🔶 دفترچه «فلسفه‌ی روزه»


🛎 موضوع : روزه‌داری مسلمانان



👈 متن دفترچه را از اینجا بخوانید.



💐 💐 💐

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی یک از دو


گفتگو از شعر و شاعری را که از دو شماره‌ی آخری پارسال عنوان نمودیم چنین می‌خواستیم که آنچه گفتنی است در آن دو شماره گفته دیگر برای سال نوین گفتگویی در آن باره نگزاریم. ولی رسیدن مقاله‌ها در این زمینه سخن را هرچه درازتر گردانید و کنون می‌بینیم یک رشته مقاله‌های دیگر رسیده که اگر چاپ کنیم سخن درازتر از دراز خواهد بود. اینست که بیکباره گفتگو را در این باره بپایان می‌رسانیم که مایه‌ی دلتنگی خوانندگان نباشد.

وانگاه خوشبختانه یک دسته از شعرای پاکدل در این باره با ما همراهند که باید برای شعر زمینه‌ی نوینی آماده ساخت و امیدواریم که این دسته سخنوران ما را و دیگران را بی‌نیاز از خرده‌گیری بر شعرا خواهند ساخت. زیرا در جایی که کسانی جربزه‌ی خدادادی خود را در راه راهنمایی بتوده و نکوهش زشتکاریها و ستایش نیکو‌کرداریها بکار بیندازند و تکه‌های شیوای دلنشین پدید آورند ناگزیر دیگران نیز باین راه می‌گرایند و کم‌کم آن راههای نکوهیده‌ی شعرسرایی از میان برمی‌خیزد.

ایران‌پرستی ، ستایشِ غیرت و سرفرازی ، برانگیختن مردم به رادمردی و مهماننوازی و دستگیری از بینوایان ، نکوهش از سستی و تنبلی ، بازداشتن توده از آز و مالدوستی و بسیار مانند اینها زمینه‌های سودمندیست که سخنوران امروزه می‌توانند در آنها طبع‌آزمایی نمایند.

حیف از جربزه‌ی خدادادی که جز در این راههای خداپسند بکار رود! حیف از رنجهایی که سخنوری برخود هموار سازد و در نتیجه‌ی بیهودگی موضوع همه بیهوده درآید.

  

گفتاری که در شماره‌ی گذشته بامضای ذبیح‌زاده نشر یافته درباره‌ی آن نامه‌ای از پست شهری بامضای م ـ ج رسیده که چون نویسنده نام و نشان درستی از خود نداده پاسخ آن را در اینجا می‌نگاریم :

آقای م ـ ج می‌نویسد : «ایرادهای ذبیح‌زاده بر خواجه‌ی شیرازی علیه‌الرحمه هر کدام جواب علیحده دارد. اما اینکه ابیات یک غزل باهم ارتباط ندارد این ایراد کوتاه‌بینانه را در حیات خود خواجه کرده جواب شنیدند. اما می و عشق و میفروش و رند و این قبیل اصطلاحات این موضوع مسلم گردیده که مقصود عرفا مفاهیم ظاهری نیست. ولی شرح مطلب طولانی است و می‌خواهم بدانم اگر مقاله‌ای در این باب نوشته بشود چاپ خواهد شد یا زحمت بیهوده است ...»

می‌گوییم : مقصود نویسنده‌ی مقاله در شماره‌ی ششم پیش از همه استفسار بوده نه ایراد. زیرا شاعری که قرنهاست مرده و حسابش بخدا افتاده باور کردنی نیست که کسی با او غرض ورزد و دشمنی نماید یا ایراد بیجا بگیرد. این گفتگو از قرنها درمیان بوده و هست که آیا مقصود از این اصطلاحات چیست. به هر حال ما با همه‌ی ختم گفتگو در زمینه‌ی شعر هر نگارشی که از آقای م ـ ج یا از دیگری در این زمینه برسد از چاپ آن خودداری نخواهیم کرد. بلکه برای آنکه نویسنده‌ی گرامی را بر این کار واداریم وعده می‌دهیم که اگر مقاله‌ی ایشان براستی یک رشته مطالب سودمندی را دربر داشت ما بنام قدرشناسی یک دوره شاهنامه‌ی پنج جلدی ارمغان ایشان می‌سازیم.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم

🖌 احمد کسروی

🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :

🔸 ١٥ـ شایندگی[=لیاقت] والاتر از نیرو است : ـ (10 تا 17)


در ایران آمیغهای[=حقایقِ] زندگی کم دانسته شده. سخنانی در این کشور پراکنده گردیده که یا غلطست و یا غلط فهمیده شده. مثلاً من بارها شنیده‌ام : «حرف حق باید از دهان توپ درآید». می‌گویند : این را ناپلئون گفته است. گاهی هم دیده‌ام در برابر سخنان ما این را بمیان می‌آورند.

من نمی‌دانم معنی این جمله چیست. اگر معنی این جمله آنست که هر سخن همانکه در پشت سرش زور بود حق است و پیش خواهد رفت ، غلطست. سخن ناراست را با زور و توپ و تانک هم پیش نتوان برد. زور این اندازه نیرو نتواند داشت. بهترین دلیل سرگذشت خود ناپلئون است که آرزوهای ناحق خود را با زور توپ نیز از پیش نتوانست برد و از پا افتاد.

و اگر معنی آن جمله اینست که برای پیش بردن سخن حقِ خود ، نیرو باید داشت راست است. ما هم جز این نمی‌دانیم. سخن ما در آنست که باید کوشید و این توده‌ی آلوده را پیراست و دارای حق زندگی گردانید ، و در همان هنگام برای نگهداری حق خود نیز نیرو داشت. ما نمی‌گوییم نیرو نباید داشت.

شما چنین انگارید [=فرض کنید] که مردمی تنها پشتگرمیشان بنیرو باشد : آرتش انبوه بسیجند ، افزارهای جنگی بسیار آماده گردانند ، فنون جنگی را بهمه یاد دهند ، لیکن در همان حال خود از توده‌های پس‌افتاده باشند و با پیشرفت جهان همگامی ننمایند. چنین مردمی روی فیروزی نخواهند دید و دیر یا زود از پا افتاده زبون دیگران خواهند گردید.

