردن و ترتیب اثر بآن دادن چقدر قابل حیرت است! باز حاج مذکور در همان کتاب در ذیل بیان جغرافیای بامیان بلخ از دو محل از مشهودات خودش بیانی می‌کند که نگارنده از بیان عین آن برای اختصار گذشته و خلاصه‌ی مفاد آن را می‌نویسم. اول آنکه می‌نویسد : تلی است مشهور بتل اژدر که در وسط آن تل شکافی است بعرض یک ذرع و طول شش ذرع و عمق پنج ذرع که در نهایت آن شکاف آبی است بسیار قلیل که بصدای مهیب لفظ یا علی از آن مسموع می‌شود و هر شخصی از روی اخلاص آب را بولایت علی قسم دهد که بالا بیاید در مدت نیم ساعت آن آب بجوش و خروش آمده بنوعی بلند شود که دست عموم خلایق بدان می‌رسد و از قرار بیان خودش ابتدا این مطلب را افسانه پنداشته تا آنکه برأی‌العین دیده است در صورتی که خداوند برای توحید خودش چنین برهان محسوس آشکاری قرار نداده است چه جای ولایت که در چندین درجه پس از آن واقع است.
در همین مورد از غاری در چهار فرسخی بامیان نام برده که خودش باتفاق حاکم آن ولایت با استعداد و جمعیت در آن رفته و مدت سه روز در آن گردیده‌اند در آن غار قریب دوازده‌هزار خانه و هزار باب دکان و چهارسوقهای متعدد در آن یافته‌اند و آن غار بغار ضحاک مشهور بوده.
اگر این بیان مقرون بحقیقت باشد جای بسی شگفت است که محلی باین غرابت که تقریباً شهری درون کوهی در شکم سنگ تراشیده و بنا کرده باشند و تاکنون آنهمه جویندگان آثار قدیمه راهی بدان نیافته و بیانی از آن نکرده باشند با اینکه از آثار دیگر بامیان و دو بت بامیان در کتابهای فارسی و عربی از لغت و غیره سخن رانده‌اند. و اگر چنانچه وجود خارجی نداشته و فقط خیال حاج مشارالیه بانی این اساس باشد گزافگویی و حال گوینده از آن معلوم می‌شود.
این است نمونه‌ای از منقولات و مشهودات یکی از بزرگان صوفیه که مبنا و اساس غالب مسالک مشهوده‌ی صوفیه‌ی امروزه‌ی ایران بدو منتهی می‌شود! ایکاش آنانی که از شما راجع بتخطئه‌ی آنها شکایت دارند جوابی برای این قبیل مطالب که مربوط بوحدت وجود که بقول ایشان مسئله‌ی علمی است تهیه می‌کردند.
درباره‌ی اسپرتیست‌های تهران که اشاره فرموده بودید اگر مقتضی بدانید جا دارد شرح بیشتری درباره‌ی آنها مرقوم دارید که معلوم شود غرض و مقصد ایشان از انتشار و اشاعه مذهب تناسخ و حلول چیست که باین صراحت در یکی از جراید مهمه‌ی تهران ترهات و مهملات خود را نگاشته و انتشار می‌دادند و بر اشخاص دور از مرکز معلوم است خواندن این قبیل مطالب خالی از تأثیر نیست با اینکه مخالف دین اسلامی و برخلاف عقل و دانش است.
پیداست گفتن و نوشتن اینکه فلان بچه یا فلان شخص آمدن خود را در دفعه‌ی دیگر بخاطر داشته و خصوصیات آن موقع را باسم و رسم بیان می‌کرده جز بازی کردن با عقول مردم چیزی نیست و اینچنین افسانه‌هایی را مبنای این عقاید قرار دادن کاشف از تباهی خرد و دانش یا اخلاق گوینده است.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 2 ـ تکه‌ی یک از یک
چون در شماره‌ی اخیر پیمان مختصری از تصوف و صوفیان نگاشته بودید بمورد دانستم شرحی باختصار در این موضوع بنویسم.
حاج زین‌العابدین شیروانی معروف (مستعلی‌شاه) که رشته‌ی سلاسل شیرازیها و گُوِن‌آبادی‌ها و صفی‌علیشاهی‌ها باو می‌پیوندد در ریاض‌السیاحه در ضمن شرح حال عین‌القضات همدانی می‌نویسد :
«از وی کشف و کرامات و خارق عادات مانند احیاء اموات ظهور کرده» و همین نسبت احیاء اموات را بعین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته. حالا باید دید منشاء این خبر چیست.
باز حاج مزبور در تحت عنوان مذکور می‌نویسد که عین‌القضات در کتاب زبدةالحقایقش نوشته :
«پدرم و من و جماعتی از ائمه‌ی شهر ما حاضر بودند در خانه‌ی مقدم صوفی پس ما رقص می‌کردیم ابوسعید تَرمَدی بیتکی می‌گفت پدرم بنگریست و گفت خواجه احمد غزالی قدس روحه را دیدم که با ما رقص می‌کرد و لباس او چنین و چنان بود و نشان می‌داد بوسعید گفت مرگم آرزوست من گفتم بمیر در حال بیهوش شد و بمرد. مفتی وقت حاضر بود گفت چون زنده را مرده می‌کنی مرده را نیز زنده توانی کرد؟ گفتم مرده کیست؟ گفت فقیه محمود. گفتم خداوندا فقیه محمود را زنده گردان در ساعت زنده شد».
ملاحظه فرمایید قصه‌ای باین بی‌سر و پایی را که مفهوم آن مرده زنده گردانیدن در حالت رقص است آن هم از قول مدعی نقل کردن و ترتیب اثر بآن دادن چقدر قابل حیرت است! باز حاج مذکور در همان کتاب در ذیل بیان جغرافیای بامیان بلخ از دو محل از مشهودات خودش بیانی می‌کند که نگارنده از بیان عین آن برای اختصار گذشته و خلاصه‌ی مفاد آن را می‌نویسم. اول آنکه می‌نویسد : تلی است مشهور بتل اژدر که در وسط آن تل شکافی است بعرض یک ذرع و طول شش ذرع و عمق پنج ذرع که در نهایت آن شکاف آبی است بسیار قلیل که بصدای مهیب لفظ یا علی از آن مسموع می‌شود و هر شخصی از روی اخلاص آب را بولایت علی قسم دهد که بالا بیاید در مدت نیم ساعت آن آب بجوش و خروش آمده بنوعی بلند شود که دست عموم خلایق بدان می‌رسد و از قرار بیان خودش ابتدا این مطلب را افسانه پنداشته تا آنکه برأی‌العین دیده است در صورتی که خداوند برای توحید خودش چنین برهان محسوس آشکاری قرار نداده است چه جای ولایت که در چندین درجه پس از آن واقع است.
در همین مورد از غاری در چهار فرسخی بامیان نام برده که خودش باتفاق حاکم آن ولایت با استعداد و جمعیت در آن رفته و مدت سه روز در آن گردیده‌اند در آن غار قریب دوازده‌هزار خانه و هزار باب دکان و چهارسوقهای متعدد در آن یافته‌اند و آن غار بغار ضحاک مشهور بوده.
اگر این بیان مقرون بحقیقت باشد جای بسی شگفت است که محلی باین غرابت که تقریباً شهری درون کوهی در شکم سنگ تراشیده و بنا کرده باشند و تاکنون آنهمه جویندگان آثار قدیمه راهی بدان نیافته و بیانی از آن نکرده باشند با اینکه از آثار دیگر بامیان و دو بت بامیان در کتابهای فارسی و عربی از لغت و غیره سخن رانده‌اند. و اگر چنانچه وجود خارجی نداشته و فقط خیال حاج مشارالیه بانی این اساس باشد گزافگویی و حال گوینده از آن معلوم می‌شود.
این است نمونه‌ای از منقولات و مشهودات یکی از بزرگان صوفیه که مبنا و اساس غالب مسالک مشهوده‌ی صوفیه‌ی امروزه‌ی ایران بدو منتهی می‌شود! ایکاش آنانی که از شما راجع بتخطئه‌ی آنها شکایت دارند جوابی برای این قبیل مطالب که مربوط بوحدت وجود که بقول ایشان مسئله‌ی علمی است تهیه می‌کردند.
