📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٤ـ باید کتابهای سودمند بسیجید : ـ (18 تا 26)


درباره‌ی بیسوادی توده و رواج نگرفتن دانشها و هنرهای اروپایی و چاره‌ی کار جای گفتگو نیست. نود درصد مردم بیسوادند و برای چاره باید بشماره‌ی دبستانها و دانشکده‌ها در شهرها افزوده شود. در دیهها نیز در هر یکی از آنها باری یک دبستان بنیاد یابد. باید سواد همگی باشد. این کار باید هرچه زودتر آغاز شود و هرچه تندتر پیش رود. در این باره‌ها جای گفتگو نیست.

جای گفتگو در آنست که مردم چون باسواد گردیدند درپی خواندن خواهند بود و کتابها برای خواندن خواهند خواست. پس جای پرسشست که چه کتابهایی بخوانند؟.. اگر کتابهای ما همینهاست که هست بیگمان زیان باسوادی بیشتر از سود آن خواهد بود.

چنانکه گفته‌ایم بزرگترین گرفتاری در این توده گمراهیها و نادانیهای انبوه گوناگونیست که بعنوان کیشها یا فلسفه یا صوفیگری یا مادّیگری درمیانست و پیداست که انبار آنها کتابهاست که کسانی آنها را هرچه بیشتر خوانند بیشتر آلوده خواهند بود. اینست در ایران باسوادان «رویهم‌رفته» آلوده‌تر از بیسوادان می‌باشند.

در جنبش مشروطه این نیک آزموده شد. در آن جنبش درمیان آزادیخواهان بیسوادها بهتر و پافشارتر از باسوادان بودند. بیشتر سردستگان و جانفشانان یا سواد نمی‌داشتند (همچون ستارخان و باقرخان و یارمحمدخان و مانند آنها) و یا اگر می‌داشتند باین کتابها کم پرداخته بودند (همچون حیدر عمواُغلی و یِفرِمخان و دیگران).

امروز هم شما اگر مردان و زنان بیسواد روستایی را با مردان و زنان درسخوانده‌ی شهری ، از دیده‌ی شایندگی بزندگانی و سودمندی بکشور و توده ، بسنجش گزارید هرآینه رویهم‌رفته‌ی آنها بهتر از رویهم‌رفته‌ی اینهاست.

اینها چیزهاییست که ما بارها گفته‌ایم و شما نیک می‌دانید. از اینجاست که ما یکی از کوششهای خود آن را گردانیده‌ایم که از یکسو این کتابهای زیانمند را تا می‌توانیم از میان می‌بریم و از یکسو به پدید آوردن کتابهای سودمند یا بی‌زیان ـ در زمینه‌ی دانش و تاریخ و آمیغهای زندگانی ـ می‌پردازیم.

در این کشور از شصت سال پیش گفتگو از دیگر گردانیدن الفبا رفته است. در این باره میرزا فتحعلی آخوندف و میرزا مَلکم‌خان و دیگران کتابها نوشته‌اند و زیانهای بسیار الفبای کنونی را نیک نشان داده‌اند. چند گونه الفبای نو برای گزاردن بجای آن ساخته شده.

این کوششها در جای خود بوده. بیگمان یکی از شُوَندهای بیسوادی ایرانیان سختی این الفبا بوده. امروزه هم یکی از سنگها در راه رواج دانشها و هنرهای اروپایی همان می‌باشد. در این باره‌ها جای سخنی نیست.

جای سخن آنست که ما چون الفبای آسان و بسامانی را در ایران رواج داده کار خواندن را آسانتر گردانیم ، اگر کتابهای ما برای خواندن همینها خواهد بود که هست ، چنانکه گفتیم بیگمان زیان کار بیش از سودش خواهد بود.