شما می‌بینید که دولتهای نیرومند پایدارند و هر کاری را که می‌خواهند می‌کنند. فراموش نکنید که آنها از شایندگی بی‌بهره نیستند و این شایندگیست که مایه‌ی پایداری آنها گردیده. یک توده‌ی شاینده اگرهم از پا افتاد تواند برخاست.

ما در یک دوره‌ی بسیار تاریخی جهان زندگی می‌کنیم. امروز حال توده‌ها در برابر چشم ماست. شش سال همه جنگ و خونریزی می‌رفت و اینک در پایان آن توده‌هایی شکست خورده و از پا افتاده‌اند. من بیگمانم که از این توده‌ها آنکه شایندگیها داشته بار دیگر خواهد برخاست و آنکه نداشته در همان افتادگی خواهد ماند.

می‌باید گفت : شایندگی والاتر از نیروست. بلکه می‌باید گفت : شایندگی پایه‌ی نیروست.


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 در پیرامون شعر ـ پایان گفتار در این زمینه ـ تکه‌ی دو از دو


درباره‌ی خیام که در شماره‌ی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نکته را یادآوری می‌کنم که ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم که رباعیات که بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول می‌باشد. در آن زمان اینگونه اندیشه‌ها رواج بسیار ‌داشت کسانی هم برباعی‌سرایی برخاسته‌اند وگرنه از خیام نیشابوری که در زمان ملکشاه سلجوقی می‌زیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار می‌رفته هرگز باور کردنی نیست که این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمی‌تافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر کس هرچه می‌خواست می‌گفت اینست که این شعرها پدید آمده تا آنجا که گفته شود :

ای سید هاشمی چرا دوغ ترش
در شرع حلالست و می ناب حرام؟

سپس از زبان پیغمبر بزرگوار پاسخ سروده شود :

من کی گفتم شراب حرام است ولی
بر پخته حلالست و بر خام حرام

کسانی که جستجو از تاریخچه‌ی خیام دانشمند نیشابوری می‌کنند بر ایشانست که این نکته را فراموش نکرده بکوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لکه‌ی این نسبت ننگین پاک سازند.

  

نکته‌ی دیگر که در اینجا می‌خواهیم یادآوری کنیم آنکه در تاریخ ایران پیشامدهایی هست که هر یکی به تنهایی مایه‌ی سرفرازی ایرانیان می‌باشد و اینگونه پیشامدها درخور آنست که نویسندگان شیواقلم آنها را با زبان ساده و شیرینی بنویسند یا سخنوران شیرین‌زبان برشته‌ی نظم بکشند و درمیان توده پراکنده گردانند.

داستان رستم که فردوسی آن را سروده اگر پاره‌ای گزافه‌های ناطبیعی آن را کنار بگزاریم در تاریخ پس از اسلام پیشامدهایی داریم که پای کم از آن داستان ندارد و بایستی تاکنون بیش از داستان رستم شهرت یافته باشد. از جمله در همان پیشامد دلگداز مغول که نام ایرانیان بزبونی دررفت جوینی شیردلیهایی از تیمور ملک نامی می‌نگارد که هر کس از خواندن آنها در شگفت بماند. همچنین دلیریهایی که جلال‌الدین خوارزمشاه در برابر مغول نموده خود درخور آنست که زبانزد هر خودی و بیگانه بوده باشد. همان حال را دارد مردانگی بیمانند شاه‌منصور در برابر تیمور لنگ و گردنفرازیهای لطفعلی‌خان زند در پیشاپیش آقامحمدخان قاجار. ما بارها این یادآوریها را کرده‌ایم و اینک در اینجا بتکرار می‌پردازیم و مقصود از این یادآوریها آنکه آقایان شعرا باین داستانها نیز بپردازند و هر کس که از اینگونه داستانها بسراید ما در پیمان چاپ می‌کنیم و اگر درخور چاپ جداگانه باشد می‌توانیم عهده‌دار خرج آن باشیم. برای یک مردمی بهترین سرفرازی در تاریخ خود نگاهداری این دلاوریها و شیردلیهاست. دریغا که ایرانیان پشت پا باین سرفرازیها می‌زنند و از چنان نیکنامیها چشم می‌پوشند!

پارسال یادآوری کردیم که در آخرهای پادشاهی صفوی که افغانان به ایران تاختند و آشوب در سراسر ایران پدید آمد و از جمله لشکرهای عثمانی غرب ایران را فراگرفتند در آن هنگام دلیریهایی از مردم غرب بویژه از همدانیان و تبریزیان سر زده و جانبازیهایی کرده‌اند که شاید در تاریخ کمتر مانند آنها پیدا شود. ولی این جانبازیها که خود سند سرفرازی یک مردمی می‌توان شمرد از تاریخ ایران بیرون افتاده که کسی آنها را برشته‌ی نگارش نکشیده و تنها در سفرنامه‌ی شیخ محمدعلی حزین است که یادی از آن حوادث کرده شده. ما نگارشهای حزین را درباره‌ی همدان در شماره‌های پارسال یاد کردیم. آیا درخور افسوس نیست که با همه‌ی شعرایی که همدان دارد کسی باندیشه‌ی نظم کردن آن داستان نمی‌افتد؟!

دلیریهایی که در هنگام جنگ بزرگ اروپا در جنوب ایران از تنگستانیان (1) پدید آمد من آن زمان در قفقاز بودم و خوب یاد دارم که روزنامه‌های روسی خبرهای آنها را می‌نگاشتند و زبانزد هر دور و نزدیک گردیده بود ولی از زمانی که به ایران بازگشته‌ام هرچه خواسته‌ام داستان آن حوادث سرفرازانه را از زبان کسی بشنوم یا در نگارشها و روزنامه‌ها بخوانم افسوس که بچنین آرزویی دست نیافته‌ام در حالی که فارس جایگاه نویسندگان و شعراست.