درباره‌ی اسپرتیست‌های تهران که اشاره فرموده بودید اگر مقتضی بدانید جا دارد شرح بیشتری درباره‌ی آنها مرقوم دارید که معلوم شود غرض و مقصد ایشان از انتشار و اشاعه مذهب تناسخ و حلول چیست که باین صراحت در یکی از جراید مهمه‌ی تهران ترهات و مهملات خود را نگاشته و انتشار می‌دادند و بر اشخاص دور از مرکز معلوم است خواندن این قبیل مطالب خالی از تأثیر نیست با اینکه مخالف دین اسلامی و برخلاف عقل و دانش است.
پیداست گفتن و نوشتن اینکه فلان بچه یا فلان شخص آمدن خود را در دفعه‌ی دیگر بخاطر داشته و خصوصیات آن موقع را باسم و رسم بیان می‌کرده جز بازی کردن با عقول مردم چیزی نیست و اینچنین افسانه‌هایی را مبنای این عقاید قرار دادن کاشف از تباهی خرد و دانش یا اخلاق گوینده است.
👇
راجع بشعر و شعرا حیرت دارم چرا باید نگارشات پر از مغز و حقیقت در اشخاص ایجاد رنجش کند؟ شکی نیست شعر از جهت اینکه دارای سجع و قافیه و وزن و محسنات بدیعی است مؤثرتر است در نفس و برای فراگرفتن در خاطر و بسهولت حفظ کردن آسانتر است و از این جهت مزیت و رجحان بر نثر دارد. پس هر شعری که در نصایح و اخلاق و علوم و برای تهذیب اخلاق مردم سروده باشند درخور تحسین و گوینده‌ی آن مستوجب احترام است و هر شعری که بخلاف آن سروده باشد که مضیع اخلاق و عادت مردم یا در مدح مذموم یا ذم اشخاص قابل مدح یا در توصیف باده و ساده و ازین قبیل باشد باز نظر بعلت فوق بمراتب بدتر از نثر و بگوینده‌ی آن جز بیهوده‌گو و یاوه‌سرا نامی نمی‌شود نهاد.
آذر ـ چالشُتُر ـ وحدت
🌸
آذر ـ چالشُتُر ـ وحدت
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم : ـ (9 تکه)
بارها دیده شده کسانی می‌گویند : «شما در سیاست وارد نیستید» و این را ایرادی بما می‌شمارند. در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندانکه باید آگاه نیستند. اینست می‌خواهم این زمینه هم روشن باشد.
راستست که میدان کوششهای ما ایران نیست و جهانست. در دیده‌ی ما ایرانی و هندی و عرب و ترک و آسیایی و اروپایی و آفریقایی و آمریکایی یکیست. ما نیکی را برای همه‌ی جهان می‌خواهیم. با اینحال چون در ایرانیم و این کشور میهن ماست بآن دلبستگی بیشتر می‌داریم و چون کوشش را از اینجا آغاز کرده‌ایم ، می‌باید نخست باینجا پردازیم. می‌باید باین کشور و توده بیشتر دل بندیم.
پس نشدنی بوده که ما درباره‌ی این کشور و آینده‌ی آن بی‌پروا باشیم. نشدنی بوده که راهی را در این زمینه دنبال نکنیم.
اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم. دوباره می‌گویم : ایراد گیرندگان سیاست را بمعنی خود نشناخته‌اند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ١ـ ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم : ـ (9 تکه)
بارها دیده شده کسانی می‌گویند : «شما در سیاست وارد نیستید» و این را ایرادی بما می‌شمارند. در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندانکه باید آگاه نیستند. اینست می‌خواهم این زمینه هم روشن باشد.
راستست که میدان کوششهای ما ایران نیست و جهانست. در دیده‌ی ما ایرانی و هندی و عرب و ترک و آسیایی و اروپایی و آفریقایی و آمریکایی یکیست. ما نیکی را برای همه‌ی جهان می‌خواهیم. با اینحال چون در ایرانیم و این کشور میهن ماست بآن دلبستگی بیشتر می‌داریم و چون کوشش را از اینجا آغاز کرده‌ایم ، می‌باید نخست باینجا پردازیم. می‌باید باین کشور و توده بیشتر دل بندیم.
پس نشدنی بوده که ما درباره‌ی این کشور و آینده‌ی آن بی‌پروا باشیم. نشدنی بوده که راهی را در این زمینه دنبال نکنیم.
اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم. دوباره می‌گویم : ایراد گیرندگان سیاست را بمعنی خود نشناخته‌اند.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 سخن نابجا چه دارد سود؟ ـ تکه‌ی یک از یک
سخن را پایه از مایه است بی‌مایه فطیر آید سخنگو گر بود نادان سخنها ناخجیر (1) آید
سخن در کفه‌ی نادان ز کم باری است سر بالا ولی در کفه‌ی دانا همیشه سر بزیر آید
چو طفلی خردسال و پیرمردی سالخوردش دان سخنهایی که زود آید سخنهایی که دیر آید
سخنرانی درین دوره ز هر کاری است آسانتر بمیل خویشتن هر کس سخنران و دبیر آید
کسی پابند معنی نیست در گفتارهای خود براند همچنان سیلی هر آنش در مسیر آید
از این نادانکان کی گفتگوی باثمر خیزد وزین جولاهکان کی کار دیبا و حریر آید؟!
چرا داننده نسراید سخنهای پر و ساده که نزد عالی و دانی پسند و دلپذیر آید؟!
چرا بایستی بسرودن سخنهای تهی‌مغزی که از هرباره بتواند کس آن را خرده‌گیر آید؟!
به پیش نیری خاموش بنشستن از آن بهتر که حرفی ناسزا خیزد که گفتی ناخجیر آید
سمنان ـ نیری
پابرگی :
1ـ خجیر (به پیش یا به زیر خا) = پسندیده. (فرهنگ دهخدا)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 سخن نابجا چه دارد سود؟ ـ تکه‌ی یک از یک
سخن را پایه از مایه است بی‌مایه فطیر آید سخنگو گر بود نادان سخنها ناخجیر (1) آید
سخن در کفه‌ی نادان ز کم باری است سر بالا ولی در کفه‌ی دانا همیشه سر بزیر آید
چو طفلی خردسال و پیرمردی سالخوردش دان سخنهایی که زود آید سخنهایی که دیر آید
سخنرانی درین دوره ز هر کاری است آسانتر بمیل خویشتن هر کس سخنران و دبیر آید
کسی پابند معنی نیست در گفتارهای خود براند همچنان سیلی هر آنش در مسیر آید
از این نادانکان کی گفتگوی باثمر خیزد وزین جولاهکان کی کار دیبا و حریر آید؟!
چرا داننده نسراید سخنهای پر و ساده که نزد عالی و دانی پسند و دلپذیر آید؟!
چرا بایستی بسرودن سخنهای تهی‌مغزی که از هرباره بتواند کس آن را خرده‌گیر آید؟!
به پیش نیری خاموش بنشستن از آن بهتر که حرفی ناسزا خیزد که گفتی ناخجیر آید
سمنان ـ نیری
پابرگی :
1ـ خجیر (به پیش یا به زیر خا) = پسندیده. (فرهنگ دهخدا)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ سیاست چیست؟.. ـ (9 تکه)
«سیاست» واژه‌ایست که معنی روشنی نمی‌دارد. در ایران از اینگونه واژه‌ها فراوانست. سیاست را هر کسی بفهم و دلخواه خود معنی می‌کند و آن را پست و بی‌ارج گردانیده‌اند. رویهم‌رفته وزیر شدن و وکیل مجلس گردیدن و روزنامه نوشتن و حزب ساختن و از دولتهای دیگر سخن راندن و بجوش و جنبهای کوتاه‌بینانه و هوسبازانه در این زمینه‌ها برخاستن و مانند اینها کارهای سیاسیست. سیاست را باین معنی می‌شناسند.
اگر فراموش نکرده‌اید چند ماهی پیش که محتشم‌السلطنه مرد ، روزنامه‌ای او را «یکی از رجال سیاسی» ایران شمرد و ستایشهای بسیار کرد. من نمی‌دانم محتشم‌السلطنه چه سیاستی می‌داشته و کدام کارهایی را در آن راه کرده بوده؟!.. همانکه کسی یک بار و دو بار وزیر شد یا بسفارت رفت ، از مردان سیاسی شمرده خواهد شد. پس سیاست وزیر بودن یا سفیر شدن است. هیچ شرطی یا مایه‌ی دیگری نمی‌خواهد.