همان داستان الفبا را ما از دیده دور نداشته‌ایم و شاید بیشتر شما آگاهید که در آن باره نیز گامهایی برداشته‌ایم که همانکه هنگامش رسید بیدرنگ آن را بکار بندیم. ولی ما کوشش بنابودی کتابهای زیانمند و پدید آوردن کتابهای سودمند دیگر را بایاتر از آن دانسته این کار را بجلو انداخته‌ایم. (1)


پانوشت :
1ـ نک. گفتارهای «باید الفبا دیگر گردد» ، پرچم روزانه ، ش 45 ؛ «تغییر الفبا لازم است» ، پرچم روزانه ، ش 85 ؛ «باید الفبا را تغییر داد» پرچم روزانه ، ش86 ؛ «گامهایی در راه الفبا خواهیم برداشت» ، پرچم روزانه ، ش 138 ، 140 و 141. ـ و


🌸

ستارخان

باقرخان

یارمحمدخان کرمانشاهی

میرزا فتحعلی آخوندف

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📘 ورجاوندبنیاد

🖌 احمد کسروی

⭐️ آنچه برای یک زیست آدمیانه دربایست (=لازم) است - از جمله آمیغهایی (=حقایقی) از جهان و تاریخ ، همبستگی (=رابطه‌ی) دین و دانش ، آیین و قانونهای خردمندانه.

📊 شمار ساتها : ۱۸۵ (اصلی) + ۱۵

🔸 بازپسین پراکنش : تیرماه ۱۴۰۱

🔷 کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

🛎 کتاب را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی چهار از هفت)


2ـ در راه خداشناسی جز چند گامی نمی‌توان برداشت

این سخن را بارها باید گفت : در راه خداشناسی و راز آفرینش‌دانی جز چند گامی نمی‌توان برداشت. بعبارت دیگر راه تا چند گامی باز است و هر کسی بآسانی آن را می‌پیماید. پس از آن راه بسته است و در این باره فرقی میانه‌ی دانا و نادان نیست.

ما نخست که باین گیتی نگاه می‌کنیم ناگزیریم باور کنیم آفریدگاری آن را آفریده. از اینجاست که خدا را انکار نمی‌توان کرد. کسانی امروز نام «علوم طبیعی» اروپا را شنیده‌اند می‌پندارند با آن علوم می‌توان از گرویدن بخدا بی‌نیاز بود. ولی این خود نادانیست. زیرا علمی که جهان را از آفریدگار بی‌نیاز سازد در اروپا نیست.

سپس چون می‌بینیم جهان سربسر یک دستگاه است از اینجا یقین می‌کنیم خدای آفریدگار جز یکی نمی‌باشد.

سپس هم سامان گیتی را سنجیده هر چیز را در جای خود دیده آفریدگار را دانا و توانا و فرزانه می‌شناسیم. درمی‌یابیم که جهان را برای آسایش ما آفریده وگرنه او را نیازی نیست. درمی‌یابیم که او را با کسی از آفریدگان پیوستگی یا بستگی نمی‌باشد. کِهتر و مِهتر و توانا و ناتوان ، همه آفریده‌های او می‌باشند.

اینهاست گامهایی که ما در راه خداشناسی می‌توانیم برداشت. در این زمینه پیره‌زن روستایی با استاد دانشگاه یکسانست. پس از آن هم راه بروی همگی بسته می‌باشد.

روشنتر بگویم : جستجو از چگونگی خدا و بنیاد گیتی بزرگترین لغزشگاه می‌باشد و هر کسی که خیره‌سری و بیباکی نموده پا بدان گزارد خویشتن لغزیده هزاران دیگران را خواهد لغزانید. کوری که با پای لنگ در کوهستان ناهموار دویدن گیرد نادان‌تر از آن کسی نیست که در این زمینه باندیشه و جستجو پردازد.