اینها همه از آن برخاسته که در ایران شعر یا نویسندگی راه خود را از دست داده و بزمینه‌هایی افتاده که جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد و دوباره می‌گویم که ما امیدواریم شعرای پاکدلی که در این باره با ما همراهند بجبران این زیانها خواهند برخاست.


پابرگی :
1ـ داستان قهرمانیهای رئیس‌علی دلواری و پیرامونیانش.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم

🖌 احمد کسروی

🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :

🔸 ١٦ـ بایای ما تنها نبردیدن با همسایگان نیست : ـ (10 تا 17)


نکته‌ی بزرگتر آنست که ما تنها با روس و انگلیس همبستگی نمی‌داریم. با همه‌ی توده‌های جهان همبستگی می‌داریم. ما یکی از نژادهای بنام جهانیم و باید درپی همسری با دیگر نژادها باشیم. در کارهای بزرگ جهان با دیگران همراهی نماییم. بایای ما در زندگی تنها نبردیدن با همسایگان خودمان نیست. بایای بزرگتر دیگری می‌داریم.

باید آرمان ما ، بیش از همه ، زیستن از روی نیکنامی و سرفرازی و شرکت داشتن در کارهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» باشد. باید توده را از آلودگیها و گرفتاریها بپیراییم و خود را آماده و شاینده‌ی چنان زندگانی گردانیم.

همه چیز بکنار : از سالهاست دانشها تکانی در جهان پدید آورده و بزندگی رنگی داده. جنبشهای بزرگی بنام سوسیالیزم و کمونیزم و مانند اینها پدید آمده. توده‌ی ایران باید حال خود را در برابر اینها روشن گرداند : اینها را خواهد پذیرفت یا نه؟.. یکی از چیزهایی که بسیاست بستگی نزدیک می‌دارد همینست.

لیکن با حال کنونی ، توده چه توانند کرد؟.. اگر بپذیرند چه توانند کرد ، و اگر نپذیرند چه توانند کرد؟.. آیا با این دسته‌های ملاها و با آن تیره‌های ایلها ، سوسیالیزم و کمونیزم را توانند پذیرفت؟!.. آمدیم که نپذیرفتند. آیا چگونه و از چه راه جلو توانند گرفت؟!.. آیا جز آنست که همان جنبشهای اروپایی که تا بیخ گوش ما رسیده یک رشته آشفتگیهای دیگری در این توده پدید تواند آورد؟!.. (چنانکه آورده است).

بهترین دلیل باین سخن داستان مشروطه یا حکومت دمکراسی است. یکی از جنبشهای بزرگی که در قرنهای گذشته در اروپا پدید آمد در این زمینه می‌بود. در همه جا شورش برخاست و خونها ریخته شد و در همه جا این حکومت برپا می‌گردید.

غیرتمندانی نیز در ایران بتکان آمدند و با جانفشانیهای بسیار مشروطه را در اینجا برپا گردانیدند که این کشور همپای دیگران باشد و از آنان پستر نماند. این کوششها و جانفشانیها شد ، ولی پایان کار چه بود؟.. امروز چه نتیجه‌ای از مشروطیت در دست ماست؟!..

آیا جز اینست که پس از چهل سال هنوز انبوه مردم معنی دمکراسی را نمی‌دانند؟!.. (1) جز اینست که هنوز دسته‌های انبوهی از مشروطه و قانون بیزارند و از بدزبانی درباره‌اش خودداری نمی‌نمایند؟!.. جز اینست که دستگاهی که ما امروز بنام مشروطه می‌داریم ننگی بتاریخ ماست؟!..

این یک نمونه است و همه چیز جز این نتواند بود. این توده با این آلودگیها از هیچ یک از نیکیهای جهان بهره نتواند یافت. بارها این مثل را زده‌ایم : حوضی که پر لجن و بدبوست ، اگر با گلاب پر کنید آن نیز گندیده و بدبو خواهد گردید و چاره جز آن نیست که نخست آن را از لجن پاک گردانید.


پانوشت :
1ـ جای افسوس فراوانست که پس از نزدیک به 120 سال نیز نمی‌دانند. می‌بینید جوان دانشگاه رفته میان گفتگو می‌گوید : «امروز همه‌ی کشورها جمهوری شده‌اند دیگر نباید از مشروطه سخن گفت!.» تازه دانسته می‌شود دانشگاه‌دیده‌‌ی ایرانی مشروطه را جدا از جمهوری می‌داند. همین ندانستن وسیله‌ای در دست ملایان بود که با واژه‌ی «جمهوری اسلامی» توانستند مردم را در سال 57 بفریبند و چنین وانمایند که حکومتی «مدرنتر از مشروطه» را بایرانیان ارمغان می‌آورند. ـ و


🌸

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتارهای بیجا ـ تکه‌ی یک از یک


با آب و تاب زیاد می‌گویند : «مدیر مجله‌ی پیمان مخالف شعر و شاعری است و نزدیک است افتخارات ما را پایمال کند. به بزرگان ما که مورد احترام تمام دنیا است بی‌احترامی کرده و آن اشعاری را که باید زیب و زیور سالونها و سر درب عمارات دانشگاهها قرار داد بی‌ارج دانسته است». آن بیچاره که وقتی ورق پاره‌ای باسم نامه‌ی ادبی انتشار می‌داد می‌گوید : فلانی طالب شهرت است و برای کسب شهرت چنین بیانی را نموده است. این بیکاره که با نوشتن شرح احوال چند تن از شعراء خود را ادیب می‌خواند آن مدیر محترم را افراطی قلمداد کرده برای ادبیات ایران نوحه‌سرایی و روضه‌خوانی می‌کند. آن یکی مقاله نوشته آقای کسروی را مخالف شعر و ادبیات و موافق جهانی که تنها سر درپی مادیات و علوم گذاشته باشد می‌داند. همینطور عده‌ای دیگر از ادباء دروغی که عمری را با غزلسرایی تمام کرده‌اند در هر کوی و برزن که می‌رسند آه و ناله و زاری می‌کنند که فلان کس از شعرا بدگویی می‌کند غافل از اینکه دوستداران شعر و شاعری زیادند و این بازار رونق و رواجی بسزا دارد! مثل اینکه این مطالب را ازبر نموده باشند در هر جا آنها را پیش کشیده و تکرار می‌نمایند. از آنسوی عده‌ای از جوانان مملکت و محصلین دانشکده‌ها در مقابل این اشخاص ایستاده و در همه جا حق را بآقای کسروی داده از طرفداران جدی و ناشر افکار ایشان می‌باشند.