گاهی چیزهایی می‌شنویم که جای خنده است. مردی را می‌شناسم که می‌کوشید و پولها از مردم می‌گرفت تا فلان گنبد امامزاده را نو گرداند. یکی از دوستانش گفته بوده : «این چه کاریست؟!.. از این گنبدها چه سودی برای مردم تواند بود؟!..». گفته بوده : «این سیاستست. می‌خواهم مردم را دور خود جمع کنم و وکیل شوم». سیاست در نزد او مردم را فریفتن و در راه آرزوهای بی‌ارج خود بکار واداشتنست. بسیاری هم سیاست را باین معنی می‌شناسند.
ولی سیاست باین معنیها نیست. اینها بسیار بی‌ارجست. سیاست «همبستگی[=ارتباط] یک توده با توده‌های دیگر و چگونگی آن همبستگی» می‌باشد. سیاست آنست که یک توده راهی برای زیست و پیشرفت خود درمیان دیگر توده‌ها باز کند و رفتارش با آن توده‌ها از روی فهم و بینش باشد ، اگر بیمی به هستی و پایداری آن از سوی یکی از همسایگان هست آن را از پیش دیده دوراندیشانه درپی جلوگیری باشد.
امروز سیاست برای ایران آنست که پس‌ماندگی توده و گرفتاریهای آن بدیده گرفته شده و راههایی برای چاره اندیشیده گردد ، که هم کشور آباد گردد و مردم از آسایش برخوردار گردند و هم ایرانیان از پیشرفتها بهره جسته با توده‌های دیگر جهان همسر[=هم‌شأن] باشند. آنگاه چون کشور درمیان دو دولت بزرگ روس و انگلیس افتاده باید رفتاری پیش گرفته شود که با هیچ یکی از دو دولت دشمنی پیش نیاید و آزادی این کشور درمیان همچشمیها [=رقابتها] لگدمال نگردد.
سیاست باین معنیست و ما نیز آن را باین معنی می‌شناسیم و در پیرامون این معنیست که می‌خواهیم سخن رانیم :
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ سیاست چیست؟.. ـ (9 تکه)
«سیاست» واژه‌ایست که معنی روشنی نمی‌دارد. در ایران از اینگونه واژه‌ها فراوانست. سیاست را هر کسی بفهم و دلخواه خود معنی می‌کند و آن را پست و بی‌ارج گردانیده‌اند. رویهم‌رفته وزیر شدن و وکیل مجلس گردیدن و روزنامه نوشتن و حزب ساختن و از دولتهای دیگر سخن راندن و بجوش و جنبهای کوتاه‌بینانه و هوسبازانه در این زمینه‌ها برخاستن و مانند اینها کارهای سیاسیست. سیاست را باین معنی می‌شناسند.
اگر فراموش نکرده‌اید چند ماهی پیش که محتشم‌السلطنه مرد ، روزنامه‌ای او را «یکی از رجال سیاسی» ایران شمرد و ستایشهای بسیار کرد. من نمی‌دانم محتشم‌السلطنه چه سیاستی می‌داشته و کدام کارهایی را در آن راه کرده بوده؟!.. همانکه کسی یک بار و دو بار وزیر شد یا بسفارت رفت ، از مردان سیاسی شمرده خواهد شد. پس سیاست وزیر بودن یا سفیر شدن است. هیچ شرطی یا مایه‌ی دیگری نمی‌خواهد.
گاهی چیزهایی می‌شنویم که جای خنده است. مردی را می‌شناسم که می‌کوشید و پولها از مردم می‌گرفت تا فلان گنبد امامزاده را نو گرداند. یکی از دوستانش گفته بوده : «این چه کاریست؟!.. از این گنبدها چه سودی برای مردم تواند بود؟!..». گفته بوده : «این سیاستست. می‌خواهم مردم را دور خود جمع کنم و وکیل شوم». سیاست در نزد او مردم را فریفتن و در راه آرزوهای بی‌ارج خود بکار واداشتنست. بسیاری هم سیاست را باین معنی می‌شناسند.
ولی سیاست باین معنیها نیست. اینها بسیار بی‌ارجست. سیاست «همبستگی[=ارتباط] یک توده با توده‌های دیگر و چگونگی آن همبستگی» می‌باشد. سیاست آنست که یک توده راهی برای زیست و پیشرفت خود درمیان دیگر توده‌ها باز کند و رفتارش با آن توده‌ها از روی فهم و بینش باشد ، اگر بیمی به هستی و پایداری آن از سوی یکی از همسایگان هست آن را از پیش دیده دوراندیشانه درپی جلوگیری باشد.
امروز سیاست برای ایران آنست که پس‌ماندگی توده و گرفتاریهای آن بدیده گرفته شده و راههایی برای چاره اندیشیده گردد ، که هم کشور آباد گردد و مردم از آسایش برخوردار گردند و هم ایرانیان از پیشرفتها بهره جسته با توده‌های دیگر جهان همسر[=هم‌شأن] باشند. آنگاه چون کشور درمیان دو دولت بزرگ روس و انگلیس افتاده باید رفتاری پیش گرفته شود که با هیچ یکی از دو دولت دشمنی پیش نیاید و آزادی این کشور درمیان همچشمیها [=رقابتها] لگدمال نگردد.
سیاست باین معنیست و ما نیز آن را باین معنی می‌شناسیم و در پیرامون این معنیست که می‌خواهیم سخن رانیم :
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی یک از چهار
اینکه در شماره‌ی دوم گفتگو از شعر را بانجام رسانیدیم چون از نگارشها و نامه‌ها که می‌رسد چنین پیداست که خوانندگان خواستار دنبال کردن این موضوع می‌باشند و از آنسوی پوشیده نباید داشت که شعر امروز آلودگی و گرفتاری بزرگی برای ایرانیان شده و همچون تب مالاریا که چون در جایی پیدا گردید انبوه مردم را گرفتار می‌سازد و چاره‌ی آن بآسانی دست نمی‌دهد و ریشه‌ی همت و مردانگی را برمی‌اندازد شعر نیز در ایران ریشه دوانیده و انبوه مردم را گرفتار ساخته و چون براه بدی افتاده از این جهت ریشه‌ی هوش و خرد را برمی‌اندازد و زیان آن بی‌اندازه گردیده از این جهت بهتر می‌شماریم که رشته‌ی این گفتگو را از دست ندهیم و هر آنچه نگارش از دیگران در این زمینه می‌رسد بچاپ برسانیم تا چاره‌ی کار کرده شود و شعر در ایران زبان حکمت و خرد گردد.
اینک نگارشهایی که رسیده یکایک می‌آوریم :
1ـ در پیرامون شعر ...
آنچه بنظر کوتاه نگارنده می‌رسد شعر و سخنوری ناشی از ملکاتی است که در انسان موجود است و شعرها باختلاف ملکات مختلف می‌شود کسی که ملکه‌ی خداشناسی را دارد در آن زمینه سخنوری می‌نماید :
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
کسی که طینت ساده و باده‌پرستی دارد درپی سرودن شعرهای شرم‌انگیز که جز از مایه‌ی رسوایی برای ایرانیان نیست برمی‌خیزد. کسانی که مقصود ایشان سود باشد زبان بتملق از این و آن باز می‌کنند و این دو رشته شعر بی‌اندازه زیان‌خیز و وظیفه‌ی راهنمایان (نویسندگان) است که این زیانها را از میان مردمان بردارند.
لیکن باید دانسته شود که برداشتن این زیانها با برداشتن و کندن بنیاد شر است که در نهاد کسانی هست و آن را طینت ناپاک یا ملکه‌ی خبیثه خوانند زیرا که اشعار زیان‌خیز زمانی از میان می‌رود که طینتها پاک شود وگرنه این کوشش و جدیت مانند نقش بر آب است. گیرم که شعر برداشته شود اگر طینتها پاک نشود سودی ندارد زیرا که طینتهای ناپاک این زمان خود را بعنوان مقاله در ستونهای روزنامه ابراز می‌دارند. ...
قم ، حائری
پیمان : گفتار آقای حایری درباره‌ی شعر بسیار بجاست. شعر که سخنی است سنجیده نمی‌توان آن را گناهکار گرفت. ما هم این دشمنیها را با خود شعر نمی‌نماییم. بلکه آشکار می‌گوییم : چه‌بسا شعر که از بهترین سخنانش باید شمرد و چه‌بسا نثر که زبان گوینده‌اش را باید برید.