چراغ الکتریک را مثل بگیرید : ما امروز از روشنایی آن بهره می‌یابیم ولی آگاهی از راز «قوه‌ی الکتریک» و علت آن نداریم و اگر هم بکوشیم خود را فرسوده نموده سودی در دست نخواهیم داشت. از اینگونه نادانستنیها فراوانست. مرد خردمند آنچه دانستنی است دانسته بهره از آن برمی‌دارد ، آنچه نادانستنی است بیهوده خود را فرسوده‌ی آن نمی‌سازد. مرد خردمند هرگز بر اسب پندار ننشسته در تاریکیها اسب‌دوانی نمی‌نماید.

اینهمه گرفتاری در شرق بیشتر از آن برخاسته که کسانی در آن تاریکیها به تک و دو پرداخته‌اند و هر یکی خودش آواره گردیده و هزارها دیگران را آواره گردانیده. بدترین مایه‌ی پراکندگی شرق همین می‌باشد.

دسته‌ای بنام فلسفه دستگاهی درچیده‌اند که پس از سالها رنج بردن و درس خواندن جز فرسودگی مغز و سرگردانی و گمراهی نتیجه نمی‌بخشد. گروهی بنام عرفان میدانی باز کرده‌اند که پس از زمانها گوشه نشستن و رشته‌ی زندگی را رها کردن جز درماندگی و آوارگی میوه نمی‌دهد.

هزاران کسان بجای آنکه معنای زندگی را دریابند و راه آن را یاد بگیرند عمر در بیهوده‌کاری بسر می‌دهند و از کوششهای خویش سودی که نمی‌یابند زیانها برمی‌دارند.

دریغا ! خداشناسی و ده سال کوشش و رنج؟! خدایی که هر پیره‌زال روستایی آن را می‌شناسد! خدایی که هر کس با یک نگاه باین جهان باو می‌گرود! خدایی که جز دیوانگان بیخرد انکار او نمی‌توانند کرد!

اینان آن کسانیند که گفتیم در بیابان بیمناک بجای آنکه راه پیمایند و خود را به پناهگاه برسانند در پیرامون چاه ژرف و تاریکی گرد آمده می‌کوشند مگر ته آن را دریابند و با این بیهوده‌کاری خود را از راه بازمی‌دارند و اینست که شبانه دچار گزند درندگان خواهند گردید.

هزاران کسانی را می‌توان یافت که عمر در این راهها هدر ساخته و چنان مغز خود را فرسوده که اگر سرپرستی یک دیهی [(dih) = ده] را باو سپارند از عهده برنمی‌آید. اگر روزی بدشمنی دچار گردد کوچکترین چاره را در برابر آن توانا نمی‌باشد. آیا اینان از راه زندگانی بازنمانده‌اند؟!

ببینید یاران پیغمبر اسلام هر یکی در خداشناسی والاترین پایه را داشتند و در راه خدا جان دریغ نمی‌گفتند ، با اینحال هر کدام اگر سردار سپاهی شد با صد فیروزی از عهده برآمد ، اگر حکمرانی یافت بشایستگی آن را انجام داد. آنهمه پیشرفت اسلام جز در سایه‌ی برازندگی و توانایی اینان نبود. ولی کسانی که در راه فلسفه و عرفان عمر هدر می‌سازند و بگمان خود بخداشناسی می‌کوشند آیا از ایشان چنین شایستگیها می‌توان امیدوار بود؟! آیا نه اینست که اینان از راه زندگی بازمانده‌اند؟!

از سخن خود دور نیفتیم : در خداشناسی باید به همان گامهای نخست بسنده کرد و فراتر از آن گامی نگزاشت. آنهمه گفتگوها و کشاکشها که قرنها در این زمینه شده باید همه را هیچ انگاشت و بدور انداخت.

آدمی را همین بس که خدا را یگانه و توانا و دانا بشناسد و رشته‌ی کارها را در دست او بداند و پس از آن بکار زندگی پرداخته از راه نیکوکاری خدا را از خود خرسند گرداند.


👇

خداشناسی تنها اندیشه‌های بیجا و پندارهای بیپا نیست. خداشناس باید همیشه به نیکوکاری کوشد و از دست درماندگان گیرد. همه را از توانا و ناتوان آفریده‌ی خدا دانسته هرگز بزورآوری نگراید. از دروغ و دغل پرهیز جوید. اگر روزی دشمنی روی نمود جانبازی دریغ نگوید.