من قبل از آنکه در مطالب و گفتگوهای طرفین قضاوت نمایم لازم دانستم که مجله‌ی پیمان را بدست آورده مطالعه نمایم تا بعد از آن بحقیقت جزو یکی از دو طرف شوم. در 12 شماره‌ی شش‌ماهه‌ی سال اول هرچه نگاه کردم چیزی راجع بشعر و شاعری ندیدم ولی در شماره‌های بعد و مخصوصاً در چند شماره‌ی امسال مقالاتی تحت عنوان «در پیرامون شعر و صوفیگری» و عناوین دیگر ملاحظه نمودم با دقت هرچه تمامتر آنها را خوانده و دانستم این آقایان نوحه‌سرایان بی‌انصافی کرده بجای اینکه نوشته‌های پیمان را فهمیده و دانسته و عین آن را در جاهای دیگر نقل کنند آن گفته‌ها را بدلخواه خود تحریف می‌نمایند و آن وقت هر جا که می‌نشینند بحث از آنها کرده و با کمال بی‌انصافی بدگویی می‌نمایند.

راستی باید این مردمان را غرض‌ران و نادان دانست که آقای کسروی را مخالف شعر و شاعری می‌دانند در صورتی که ایشان با اشعار خوب موافقند و طبع اشعار گزین فردوسی و اشعار دیگر در مجله‌ی پیمان بهترین دلیل بر این مدعا است.

نویسنده‌ی محترم پیمان اشعار مخالف اخلاق را بد می‌دانند و معتقدند که این عده اشعار تعلقش به هر گوینده باشد باید از دواوین بیرون آورده و از بین برد و این موضوعی است که هر علاقه‌مند بمملکت و وطن و مذهب باید بصحت آن ایمان آورده و خود در پیش بردن این مقصود کمک کند. باید امثال اشعار :

سحر آمدم بکویت بشکار رفته بودی
تو که سگ نبرده بودی به چه کار رفته بودی

که گفت دیدن روی نکو خطا باشد
خطا بود که نبینند روی زیبا را

یا فلسفه‌ی عرفی «آب زمزم و آتش» و هزاران اشعار دیگر را که متأسفانه در دواوین شعراء فارسی‌زبان بسیار است بیرون کرده و آتش زد. ملت ما در نتیجه‌ی اشعار قلندرانه و غزلهای عاشقانه بروزی افتاد که ملاحظه نمودید. بس است دیگر دوره‌ی کار است و باید افکار قلندرانه را از شعر بیرون کرد و غزلسرایی و بیهوده‌گویی را ترک گفت. باید اشعاری ساخت و طبع نمود که موافق روحیات جامعه‌ی امروزی باشد.

آقای کسروی ، ما انتظار داریم بدانسان که در زمینه‌ی رُمان ایستادگی کردید و آن بساط را برچیدید در این زمینه نیز ایستادگی نمایید تا نیک از بد و مفید از مضر تشخیص داده شود و البته عقلا و بزرگان همه با شما موافق خواهند بود.

حسین جعفرزاده ، محصل دانشکده‌ی حقوق و علوم سیاسی


پیمان : این خود نشان آزادگیست که کسی تا سخن یکی را درست نفهمیده زبان به نکوهش و ستایش باز نکند. کسانی که در برابر هر سخنی نافهمیده بهیاهو برمی‌خیزند آنان ارج آدمیگری خود را از دست داده‌اند بلکه باید گفت ننگ آدمیگری می‌باشند. ما از جوان آزاده‌ی خردمند سپاسگزاریم و بایشان امیدواری می‌دهیم که ایران سرزمین هوش و دانش است و بزودی حقیقت فیروز درآمده بر غوغاییان جز شرمندگی بازنخواهد ماند.


شعرهایی که باید چند بار چاپ شود

ای که سرمایه‌ی خرد داری
مکن از یاوه‌گو هواداری

یاوه‌گو ننگ توده‌ی بشر است
یاوه‌گویی ز هر بدی بتر است

ش



شاعر هجوگو

دو صد بار از شاعر هجوگوی
سگ ناگهانگیر بهتر بود

رضائیه ، گشتاسبی


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست دوم

🖌 احمد کسروی

🔸 در نشست گذشته گفتیم باید بنیاد زندگانی ایرانیان بروی سه پایه گزارده شود که یکی از آنها «کوشش به پیراستگی توده و رهایی از نادانیها و آلودگیها» را شمردیم. در این نشست در آن زمینه سخن خواهم راند :

🔸 ١٧ـ میرزا کوچک‌خان و خیابانی و کلنل ‌محمدتقیخان : ـ (10 تا 17)


در این زمینه سخن بدرازی انجامید. چون در این باره همیشه گفتگو می‌رود و کسانی این رفتار ما را که بیش از هر کاری با نادانیهای توده می‌نبردیم کاری خام دانسته آن را دلیل دوری ما از سیاست می‌شمارند و همیشه ایراد می‌گیرند ، از اینرو بهتر دانستم در این زمینه بسخن گشادی پردازم و جای تاریکی بازنگزارم.

چون در نشست گذشته از برخی کسانی که در راه سیاست ایران کوششهای دلسوزانه داشته‌اند نام بردم می‌خواهم در پایان این نشست هم از شادروانان میرزا کوچک‌خان جنگلی و شیخ محمد خیابانی و کلنل محمد تقیخان یادی کنم. سرگذشتهای این سه تن هر یکی گواه دیگری براستی سخنان ما تواند بود.