چیزی که هست شعر در ایران راه بدی پیدا کرده که جز در زمینه‌های پست و ناستوده کمتر بکار می‌رود. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیشرفت کرده و زمانی بوده که خردها روی بپایین آمدن داشته و اینست که چاپلوسی و بیهوده‌گویی و باده‌پرستی و عشقبازی و اینگونه نارواییها رایج بوده و شعرا نود و نه درصد جربزه‌ی خود را در این راههای پست بکار برده‌اند. ولی در نثر چنین پیشامدی روی نداده.
امروز هم با آنکه نثرنویسی رواج بیشتر دارد باز زیان شعر کمتر نیست. هنوز هم بیشتر شعرا چون زبان باز می‌کنند تو گویی جز چاپلوسی و یاوه‌بافی و ستایش یار پنداری و پستی و نادانی راه دیگری برای سخنرانی نمی‌شناسند. این از روی عادتی است که دارند و چه‌بسا کسان پاک‌طینت که آلوده‌ی این نادانی هستند و چون کسی زبان بعیب کار ایشان نگشوده آن را عیب نمی‌شمارند. بعبارت دیگر کسانی می‌پندارند شاعر باید یاوه ببافد و هر روز غزل نوینی بیرون بدهد و ستایش این و آن بکند و همیشه دم از رندی و دیوانگی و تردامنی بزند و اینگونه کارها عیب او نیست. این بیچارگان افتاده‌ی نادانی خود هستند وگرنه کمتر یکی از ایشان طینت ناپاکی دارد. ...
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی یک از چهار
اینکه در شماره‌ی دوم گفتگو از شعر را بانجام رسانیدیم چون از نگارشها و نامه‌ها که می‌رسد چنین پیداست که خوانندگان خواستار دنبال کردن این موضوع می‌باشند و از آنسوی پوشیده نباید داشت که شعر امروز آلودگی و گرفتاری بزرگی برای ایرانیان شده و همچون تب مالاریا که چون در جایی پیدا گردید انبوه مردم را گرفتار می‌سازد و چاره‌ی آن بآسانی دست نمی‌دهد و ریشه‌ی همت و مردانگی را برمی‌اندازد شعر نیز در ایران ریشه دوانیده و انبوه مردم را گرفتار ساخته و چون براه بدی افتاده از این جهت ریشه‌ی هوش و خرد را برمی‌اندازد و زیان آن بی‌اندازه گردیده از این جهت بهتر می‌شماریم که رشته‌ی این گفتگو را از دست ندهیم و هر آنچه نگارش از دیگران در این زمینه می‌رسد بچاپ برسانیم تا چاره‌ی کار کرده شود و شعر در ایران زبان حکمت و خرد گردد.
اینک نگارشهایی که رسیده یکایک می‌آوریم :
1ـ در پیرامون شعر ...
آنچه بنظر کوتاه نگارنده می‌رسد شعر و سخنوری ناشی از ملکاتی است که در انسان موجود است و شعرها باختلاف ملکات مختلف می‌شود کسی که ملکه‌ی خداشناسی را دارد در آن زمینه سخنوری می‌نماید :
برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
کسی که طینت ساده و باده‌پرستی دارد درپی سرودن شعرهای شرم‌انگیز که جز از مایه‌ی رسوایی برای ایرانیان نیست برمی‌خیزد. کسانی که مقصود ایشان سود باشد زبان بتملق از این و آن باز می‌کنند و این دو رشته شعر بی‌اندازه زیان‌خیز و وظیفه‌ی راهنمایان (نویسندگان) است که این زیانها را از میان مردمان بردارند.
لیکن باید دانسته شود که برداشتن این زیانها با برداشتن و کندن بنیاد شر است که در نهاد کسانی هست و آن را طینت ناپاک یا ملکه‌ی خبیثه خوانند زیرا که اشعار زیان‌خیز زمانی از میان می‌رود که طینتها پاک شود وگرنه این کوشش و جدیت مانند نقش بر آب است. گیرم که شعر برداشته شود اگر طینتها پاک نشود سودی ندارد زیرا که طینتهای ناپاک این زمان خود را بعنوان مقاله در ستونهای روزنامه ابراز می‌دارند. ...
قم ، حائری
پیمان : گفتار آقای حایری درباره‌ی شعر بسیار بجاست. شعر که سخنی است سنجیده نمی‌توان آن را گناهکار گرفت. ما هم این دشمنیها را با خود شعر نمی‌نماییم. بلکه آشکار می‌گوییم : چه‌بسا شعر که از بهترین سخنانش باید شمرد و چه‌بسا نثر که زبان گوینده‌اش را باید برید.
چیزی که هست شعر در ایران راه بدی پیدا کرده که جز در زمینه‌های پست و ناستوده کمتر بکار می‌رود. شعر در ایران در قرنهای زبونی ایرانیان پیشرفت کرده و زمانی بوده که خردها روی بپایین آمدن داشته و اینست که چاپلوسی و بیهوده‌گویی و باده‌پرستی و عشقبازی و اینگونه نارواییها رایج بوده و شعرا نود و نه درصد جربزه‌ی خود را در این راههای پست بکار برده‌اند. ولی در نثر چنین پیشامدی روی نداده.
امروز هم با آنکه نثرنویسی رواج بیشتر دارد باز زیان شعر کمتر نیست. هنوز هم بیشتر شعرا چون زبان باز می‌کنند تو گویی جز چاپلوسی و یاوه‌بافی و ستایش یار پنداری و پستی و نادانی راه دیگری برای سخنرانی نمی‌شناسند. این از روی عادتی است که دارند و چه‌بسا کسان پاک‌طینت که آلوده‌ی این نادانی هستند و چون کسی زبان بعیب کار ایشان نگشوده آن را عیب نمی‌شمارند. بعبارت دیگر کسانی می‌پندارند شاعر باید یاوه ببافد و هر روز غزل نوینی بیرون بدهد و ستایش این و آن بکند و همیشه دم از رندی و دیوانگی و تردامنی بزند و اینگونه کارها عیب او نیست. این بیچارگان افتاده‌ی نادانی خود هستند وگرنه کمتر یکی از ایشان طینت ناپاکی دارد. ...
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ سیاست در ایران نبوده : ـ (9 تکه)
از چیزهای افسوس‌آور است که سیاست (در معنی راست خود) در ایران نبوده. پنجاه یا شصت سال پیش میرزا مَلکم‌خان که سالها در اروپا زیسته و خود مرد آگاهی می‌بوده در این باره بگله پرداخته و چنین نوشته :
پولتیک ایران چیست؟!.. کشتی دولت بکجا می‌رود؟!.. در این دریای حوادث از برای ما خطری هست یا نیست؟!.. اگر هست تدارک ما چیست؟!.. طرح ما کدامست؟!.. دشمن ما کیست؟!.. دوست ما کجاست؟!.. از چه راه باید رفت؟!.. از چه ورطه باید گریخت؟!.. در چه کار هستیم؟!.. چه کار باید کرد؟!..
هنوز در ایران هیچ یک از بزرگان ما نه این سؤالات را تصریح کرده و نه حل این مسائل را بصیرت کافی داشته است. کشتی دولت ، بدون طرح ، بدون نقشه ، بدون تعیین مقصود ، در دریای پولتیک حیران و سرگردان بوده است.
این جمله‌ها نیم‌قرن پیش نوشته شده. در این نیم‌قرن در جهان تکانهای بزرگی پدید آمده و دیگرگونیها رفته. در خود ایران جنبشها و دگرگونیهای بسیار رخ داده. لیکن آنچه تکانی نیافته و دیگر نشده ، بی‌سیاستی دولت و توده‌ی ایران بوده.
در این کشور آنچه توده‌ی انبوهند ، آنها از چنین فهم و اندیشه‌ای بسیار دورند. هر دسته‌ای از آنان سرگرم نادانیهای دیگری می‌باشند و از زندگی بیش از کوشیدن و پول درآوردن و خوش بودن را نمی‌شناسند. آنچه از دلهای ایشان نمی‌گذرد آینده‌ی کشور است. آنچه پروایش ندارند چگونگی رفتار و همبستگی با توده‌های دیگر می‌باشد.
آنچه درسخواندگان و بافهمانند آنان نیز سرگردانند و باهمه‌ی تکانی که پیدا کرده‌اند و آگاهیهایی از جهان و کارهای آن یافته‌اند ، راه بجایی نبرده‌اند و تلاشهاشان بیهوده است.
این حال توده است. دولتها (کابینه‌ها) نیز می‌آیند و می‌روند و رشته‌ی کارها را بدست می‌گیرند و هر یکی بیش از این نمی‌خواهد که چند ماهی این توده‌ی درمانده و سرگردان را راه برد و سپس رها کرده خود را بکنار کشد (این هم در جاییست که اندیشه‌های بدخواهانه درمیان نباشد).
چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل آورده ، این کشور با حالی که می‌دارد بکشتی کوچکی می‌ماند که در دریای بزرگی بمیان موجها افتاده در جست و خیز است و گروهی مردم پراکنده و ناآگاه در درون آن نشسته‌اند که نه می‌دانند بکجا می‌روند و نه راهی را بسوی کنار دریا می‌شناسند. در آن میان هر زمان یکی بپا می‌خیزد ، بی‌هیچ آشنایی بکشتیرانی و دریانوردی ، بی‌آنکه افزارهایی از قطب‌نما و نقشه و مانند اینها در دستش باشد ، سکان را گرفته کشتی را باین سو و آن سو می‌چرخاند و چندگاهی پیش و پس برده رها می‌کند و بجای خود بازمی‌گردد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ سیاست در ایران نبوده : ـ (9 تکه)
از چیزهای افسوس‌آور است که سیاست (در معنی راست خود) در ایران نبوده. پنجاه یا شصت سال پیش میرزا مَلکم‌خان که سالها در اروپا زیسته و خود مرد آگاهی می‌بوده در این باره بگله پرداخته و چنین نوشته :
پولتیک ایران چیست؟!.. کشتی دولت بکجا می‌رود؟!.. در این دریای حوادث از برای ما خطری هست یا نیست؟!.. اگر هست تدارک ما چیست؟!.. طرح ما کدامست؟!.. دشمن ما کیست؟!.. دوست ما کجاست؟!.. از چه راه باید رفت؟!.. از چه ورطه باید گریخت؟!.. در چه کار هستیم؟!.. چه کار باید کرد؟!..
هنوز در ایران هیچ یک از بزرگان ما نه این سؤالات را تصریح کرده و نه حل این مسائل را بصیرت کافی داشته است. کشتی دولت ، بدون طرح ، بدون نقشه ، بدون تعیین مقصود ، در دریای پولتیک حیران و سرگردان بوده است.
این جمله‌ها نیم‌قرن پیش نوشته شده. در این نیم‌قرن در جهان تکانهای بزرگی پدید آمده و دیگرگونیها رفته. در خود ایران جنبشها و دگرگونیهای بسیار رخ داده. لیکن آنچه تکانی نیافته و دیگر نشده ، بی‌سیاستی دولت و توده‌ی ایران بوده.
در این کشور آنچه توده‌ی انبوهند ، آنها از چنین فهم و اندیشه‌ای بسیار دورند. هر دسته‌ای از آنان سرگرم نادانیهای دیگری می‌باشند و از زندگی بیش از کوشیدن و پول درآوردن و خوش بودن را نمی‌شناسند. آنچه از دلهای ایشان نمی‌گذرد آینده‌ی کشور است. آنچه پروایش ندارند چگونگی رفتار و همبستگی با توده‌های دیگر می‌باشد.
آنچه درسخواندگان و بافهمانند آنان نیز سرگردانند و باهمه‌ی تکانی که پیدا کرده‌اند و آگاهیهایی از جهان و کارهای آن یافته‌اند ، راه بجایی نبرده‌اند و تلاشهاشان بیهوده است.
این حال توده است. دولتها (کابینه‌ها) نیز می‌آیند و می‌روند و رشته‌ی کارها را بدست می‌گیرند و هر یکی بیش از این نمی‌خواهد که چند ماهی این توده‌ی درمانده و سرگردان را راه برد و سپس رها کرده خود را بکنار کشد (این هم در جاییست که اندیشه‌های بدخواهانه درمیان نباشد).
چنانکه میرزا مَلکم‌خان مثل آورده ، این کشور با حالی که می‌دارد بکشتی کوچکی می‌ماند که در دریای بزرگی بمیان موجها افتاده در جست و خیز است و گروهی مردم پراکنده و ناآگاه در درون آن نشسته‌اند که نه می‌دانند بکجا می‌روند و نه راهی را بسوی کنار دریا می‌شناسند. در آن میان هر زمان یکی بپا می‌خیزد ، بی‌هیچ آشنایی بکشتیرانی و دریانوردی ، بی‌آنکه افزارهایی از قطب‌نما و نقشه و مانند اینها در دستش باشد ، سکان را گرفته کشتی را باین سو و آن سو می‌چرخاند و چندگاهی پیش و پس برده رها می‌کند و بجای خود بازمی‌گردد.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی دو از چهار
2ـ آخرین یادآوری من
دیگر بار ناچارم سطری بنگارم : مگر خود داوری فرمایی و بانصاف گرایی. گیرم سرایندگان همگان راه پستی پیمایند و همه بنادرستی گرایند. دانشمند نباید آنگونه درشت‌گوییها روا دارد و سخن خویشتن بتندی گزارد! در حالتی که مجادله بالتی هی احسن زیباتر است و سخن حق را با همدستی او اثر دیگر است ، مگر ندانی انسان سخن درستی را هم چون بدرشتی شنود بر انکار و اصرار خود خواهد افزود و سخن بجا هم بی‌سود خواهد بود؟ من نیز تا اندازه‌ای اندیشه‌ی شما را پسندیده‌ام و رستگاری اندر آن دیده‌ام!! آری عمر عزیر خویش را نباید تنها بژاژخایی و یاوه‌سرایی گذراند و همه اندر اهاجی و فکاهی سخن راند. ...
سید محمدعلی مرتضوی (صفیر)
[پیمان :] این نگارش آقای صفیر را از آن جهت چاپ کردیم که ایشان که از نگارش پیمان درباره‌ی شعر دل‌آزرده بودند اینک اعتراف می‌نمایند که آن نگارشها بیجا نبوده و آدمی نباید عمر عزیز خویش را بژاژخایی [و] یاوه‌سرایی بگذراند.
و اینکه می‌نویسند که چرا پیمان درشتی می‌کند و پند را بزبان نرم نمی‌گوید ما پاسخ ایشان را بشعر آقای واقف حواله می‌کنیم :
ز پند دوست مرنج ار چه تند باشد و سخت
که دشمنی است ز اندرز دوست رنجیدن
این ایراد را دوستان همیشه بر ما دارند که چرا تندی می‌کنیم. باید دانست که نگارنده‌ی پیمان یک مرد آلمانی یا انگلیسی نیست که در برابر پیشامدهای ایران خونسردی نماید. این نگارشها از یک ایرانی است و یک ایرانی چگونه می‌تواند در برابر این ناسزاییها خونسردی کند و خروش از دل برنیاورد یا زبان بنفرین و نکوهش باز نکند؟
شعر در ایران با حالی که داشته مایه‌ی بدبختی بوده و شعرا بمردم جز درس چاپلوسی و هرزه‌گردی و هرزه‌گویی و باده‌پرستی و بیعاری نداده‌اند. این پیش ما روشنتر از آفتاب است که آن داستان ننگین مغول که در ایران روی داد یکی از جهتهای آن رواج شعر در این سرزمین بوده. با اینحال چگونه ما می‌توانیم با شعرای یاوه‌گو خونسردی کنیم و تندی ننماییم؟! اگر کسی خانه‌اش را در برابر چشمش ویران کنند آیا می‌تواند نرمی نموده و تنها به پند و اندرز بسنده کند و خروش و فریاد از دل برنیارد؟!
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی دو از چهار
2ـ آخرین یادآوری من
دیگر بار ناچارم سطری بنگارم : مگر خود داوری فرمایی و بانصاف گرایی. گیرم سرایندگان همگان راه پستی پیمایند و همه بنادرستی گرایند. دانشمند نباید آنگونه درشت‌گوییها روا دارد و سخن خویشتن بتندی گزارد! در حالتی که مجادله بالتی هی احسن زیباتر است و سخن حق را با همدستی او اثر دیگر است ، مگر ندانی انسان سخن درستی را هم چون بدرشتی شنود بر انکار و اصرار خود خواهد افزود و سخن بجا هم بی‌سود خواهد بود؟ من نیز تا اندازه‌ای اندیشه‌ی شما را پسندیده‌ام و رستگاری اندر آن دیده‌ام!! آری عمر عزیر خویش را نباید تنها بژاژخایی و یاوه‌سرایی گذراند و همه اندر اهاجی و فکاهی سخن راند. ...