این سه تن از مردان غیرتمند این کشور می‌بودند و هر یکی از راه دیگری بکوشش و جانفشانی برخاستند. هر کدام از آنان می‌خواست بنیادی گزارده نیرویی در دست کند و این توده را راه برد. هر یکی اندیشه‌های سیاسی دیگری می‌داشت ، ولی آنها نیز خام می‌بود.

از آنرو نه تنها نتوانستند کاری را بانجام رسانند و جان خود را در آن راه باختند ، اثری هم از خود بازنگزاردند و رنجهاشان همه بیهوده گردید. هر یکی با کشته شدن خود داغ دیگری بدلهای ما گزاشت.

هر سه‌ی ایشان این اشتباه را داشتند که از گرفتاری و آلودگی توده ناآگاه می‌بودند و باین مردم خوشگمانی داشته امید تکان و جنبش بآنان می‌بستند. خامی ایشان بیش از همه از این راه بود.

مرا در اینجا فرصت گفتگو از کارها و سرگذشتهای آنها نیست. تنها خواستم نامشان ببرم و داستانهاشان را بیاد شما اندازم. در اینجا نشست را هم بپایان می‌رسانیم.


🌸

میرزا کوچک‌خان جنگلی

کلنل‌ محمدتقیخان

آن که درمیان ایستاده شادروان خیابانی است.

📖 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🖌 احمد کسروی

🔸 از خوانندگان پیمان ـ تکه‌ی یک از یک


برخی از شماره‌های مهنامه‌ی پیمان را از آقای صادقی گرفته و پس از مطالعه بر خامه‌ی توانای شما آفرین گفتم آری گرچه من در تمام چامه‌سرایی خود بیش از ده الی دوازده غزل نگفته‌ام آن هم در اوان صباوت و در سن یازده و دوازده سالگی بوده است و از این معدود بیش از دو یا سه غزل از آن را با اینکه اشعار زیادی به جرائد و مجلات داده‌ام نفرستاده‌ام برای درج ، ولی انصافاً از غزل خوشی نداشته اما تا این پایه هم که امروز نگارشهای شما مرا به عیوب آن آشنا کرده بدی آن را نمی‌پنداشته‌ام. بلی ـ از حقیقت نباید گذشت غزلسرایی کار خوبی نبوده و نیست و علت شیوع آن در ایران همانا جلوگیری نکردن بلکه تشویق صاحب‌قلمان بوده. جای بسی مسرت است که در پرتو راهنمایی شما این عادت از بین شعراء ایران مرتفع شده و می‌شود لیکن نمی‌شود تقصیر را یکجا بار شعرا نمود و نه می‌توان آنها را نیز بی‌تقصیر خواند زیرا کاری را که قرنها در توده شیوع پیدا کرده و کسی بمضرت آن برنخورده و اگرهم برخورده است ساکت نشسته بدیهی است چنین بار می‌دهد. نظیر این امر روزی با یکی از دانشمندان سترگ از یکی از کوچه‌ها می‌گذشتم جمعی از کودکان گرد هم نشسته و در کار قمار سرگرم بودند دانشمند تا بکودکان رسید نهیبی داده آنها را متفرق ساخته و ضمناً بآنها از مضرت قمار می‌گفت. غرض آن اطفال متفرق شدند و ما گذشتیم یکی از همراهان سئوال کرد که چه اثری بر این تهدید مترتب است و حال آنکه حتم می‌دانید پس از رفتن شما باز گرد هم آیند و مشغول شوند؟! فرمودند اولاً شاید نشوند و ثانیاً اگر کسی باینها چیزی نگفته و ازین عمل زشت لساناً و عملاً جلوگیری نکنند این کودکان هیچگاه به قبح آن برنخورده و بدون اینکه بدانند کار زشتی است و به دین و دنیا مضر است بکار خود ادامه داده و بدیهی است بزرگ هم که شدند ترک نخواهند کرد ـ پس از اندک‌تفکری هر کسی تصدیق می‌کند که غزلسرایی و همچنین سایر کارهای زشت سبب شیوع و ازدیادش همین بوده و بس.
سبزوار ، بلوکی


شعر بخردانه

الا ای چامه‌گوی نغزگفتار
که گردیده است نطق تو شکربار

سخن از بهر معنی گو چو گوئی
ز بهر بخردان اینست معیار

نخستین باید اندیشه بسر داشت
سپس فرسود تن از بهر اشعار

بدا آن بیخرد کو در همه عمر
کند وصف بتان چین و فرخار

خُنُک آن کس که بهر سرخ‌رویان
نسازد خویشتن را زردرخسار

ز سروقد دلا کمتر سخن گوی
که نارد این شجر جز بی‌بری بار

مزن از خط و خال گلرخان دم
مکن عمر گران را صرف این کار

بهل از کف رخ چون قرص مه را
برو یک قرصه نانی بدست آر

لب چاه زنخ لب‌تشنه تا چند
چو نبود آبی اندر وی پدیدار

کمان منمای سرو قامت خویش
بپای سرو قد و قامت یار

گهی در سایه‌ی زلفش نشینی
گه از هجر رخش گردی تو بیمار

مخاطب گه کنی باد صبا را
که مشک آرد ز موی وی بخروار

گه از لعل لب یاقوت‌رنگش
گهی از در دندان دُرَربار

سخن گویی گه از خال سیاهش
گهی از نرگس چشمان خمار

گهی تشبیه زلفش را بعقرب
مقابل موی وی را گاه با مار

گهی ناخورده می مستی و گاهی
اناالحق‌گو چو منصوری سر دار

نسازد دفع صفرا از مزاجت
ترنج غبغب و پستان چون نار

در این ره هرچه باید گفت گفتند
ادیبان جهان با طبع سرشار

بقدری گشته این کالا فراوان
که نبود بهر وی دیگر خریدار

در این بیهوده‌گویی عمر خود را
مکن مصرف که ان العمر سیار

بیا زین حرفهای زشت موهوم
برای خاطر حق دست بردار

بگیر از من فرا این نکته‌ی نغز
که زود این نکته را دریافت انصار

قم ، انصاری


پیمان : آفرین بر آزاده‌مرد پاکدل! امروز ایران باینگونه شعرهای خردمندانه نیاز دارد وگرنه شعرهای بیهوده از خروارهای آن چه سود؟!