سید محمدعلی مرتضوی (صفیر)
[پیمان :] این نگارش آقای صفیر را از آن جهت چاپ کردیم که ایشان که از نگارش پیمان درباره‌ی شعر دل‌آزرده بودند اینک اعتراف می‌نمایند که آن نگارشها بیجا نبوده و آدمی نباید عمر عزیز خویش را بژاژخایی [و] یاوه‌سرایی بگذراند.
و اینکه می‌نویسند که چرا پیمان درشتی می‌کند و پند را بزبان نرم نمی‌گوید ما پاسخ ایشان را بشعر آقای واقف حواله می‌کنیم :
ز پند دوست مرنج ار چه تند باشد و سخت
که دشمنی است ز اندرز دوست رنجیدن
این ایراد را دوستان همیشه بر ما دارند که چرا تندی می‌کنیم. باید دانست که نگارنده‌ی پیمان یک مرد آلمانی یا انگلیسی نیست که در برابر پیشامدهای ایران خونسردی نماید. این نگارشها از یک ایرانی است و یک ایرانی چگونه می‌تواند در برابر این ناسزاییها خونسردی کند و خروش از دل برنیاورد یا زبان بنفرین و نکوهش باز نکند؟
شعر در ایران با حالی که داشته مایه‌ی بدبختی بوده و شعرا بمردم جز درس چاپلوسی و هرزه‌گردی و هرزه‌گویی و باده‌پرستی و بیعاری نداده‌اند. این پیش ما روشنتر از آفتاب است که آن داستان ننگین مغول که در ایران روی داد یکی از جهتهای آن رواج شعر در این سرزمین بوده. با اینحال چگونه ما می‌توانیم با شعرای یاوه‌گو خونسردی کنیم و تندی ننماییم؟! اگر کسی خانه‌اش را در برابر چشمش ویران کنند آیا می‌تواند نرمی نموده و تنها به پند و اندرز بسنده کند و خروش و فریاد از دل برنیارد؟!
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست یکم
🖌 احمد کسروی
🔸 ٤ـ نادرشاه : ـ (9 تکه)
من در این باره جستجوهایی از تاریخ نیز کرده‌ام و در این زمینه آگاهیهایی از گذشته نیز بشما توانم داد :
ما اگر سیصد سال بازپس گردیده از آنجا گرفته پیش آییم ، درمیان همه‌ی پادشاهان و سررشته‌داران که از زمان نابودی صفویان تا هنگام پیدایش مشروطه در این کشور بوده‌اند جز دو تن را نخواهیم یافت که کارهاشان از روی فهم و بینش بوده و سیاستی داشته‌اند. آن دو تن یکی نادرشاه و دیگری میرزا تقی‌خان امیرکبیر بوده.
نادرشاه را همه می‌شناسند. این مرد گذشته از آنکه ایران را از دست بیگانگان بیرون آورد ، برآن شد که این کشور را به یک راه پیشرفت اندازد. کارهای نادر از روی فهم بوده. هندوستان و خوارزم و خیوه را گرفت ، نه بهوس کشورگشایی ، نه برای آنکه نگه دارد و پیوسته‌ی ایران گرداند ، بلکه برای اینکه برتری ایران را بایشان نشان دهد و با همان حال با هر یکی پیمان دوستی بندد. با عثمانی نیز همان اندیشه را می‌داشت : جنگها می‌کرد که فیروزانه[=موفقانه] پیمان دوستی بندد. در آن هنگام ، گرفتاری بزرگ توده‌ی ایران دشمنیهای کیشی و کشاکش سنی و شیعی می‌بود. نافهمیهای ملایان و بدزبانیهای مردم عامی ، عثمانیان و ازبکان و دیگر مسلمانان را بخشم آورده کشتن ایرانیان و تاراج خانه‌ها و برده گرفتن زنان و دختران ایشان را بایای [وظیفه] دینی خود می‌شماردند. ایرانیان از این راه در فشار سختی افتاده گزندهای بسیار می‌دیدند.
هنگامی که نادر برخاست صدهزارها زنان و دختران ایرانی به بردگی رفته در بازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد فروخته شده بودند. نادر یکی از پافشاریهایش درباره‌ی آزادی آنها بود. چند بار نمایندگان به استانبول فرستاد. از اینسو هم برای آنکه ریشه‌ی دشمنی از میان ایرانیان و همسایگان کنده شود ، بآشتی درمیانه‌ی سنیان و شیعیان می‌کوشید و پیاپی نشستها برپا می‌گردانید.
این مرد از هر باره جایگاه توده و کشور را درمیان توده‌های همسایه بدیده گرفته ، غیرتمندانه و دوراندیشانه به پدید آوردن همبستگیهای دوستانه می‌کوشید. روسها در آن روز دور از ما می‌بودند و حال امروزی را نمی‌داشتند. نادر آنها را نیز از دیده دور نمی‌داشت و با فرستادن ارمغانهای گرانبها و نامه‌های دوستانه ، خوش‌بینی آنان را درباره‌ی ایرانیان می‌جست.
پس از نادرشاه ، کریمخان مردی نیک می‌بوده و آسایش و آرامش مردم را می‌خواسته. ولی آن بینش که بآینده‌ی مردم و کشور پروا کند و پیش‌بینی‌هایی نماید ، درو نمی‌بوده.
از آغامحمدخان و فتحعلی‌شاه و محمدشاه و ناصرالدین‌شاه اگر نام نبریم بهتر است. آنها از این اندیشه‌ها بیگانه می‌بوده‌اند.
در زمان فتحعلی‌شاه با روس جنگیدند و آن شکست را یافتند و آنهمه شهرها را از دست دادند و با آنحال بیدار نشدند و بجستجو نپرداختند که انگیزه‌ی شکست چه بوده و با چنان پیشامدی برای آینده چه اندیشه‌ای باید کرد. می‌گویند عباس‌میرزا مردی هوشیار می‌بوده و پس از آن شکست این دریافت که در اروپا شیوه‌ی دیگری برای جنگ و سپاه‌آرایی پیدا شده و تفنگها و توپهای دیگری پدید آمده ، و با آوردن افسرانی از اروپا باین کوشید که در ایران «نظام» (یا سپاهیان بسامان[=منظم]) بنیاد گزارد.
این کار نیک می‌بود. ولی نمی‌توان آن را نشان سیاست‌فهمی نایب‌السلطنه شمرد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٤ـ نادرشاه : ـ (9 تکه)
من در این باره جستجوهایی از تاریخ نیز کرده‌ام و در این زمینه آگاهیهایی از گذشته نیز بشما توانم داد :
ما اگر سیصد سال بازپس گردیده از آنجا گرفته پیش آییم ، درمیان همه‌ی پادشاهان و سررشته‌داران که از زمان نابودی صفویان تا هنگام پیدایش مشروطه در این کشور بوده‌اند جز دو تن را نخواهیم یافت که کارهاشان از روی فهم و بینش بوده و سیاستی داشته‌اند. آن دو تن یکی نادرشاه و دیگری میرزا تقی‌خان امیرکبیر بوده.
نادرشاه را همه می‌شناسند. این مرد گذشته از آنکه ایران را از دست بیگانگان بیرون آورد ، برآن شد که این کشور را به یک راه پیشرفت اندازد. کارهای نادر از روی فهم بوده. هندوستان و خوارزم و خیوه را گرفت ، نه بهوس کشورگشایی ، نه برای آنکه نگه دارد و پیوسته‌ی ایران گرداند ، بلکه برای اینکه برتری ایران را بایشان نشان دهد و با همان حال با هر یکی پیمان دوستی بندد. با عثمانی نیز همان اندیشه را می‌داشت : جنگها می‌کرد که فیروزانه[=موفقانه] پیمان دوستی بندد. در آن هنگام ، گرفتاری بزرگ توده‌ی ایران دشمنیهای کیشی و کشاکش سنی و شیعی می‌بود. نافهمیهای ملایان و بدزبانیهای مردم عامی ، عثمانیان و ازبکان و دیگر مسلمانان را بخشم آورده کشتن ایرانیان و تاراج خانه‌ها و برده گرفتن زنان و دختران ایشان را بایای [وظیفه] دینی خود می‌شماردند. ایرانیان از این راه در فشار سختی افتاده گزندهای بسیار می‌دیدند.
هنگامی که نادر برخاست صدهزارها زنان و دختران ایرانی به بردگی رفته در بازارهای استانبول و صوفیا و بلگراد فروخته شده بودند. نادر یکی از پافشاریهایش درباره‌ی آزادی آنها بود. چند بار نمایندگان به استانبول فرستاد. از اینسو هم برای آنکه ریشه‌ی دشمنی از میان ایرانیان و همسایگان کنده شود ، بآشتی درمیانه‌ی سنیان و شیعیان می‌کوشید و پیاپی نشستها برپا می‌گردانید.