دریغ که آنهمه عمرهای گرانبها هدر گردیده و ما امروز جز سرشکستگی و شرمندگی نتیجه‌ی دیگری از آنها نمی‌یابیم. مگر این سخنوران پاکدل خردمند جبران آن بیخردیها را بکنند!
پایان


خوانندگانی را که می‌خواهند در این زمینه بیشتر بخوانند بدفتر «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» راه می‌نماییم.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 از نشستهای گذشته باین نتیجه رسیدیم که می‌باید گام نخست در راه سیاست ایران ، پیراستن توده از آلودگیها و بدیها باشد. امروز می‌خواهم بگویم آلودگیها چیست و راه پیراستن آنها کدامست؟..

در این باره بیشتر شما آگاهید. ما در کتابهای خود در این باره سخنان بسیار رانده‌ایم. ولی برای آنکه همه بدانند باید آنها را بازنماییم. چیزی که هست بسخن درازی نتوانیم پرداخت و باید فهرست‌وار چیزهایی بشماریم و بکوتاهی سخنانی گوییم :

🔸 ١٨ـ آلودگیهای توده چیست؟.. ـ (18 تا 26)


آلودگیهای توده‌ی ایران که مایه‌ی بدبختی و درماندگی گردیده بسیار است و تنها برجسته‌های آنها را خواهیم شمرد :

1) کیشهای گوناگون و بدآموزیهای کهن که از قرنهای گذشته بازمانده. در این توده کیشهای شیعی و شیخی و کریمخانی و بهائی و مسیحی و زردشتی و جهودی و علی‌اللهی و اسماعیلی هست. آنگاه صوفیگری هست ، فلسفه‌ی کهن یونان هست ، خراباتیگری هست ، اینها ده دوازده رشته بدآموزیها و گمراهیهاست که در این توده ریشه دوانیده و رویهم‌رفته سه زیان بزرگی را دربر می‌دارد. سه زیان بزرگی که باید همه آنها را بشناسند.

نخست ـ اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی ناسازگار است و تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند).

دوم ـ اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است.

سوم ـ اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا می‌دهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد.

2) مادّیگری و دیگر بدآموزیها که در سالهای اخیر از اروپا آمده و درمیان مردم پراکنده شده ، که اینها نیز گذشته از آنکه دستاویز بدست آزمندان و دغلکاران و ستمگران می‌دهد و آیین زندگی را بهم می‌زند ، چون با گمراهیهای کهن رویهم می‌آید ، بآشفتگی اندیشه‌ها افزوده بیکارگی فهمها و خردها را بیشتر می‌گرداند.

پایه‌ی درماندگی و بدبختی توده‌ی ایران این دو رشته بدآموزیهای کهن و نو می‌باشد و زیان اینها از همه چیز بیشتر است.

3) زبانهای ترکی و عربی و فارسی و ارمنی و آسوری و کردی که درمیان توده است و خود شُوَند چندتیرگی و پراکندگی گردیده.

4) ایلهای کوچنده‌ی کرد و لر و بختیاری و قشقایی و شاهسون و عرب و مانند اینها که هنوز می‌باشند و با همان حال چند هزار سال پیش زندگی بسر می‌برند.

5) بیسوادی توده‌ی انبوه و رواج نیافتن دانشها و هنرهای [صنعت] نوین اروپایی.

6) بدی فرهنگ و نارسایی آن و نتیجه‌های وارونه‌ای که از آن پدید می‌آید.

7) بدی قانونها و غلط بودن بنیادگزاریهای دولتی (وزارتخانه‌ها و اداره‌ها).

8) شناخته نبودن معنی کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی و بیرون از راه بودن همه‌ی اینها.

9) سستی کشاورزی و خشک ماندن بیشتر زمینهای کشتنی و ویرانی دیه‌ها.

10) فزونی بیماریها و ناآگاهی مردم از دستورهای تندرستی و پروا ننمودن بآنها و کمی شماره‌ی پزشکان.

این فهرست کوتاهی از آلودگیهای توده‌ی ایران است و شما نیک می‌دانید که ما در نوشته‌های خود از اینها گفتگوها داشته‌ایم و درباره‌ی برخی از آنها کتابی بچاپ رسانیده‌ایم.


🌸

🔶 «مفاخر ملی» در جای لات و هبل

🖋 کوشاد تلگرام

(بخش 1 از 2)

مهنامه‌ی پیمان در زمانی آغاز بکار کرد (1312) که شور شعرسرایی کشور را فراگرفته کار به دیوانگی کشیده بود. [1] کمتر شهری بود که انجمن ادبی نداشت. کمتر روزنامه‌ای بود که در آن ستونهایی از شعر پر نمی‌شد. در هر جا یا دستگاه مشاعره برپا بود یا روزنامه‌ها دمادم به تنور شعر و شاعری می‌دمیدند : «فلان کس شاعر جوان پرمایه است» ، «بهمان جوان کم سال قصیده‌ای سروده که شانه به شانه‌ی شاعران بزرگ کشور می‌ساید» ... یا مسابقه‌های گوناگون شعرسرایی براه می‌انداختند.

سال پس از آن ، در مهرماه 1313 نیز هزاره‌ی فردوسی برگزار گردید که این نیز در جای خود تنور شعر و شاعری را داغتر می‌گردانید.

در چنین هنگامی پیمان تا دیری شعری چاپ نمی‌کرد.