این مرد از هر باره جایگاه توده و کشور را درمیان توده‌های همسایه بدیده گرفته ، غیرتمندانه و دوراندیشانه به پدید آوردن همبستگیهای دوستانه می‌کوشید. روسها در آن روز دور از ما می‌بودند و حال امروزی را نمی‌داشتند. نادر آنها را نیز از دیده دور نمی‌داشت و با فرستادن ارمغانهای گرانبها و نامه‌های دوستانه ، خوش‌بینی آنان را درباره‌ی ایرانیان می‌جست.
پس از نادرشاه ، کریمخان مردی نیک می‌بوده و آسایش و آرامش مردم را می‌خواسته. ولی آن بینش که بآینده‌ی مردم و کشور پروا کند و پیش‌بینی‌هایی نماید ، درو نمی‌بوده.
از آغامحمدخان و فتحعلی‌شاه و محمدشاه و ناصرالدین‌شاه اگر نام نبریم بهتر است. آنها از این اندیشه‌ها بیگانه می‌بوده‌اند.
در زمان فتحعلی‌شاه با روس جنگیدند و آن شکست را یافتند و آنهمه شهرها را از دست دادند و با آنحال بیدار نشدند و بجستجو نپرداختند که انگیزه‌ی شکست چه بوده و با چنان پیشامدی برای آینده چه اندیشه‌ای باید کرد. می‌گویند عباس‌میرزا مردی هوشیار می‌بوده و پس از آن شکست این دریافت که در اروپا شیوه‌ی دیگری برای جنگ و سپاه‌آرایی پیدا شده و تفنگها و توپهای دیگری پدید آمده ، و با آوردن افسرانی از اروپا باین کوشید که در ایران «نظام» (یا سپاهیان بسامان[=منظم]) بنیاد گزارد.
این کار نیک می‌بود. ولی نمی‌توان آن را نشان سیاست‌فهمی نایب‌السلطنه شمرد.
🌸
📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی سه از چهار
3ـ خیام و مولوی و عطار
من اگر طرفدار پیمان نباشم در دوستی با شما پایدارم و بنام این دوستی است که مجبورم پاره‌ای اعتراضات بر شما بنویسم : خیام با شهرت عالمگیر خود یکی از بزرگان ایران محسوب است و البته روا نیست که شما بدگویی از او بکنید یا شعر شهاب را که ندانستم کدام شهاب است در رد او چاپ کنید. در موضوع مولوی و شیخ عطار و صوفیه هم من رفتار شما را نمی‌پسندم. هر ملتی باید قدر بزرگان خود را بدانند.
نبوی
[پیمان :] می‌گویم : چون نویسنده عنوان دوستی را پیش آورده ما هم دوستانه با ایشان گفتگو می‌داریم. ولی این حال بر ما ناگوار است که برادران ایرانی ما پشت پا بمنطق زده‌اند و تو گویی ناگزیر می‌باشند که همیشه دور از منطق گفتگو نمایند.
ما را با خیام و مولوی و مانند ایشان چه دشمنی درمیان است که بیجهت تعرضی بایشان بنماییم؟! ما همیشه یک رشته سخنان روشن و منطقی می‌نگاریم و به هر گفته‌ی خود چندین گواه و مثال یاد می‌کنیم. ولی کسانی که با ما بگفتگو برمی‌خیزند بهمین یک جمله بسنده می‌کنند که فلان و بهمان از بزرگان است و نباید تعرضی بایشان نمود.
خدا خرد را بآدمیان بخشیده که بدستیاری آن نیک را از بد بازشناسند. بزرگا زیانکاری کسانی که خرد را پامال هوس و تعصب می‌سازند.
خب دوست گرامی! ما از شما می‌پرسیم : میزانی که شما برای شناختن بزرگی کسانی دارید چیست؟.. بعبارت دیگر مایه‌ی بزرگی چیست و آیا چگونه کسانی بزرگ شمرده می‌شوند؟..
آنچه ما می‌دانیم بزرگ آن کسی را می‌توان گفت که نیکیهایی بتوده‌ی مردم کرده و سودهایی رسانیده باشد : مثلاً اگر کشوری آشفته و نابسامان است دست مردی از آستین برآورده چاره‌ی آن آشفتگی را نماید. یا اگر دشمن بیگانه‌ای رو نموده خواب و آسایش بر خود حرام ساخته جلوگیری از دشمن بکند. یا اگر ستمگری بر یک توده چیره گردیده قد مردانگی برافراشته سر آن ستمگر را بکوبد. یا اگر مردم بگمراهی افتاده‌اند براهنمایی برخاسته گمراهان را براه رستگاری بیاورد. یکایک چه بشمارم اینگونه کارهاست که کسی را ببزرگی می‌رساند.
ولی آن کسانی که شما نام می‌برید از هیچ یکی چنین کارهایی سر نزده. بلکه هر یکی از آنان چندان درمانده و بیچاره بوده‌اند که نان از دست دیگران می‌خورده‌اند.
در گوشه‌ای تنها نشستن و پیاپی شعر سرودن یا چیزهایی نوشتن چه سودی بمردم دارد تا کسی از این راه ببزرگی برسد؟!..
اگر بگویید : اینان راه بمردم نشان داده‌اند و پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم از پندها و اندرزهای آنان ایرانیان جز زیان نتیجه‌ی دیگری نبرده‌اند.
وانگاه شیخ عطار و مولوی چنانکه خود دوست ما هم می‌نویسند از پیشوایان صوفیان می‌باشند. پس ما حق داریم از ایشان بپرسیم که از کی صوفی شده‌اند؟! یا اگر صوفی نیستند پس چگونه از پیشوایان صوفیگری هواداری می‌نمایند؟! نیز حق داریم بپرسیم که چگونه هم خیام را می‌پسندند و هم از مولوی و شیخ عطار هواداری می‌کنند؟! آری «بیرنگی و همه‌رنگی» (1) در ایران شیوع یافته است. شاید دوست ما نیز از پیروان این راه باشند ولی آیا ما می‌توانیم ایشان را معذور داشته زبان از نکوهش بازداریم؟!
به هر حال از این دو تن پند و اندرزی که سود بمردم داشته باشد بازنمانده. گفتگوی وحدت وجود و دم از عشق خدا زدن و آسمان و ریسمان بهم بافتن چیزهایی نیست که مردم بهره‌ای از آنها دریابند.
مولوی و شیخ عطار هر دو راه زندگیشان این بود که در کنج خانقاهی بنشینند و جز مثنوی‌بافی و غزلسرایی کاری نداشته باشند و روزی را از دست مردم بخورند و چه‌بسا که پیروان را بدریوزه‌گردی و گدایی بمحله‌ها و بازارها می‌فرستادند.
ما اگر اینان را از بزرگان بشماریم و مردم را به پیروی ایشان برانگیزیم نتیجه جز آن نخواهد بود که سراسر ایران پر از گدا و دریوزه‌گرد بشود چنانکه تا چند سال پیش بود!
آن درویشها و گُلِ‌مولاها و قلندرها که بازارهای ایران را پر ساخته و مایه‌ی ننگ و عار برای ایرانیان بود جز نتیجه‌ی پندها و اندرزهای مولوی و شیخ عطار و مانندگان ایشان نبود و این شگفت که دولت که ایران را از این ننگها رها گردانیده تو گویی کسانی خرسندی از آن ندارند و اینست که پیاپی کتابهای شیخ عطار و مولوی و دیگران را چاپ کرده بدست مردم می‌دهند که دوباره از آن گدایان گردن‌کلفت پدیدار شود! در اینجاست که باید نفرین و نکوهش از این پستنهادان دریغ نداشت. اما خیام : اگر مقصود خیام ریاضیدان و ستاره‌شناس معروفست ما او را از دانشمندان ایران می‌شناسیم و هرگز نامش را ببدی نبرده‌ایم. و اگر مقصود آن خیام پنداری است که صدها رباعی بنام وی شهرت یافته شگفت از شما که از یکسوی نام مسلمانی بروی خود دارید و از سوی دیگر او را از بزرگان می‌شمارید.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون شعر و صوفیگری ـ 3 ـ تکه‌ی سه از چهار
3ـ خیام و مولوی و عطار
من اگر طرفدار پیمان نباشم در دوستی با شما پایدارم و بنام این دوستی است که مجبورم پاره‌ای اعتراضات بر شما بنویسم : خیام با شهرت عالمگیر خود یکی از بزرگان ایران محسوب است و البته روا نیست که شما بدگویی از او بکنید یا شعر شهاب را که ندانستم کدام شهاب است در رد او چاپ کنید. در موضوع مولوی و شیخ عطار و صوفیه هم من رفتار شما را نمی‌پسندم. هر ملتی باید قدر بزرگان خود را بدانند.