«در آغاز كارِ پیمان كه شعرهایی برای چاپ شدن در مجله می‌رسید و ما از چاپ آنها خودداری می‌كردیم این خودداری ما باعث آن بود كه از یكسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز كنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گله‌مند باشند.
ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا كه نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است. از آنسوی ما امیدوار بودیم كه كسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و كنون خرسندیم كه امید ما جای خود را گرفته و اینك در این شماره یك رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ می‌نماییم». (114033) [2] ، تیرماه 1313

پیمان از یکسو از بدی شعر شاعرانِ بیهوده‌گو و تردامن سخنها می‌راند و از سوی دیگر شاعران را وامی‌داشت در زمینه‌های ارجدار شعر بسرایند.

«ما از مدتها این آرزو را داشته‌ایم كه در زمینه‌ی شعر سخنی برانیم و گمراهیهایی كه در این راه برای ایرانیان پیشین روی داده بازنماییم تا كنونیان دچار آن گمراهیها نگردند. با آنكه می‌دانیم چنین گفتگویی كسانی را دل‌آزرده ساخته و دستاویز برای دشمنیها پدید خواهد آورد. ولی چه باید كرد كه ما هرگز نمی‌توانیم آنچه را كه سود ایران می‌شناسیم بپاس دیگران زبان از گفتن آن بازداریم. ما نیك آزمودیم كه در ایران یك مشت فرومایگانی با هر گفتار یا كرداری كه بزیان ایشان می‌باشد سخت دشمنی می‌نمایند و از هر راهی بزیان گوینده یا كننده می‌كوشند. ما هم در این مدت بهره‌ی بسیار از آزار آنان یافته‌ایم. با این همه آیا می‌توان از كوشیدن در راه فیروزمندی ایران بازایستاد؟!». (117008) ، مهرماه 1313

پیمان این رشته را دنبال کرده از بدی و زیانهایی که با شعر توأم شده سخنها بمیان آورد. بدیهایی همچون چاپلوسی ، ستایش دریوزگی ، زشت زبانی و هجو ، ستایشهای گزافه‌آمیز از می ، ستایش تنبلی و گوشه‌گیری ، بیهوده‌گویی (مثلاً غزلسرایی) ، گزافه‌گویی ، بیدردی و بیغیرتی نمودن در برابر ستمگری و ستمگران ، سرودن سخنان ننگ‌آلود ، آلودگی به باورهای صوفیان ، ساده پرستی (بچه بازی) و مانند اینها.

چنین گفتارهایی وزارت فرهنگ (معارف) را ــ همان که هزاره‌ی فردوسی برگزار کرده و سپس برگزاری هفتصدساله‌ی سعدی را در برنامه‌ی خود داشت ، همان بنگاهی که برای رواج هرچه بیشتر شعر و شاعری بنیاد یافته بود ، همان که دهها انجمن ادبی در کشور رویانیده بود ــ خوش نمی‌آمد. ولی از آنسو ، دانشمندی و آوازه‌ی کسروی (کسروی نخست کسی از ایرانیان بود که چند آکادمی دانشی جهانی ازو برای عضویت دعوت کرده بودند) ، مانع بود که اینگونه نکوهشها از شعر را بتوانند بهانه‌ی جلوگیری ازو کنند.

تا اینکه پیمان به گفتار «در پیرامون شعر و صوفیگری» آغاز کرد. همانها که این روزهای آخر در کانال آمد و خوانندگان آنها را دیده و خوانده‌اند. چون وزارت فرهنگ رواج صوفیگری را نیز در دستور خود داشت ، این رشته گفتارها به آنها گرانتر می‌افتاد. با اینحال هنوز سخن در این گفتارها به «مفاخر ملی» نرسیده بود. تا اینکه نخست در چند گفتار سخن از رباعیات خیام رفت و سپس یک گفتار «از خوانندگان پیمان» آتش کینه و دشمنی سردمداران وزارت فرهنگ را زبانه‌زن گردانید.

همان گفتار که چند روز پیش در اینجا آوردیم داستانی دارد که در زیر می‌آوریم.

👇

«هنگامی كه سال دوم پیمان را می‌نوشتیم یكی گفتاری فرستاده بود در این زمینه : من پیشترها شعرهای حافظ را می‌خواندم و لذت می‌بردم. ولی از زمانی كه نوشته‌های شما را درباره‌ی شاعران خوانده‌ام دیگر لذتی از شعرهای حافظ نمی‌برم بلكه می‌بینم بیشتر شعرهایش بیكبار بی‌معنیست.
این گفتار را چون در مهنامه بچاپ رسانیدیم در همان روزها مرا كاری در وزارت فرهنگ افتاد ، و چون بنزد وزیر [3] رفتم همینكه نشستم بگله پرداخت كه شما از حافظ بد نوشته‌اید. گفتم : نوشته از دیگری بوده ، و چون گفته‌هایش راست می‌بود بچاپ رسانیدیم. او بحافظ دشنام نداده كه مایه‌ی رنجش شما یا دیگری باشد. او می‌گوید : من از بیشتر شعرهای حافظ معنایی نمی‌فهمم ...
با یك شتابی گفت : «نمی‌فهمد برود تحصیل سواد كند تا بفهمد ...» گفتم : او بیسواد نیست ، و بهرحال جنابعالی كه خودتان باسواد هستید بفرمایید آن همه ستایشهای گزافه‌آمیز از باده كه حافظ كرده ، آن همه پافشاری كه به بیهوده بودن كوشش و تلاش نشان داده ، چه معنی داشته؟!.. آن بیشرمی كه در بچه‌بازی از خود می‌نماید ز چه رو ‌بوده؟!.. از این شعر چه معنای بخردانه‌ای توان در آورد :
دوش دیدم كه ملایك در میخانه زدند خاك آدم بسرشتند و بپیمانه زدند؟!.
اینها را كه گفتم از آن تندی كه می‌نمود كاست ، ولی چون پاسخی نمی‌داشت چنین گفت : «عقیده‌ی من اینست كه ایشان اشخاص فوق‌العاده‌ای بودند و ما قادر بفهم سخنان ایشان نیستیم».
گفتم : پاسخ بسیار پرتیست. نخست باید دانست كه سخن برای فهمیدنست. سخن هرچه والاتر باشد باز درخور فهم است. آن چرندگوییست كه نتوان فهمید و معنای درستی از آن درآورد. برانگیختگان كه بارجدارترین سخنان پرداخته‌اند و خودشان والاترین جایگاه را می‌داشتند گفته‌هاشان درخور فهمست و هر كسی آنها را می‌فهمد.
دوم در جایی كه شما بفهمیدن سخنان حافظ و مانندگان او توانا نیستید و آنها را نفهمیده‌اید از كجا دانسته‌اید كه مردان بزرگ و والا جایگاهی بوده‌اند؟!.. از كجا كه كسان بسیار پستی نبوده‌اند؟!..
در آن روزها قانون استادان دانشگاه تازه از مجلس گذشته بود كه من نیز بایستی استاد باشم و ماهانه 3200 ریال پول گیرم.[4] آقای وزیر چون از پاسخ درمانده بود چنین گفت : « به هر حال ما شما را باستادی باین شرط خواهیم پذیرفت كه این سخنهاتان پس بگیرید» گفتم : در آنحال من از استادی چشم پوشیدم. این هم نمونه‌ای از نادانی یك وزیری». (در پیرامون خرد ، چاپ یکم ، ص 17 ، 1322)

[1] : برای آگاهی بیشتر از چنین حالی که در توده پدید آمده بود کتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[2] : کدهای شش رقمی برای نشان دادن نوشته‌های پیمان است. از چپ ، رقم نخست سال پیمان ، دو رقم دیگر شماره و سه رقم آخر صفحه‌ی آن می‌باشد. برای مثال این نوشته از سال یکم شماره‌ی چهاردهم ص 33 آورده شده.
[3] : علی‌اصغر حکمت وزیر معارف (فرهنگ) و نخستین رئیس دانشگاه ، که تا نزدیک به چهل سال پس از این نوشته زنده بود.
[4] : برای آنکه ارزش این مبلغ دانسته شود باید دانست در همان سال زمین دانشگاه تهران (در جلالیه) متری 5 ریال خریده شد.

🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ١٩ـ باید معنی راست دین شناخته شود : ـ (18 تا 26)


اکنون ببینیم چاره‌ی اینها چیست؟.. چگونه توان توده را از این آلودگیها پیراست؟.. در این باره هم سخنی کوتاه خواهیم راند.

این دردها که می‌شماریم به هر یکی از راهش چاره توان کرد. چنانکه گفتیم بزرگترین آلودگی این توده بدآموزیها و نادانیهاست که بعنوان کیش یا به نامهای دیگری درمیان مردم رواج گرفته. سرچشمه‌ی بدبختی اینهاست.

اما چاره ، اینها چون بنام دینست باید معنی راست دین شناخته گردد. مردم نام دین شنیده معنی آن ندانسته‌اند و این گمراهیها را پذیرفته چنین پنداشته‌اند که اگر نپذیرند بیدین خواهند بود و خدا از آنان ناخشنود خواهد گردید. ولی چون معنی دین شناخته شود ، کسان بافهم و پاکدل از آنها رو خواهند گردانید.

دین چیست؟.. ما دین را معنی کرده‌ایم و چیز بسیار ارجدار و والاییست.

دین شناختن معنی جهان و زندگانی و زیستن بآیین خرد است.

زندگانی آدمیان از دو راه تواند بود : یکی آنکه هر کسی همانکه خود را شناخت و سری افراشت جز درپی خوشیهای خود نباشد و جز بهوسهایش پیروی نکند و در راه سود خود دیگران را زیر پا بگزارد و آیین زندگی جز نیرو و زورورزی نباشد. دیگری آنکه هر کسی جهان و زندگانی را (تا آنجایی که راه باز است) بشناسد و خواستی را که از آنها درمیانست بداند و یکایک مردم در کارها و کوششهای خود پروای خوشی و آسایش دیگران کنند و آیین زندگی از روی فهم و خرد باشد و مردمان از دور و نزدیک دست بهم داده بآبادی جهان کوشند.

این دو گونه‌ زندگانیست. آن یکی زندگانی جانورانه است و این یکی زندگانی آدمیانه. دین برای یاد دادن این زندگانی آدمیانه است. دین برای نیرومند گردانیدن روانها و خردهاست.

این معنی دین که بازنموده شود نه تنها کیشهای گوناگون و بدآموزیهای کهن دیگر از میان خواهد رفت ، برای مادّیگری و بدآموزیهای نوین اروپایی نیز جا نخواهد ماند. این چیزیست که ما آزموده‌ایم و شما نیک می‌دانید که چه نتیجه‌های امیدانگیزی برداشته‌ایم. امروز درمیان باهَماد ما از پیروان همه‌ی کیشها و بدآموزیها هستند که از آنها رو گردانیده‌اند و دین را در معنی راستش گرفته‌اند.

از کارهایی که باید کرد یکی آنست که کنگره‌ای برای گفتگو از دین برپا گردد. باین‌معنی از همه‌ی کیشها نمایندگان خواسته شود که بیایند و گرد هم آیند و با بودن مردم درباره‌ی دین سخنرانیها شود و معنی راست آن با دلیلها بازنموده گردد که همه شنوند و بدانند. در آن میان نمایندگان کیشها هر دسته‌ای از کیش خود سخن رانند و آن را بازنمایند و دلیلها یاد کنند که راست و کجش شناخته گردد و اگر کیشی بنیادی استوار می‌دارد مردم همه بدانند و بپذیرند. این کار نتیجه‌های نیکی تواند داد. زیرا بیشتری از پیروان کیشها آگاهی چندان که می‌بایست از کیش خود ندارند و کورکورانه پیروی می‌نمایند و اینان از آن گفتگوها بتکان خواهند آمد. آنگاه بسیاری از کیشها چندان بیپاست که پیشروانشان از سخنرانی درباره‌ی آنها بازخواهند ایستاد.


🌸