نبوی
[پیمان :] می‌گویم : چون نویسنده عنوان دوستی را پیش آورده ما هم دوستانه با ایشان گفتگو می‌داریم. ولی این حال بر ما ناگوار است که برادران ایرانی ما پشت پا بمنطق زده‌اند و تو گویی ناگزیر می‌باشند که همیشه دور از منطق گفتگو نمایند.
ما را با خیام و مولوی و مانند ایشان چه دشمنی درمیان است که بیجهت تعرضی بایشان بنماییم؟! ما همیشه یک رشته سخنان روشن و منطقی می‌نگاریم و به هر گفته‌ی خود چندین گواه و مثال یاد می‌کنیم. ولی کسانی که با ما بگفتگو برمی‌خیزند بهمین یک جمله بسنده می‌کنند که فلان و بهمان از بزرگان است و نباید تعرضی بایشان نمود.
خدا خرد را بآدمیان بخشیده که بدستیاری آن نیک را از بد بازشناسند. بزرگا زیانکاری کسانی که خرد را پامال هوس و تعصب می‌سازند.
خب دوست گرامی! ما از شما می‌پرسیم : میزانی که شما برای شناختن بزرگی کسانی دارید چیست؟.. بعبارت دیگر مایه‌ی بزرگی چیست و آیا چگونه کسانی بزرگ شمرده می‌شوند؟..
آنچه ما می‌دانیم بزرگ آن کسی را می‌توان گفت که نیکیهایی بتوده‌ی مردم کرده و سودهایی رسانیده باشد : مثلاً اگر کشوری آشفته و نابسامان است دست مردی از آستین برآورده چاره‌ی آن آشفتگی را نماید. یا اگر دشمن بیگانه‌ای رو نموده خواب و آسایش بر خود حرام ساخته جلوگیری از دشمن بکند. یا اگر ستمگری بر یک توده چیره گردیده قد مردانگی برافراشته سر آن ستمگر را بکوبد. یا اگر مردم بگمراهی افتاده‌اند براهنمایی برخاسته گمراهان را براه رستگاری بیاورد. یکایک چه بشمارم اینگونه کارهاست که کسی را ببزرگی می‌رساند.
ولی آن کسانی که شما نام می‌برید از هیچ یکی چنین کارهایی سر نزده. بلکه هر یکی از آنان چندان درمانده و بیچاره بوده‌اند که نان از دست دیگران می‌خورده‌اند.
در گوشه‌ای تنها نشستن و پیاپی شعر سرودن یا چیزهایی نوشتن چه سودی بمردم دارد تا کسی از این راه ببزرگی برسد؟!..
اگر بگویید : اینان راه بمردم نشان داده‌اند و پند و اندرز سروده‌اند ، می‌گوییم از پندها و اندرزهای آنان ایرانیان جز زیان نتیجه‌ی دیگری نبرده‌اند.
وانگاه شیخ عطار و مولوی چنانکه خود دوست ما هم می‌نویسند از پیشوایان صوفیان می‌باشند. پس ما حق داریم از ایشان بپرسیم که از کی صوفی شده‌اند؟! یا اگر صوفی نیستند پس چگونه از پیشوایان صوفیگری هواداری می‌نمایند؟! نیز حق داریم بپرسیم که چگونه هم خیام را می‌پسندند و هم از مولوی و شیخ عطار هواداری می‌کنند؟! آری «بیرنگی و همه‌رنگی» (1) در ایران شیوع یافته است. شاید دوست ما نیز از پیروان این راه باشند ولی آیا ما می‌توانیم ایشان را معذور داشته زبان از نکوهش بازداریم؟!
به هر حال از این دو تن پند و اندرزی که سود بمردم داشته باشد بازنمانده. گفتگوی وحدت وجود و دم از عشق خدا زدن و آسمان و ریسمان بهم بافتن چیزهایی نیست که مردم بهره‌ای از آنها دریابند.
مولوی و شیخ عطار هر دو راه زندگیشان این بود که در کنج خانقاهی بنشینند و جز مثنوی‌بافی و غزلسرایی کاری نداشته باشند و روزی را از دست مردم بخورند و چه‌بسا که پیروان را بدریوزه‌گردی و گدایی بمحله‌ها و بازارها می‌فرستادند.
ما اگر اینان را از بزرگان بشماریم و مردم را به پیروی ایشان برانگیزیم نتیجه جز آن نخواهد بود که سراسر ایران پر از گدا و دریوزه‌گرد بشود چنانکه تا چند سال پیش بود!
آن درویشها و گُلِ‌مولاها و قلندرها که بازارهای ایران را پر ساخته و مایه‌ی ننگ و عار برای ایرانیان بود جز نتیجه‌ی پندها و اندرزهای مولوی و شیخ عطار و مانندگان ایشان نبود و این شگفت که دولت که ایران را از این ننگها رها گردانیده تو گویی کسانی خرسندی از آن ندارند و اینست که پیاپی کتابهای شیخ عطار و مولوی و دیگران را چاپ کرده بدست مردم می‌دهند که دوباره از آن گدایان گردن‌کلفت پدیدار شود! در اینجاست که باید نفرین و نکوهش از این پستنهادان دریغ نداشت. اما خیام : اگر مقصود خیام ریاضیدان و ستاره‌شناس معروفست ما او را از دانشمندان ایران می‌شناسیم و هرگز نامش را ببدی نبرده‌ایم. و اگر مقصود آن خیام پنداری است که صدها رباعی بنام وی شهرت یافته شگفت از شما که از یکسوی نام مسلمانی بروی خود دارید و از سوی دیگر او را از بزرگان می‌شمارید.
👇
من از مسلمانی می‌گذرم : آیا با راهی که این مرد برای زندگی نشان می‌دهد مردمان می‌توانند زندگی نمود؟.. شب و روز مست بودن و دم غنیمت شمرده اندیشه‌ی آینده و گذشته را نکردن ، از خدا بی‌خبر و بهمه چیز بی‌باور بودن ـ با چنین آیینی چگونه می‌توان راه زندگی پیمود؟!
اگر مرد یک خاندانی این راه را پیش بگیرد جز نابودی آن خاندان چه نتیجه‌ی دیگری بدست می‌آید؟! اگر یک مردمی پیروی از این آیین شوم بکنند جز بدبختی و سیاهروزی چه بهره می‌توانند یافت؟! با اینحال چگونه می‌توانیم گوینده‌ی این رباعیها را از بزرگان ایران بشماریم؟! اینکه کسانی از اروپاییان هیاهو درباره‌ی این شاعر و رباعیهای او بلند کرده‌اند من چنین می‌پندارم که آن کسان مقصد سیاسی داشته‌اند و مقصودشان از پا انداختن ایرانیان بوده است. وگرنه هیچ خردمندی آن سرسامها را فلسفه نخواهد نامید.
پابرگی :
1ـ «بیرنگی و همه‌رنگی» ، هر زمان رنگ دیگری بخود دادن و در راه سودجویی پابند هیچ چیز نبودن است.
🌸
اگر مرد یک خاندانی این راه را پیش بگیرد جز نابودی آن خاندان چه نتیجه‌ی دیگری بدست می‌آید؟! اگر یک مردمی پیروی از این آیین شوم بکنند جز بدبختی و سیاهروزی چه بهره می‌توانند یافت؟! با اینحال چگونه می‌توانیم گوینده‌ی این رباعیها را از بزرگان ایران بشماریم؟! اینکه کسانی از اروپاییان هیاهو درباره‌ی این شاعر و رباعیهای او بلند کرده‌اند من چنین می‌پندارم که آن کسان مقصد سیاسی داشته‌اند و مقصودشان از پا انداختن ایرانیان بوده است. وگرنه هیچ خردمندی آن سرسامها را فلسفه نخواهد نامید.
پابرگی :
1ـ «بیرنگی و همه‌رنگی» ، هر زمان رنگ دیگری بخود دادن و در راه سودجویی پابند هیچ چیز نبودن است.
🌸