🌸

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

در روزهای آینده یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال خواهیم آورد.
این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :

ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟
ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!
ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟
ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟
ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟
ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟
ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!
ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!
ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام
.

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٥ـ فرهنگ در معنی والاترش نیرومند گردانیدن روانهاست : ـ (18 تا 26)


درباره‌ی فرهنگ سخنهای گفتنی فراوانتر است. از دستگاهی که امروز در ایران بنام فرهنگ هست جای بسیار افسوسست که نتیجه‌ی وارونه بدست می‌آید. روشنتر گویم : بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.

ما اگر درباره‌ی بنیادگزاران این دستگاه بدگمان نباشیم و بدخواهشان نشناسیم ، ناچاریم بگوییم معنی فرهنگ را ندانسته‌اند و کارشان از روی فهم و بینش نبوده است. چون دیده‌اند در اروپا دبستانها و دبیرستانها هست خواسته‌اند مانند آنها در ایران هم باشد و چنین دانسته‌اند که هرچه در کتابهاست اگر بجوانان یاد دهند سودمند خواهد بود ، و هرچه بیشتر بهتر. داستان اینان داستان آن کسی بوده که بپندارد بچه‌هایش هرچه خوردند خورده‌اند و هیچ زیان نخواهد داشت (اگرچه زهرآلود باشد) و خوردن هرچه فزونتر بهتر.

این فرهنگ بیشتر جوانان را (نه همه‌شان را) از هر باره تباه گردانیده. مغزهاشان از گمراهیها و بدآموزیها آکنده ، روانها و خردهاشان ناتوان ساخته ، سَهِشهاشان از کار انداخته است.

اما چاره : نخست باید معنی راست فرهنگ دانسته شود. فرهنگ چیست؟.. فرهنگ یاد دادن آن چیزهاییست که نورسان و جوانان در زندگانی آینده‌شان بدانستن آنها نیاز خواهند داشت. اینست فرهنگ. فرهنگ در معنی راست خود یاد دادن آمیغهای زندگانیست.

ما چنانکه در دبستان به بچگان خواندن و نوشتن یاد داده کمی از تاریخ و جغرافی و حساب و آیین تندرستی و مانند اینها را می‌آموزیم که در زندگانی بآنها نیاز خواهند داشت ، باید در یک آموزشگاه والاتر دیگری آنان را از آمیغهای گرانبهای زندگانی آگاه گردانیم. باید گوهر آدمیگری را بآنان روشن سازیم. برگزیدگی آدمی و برتریها که او بجانوران و دیگر آفریده‌ها دارد و مانند اینها را بآنان بازنماییم. باید معنی راست زندگانی توده‌ای و همبستگی توده‌ها با یکدیگر و سررشته‌داری و کار و پیشه و زناشویی و بسیار مانند اینها را شرح دهیم. زیرا باینها نیز در زیست خود نیاز خواهند داشت.

آنگاه ما در نوشته‌های خود این را بازنموده‌ایم که آدمی دارای دو گوهر جان و روان می‌باشد که بدیها از گوهر جانی و نیکیها از گوهر روانیست. همچنان بازنموده‌ایم که یک آدمی اگر بحال خود رها کرده شود گوهر جانی چیره بوده او را ببدیها آلوده‌تر خواهد گردانید. اینست باید بحال خود رها کرده نشود و فرهیختی[تربیت] درمیان باشد که گوهر روانی را تواناتر گرداند. فرهنگ در معنی والاتر خود این توانا گردانیدن روانهاست.

ما اینها را در کتابهای خود با گشادی و روشنی بازنموده‌ایم که شما می‌دانید. در اینجا می‌خواهم بگویم که ما درباره‌ی فرهنگ نیز بهترین نقشه را کشیده‌ایم و در این باره از روی فهم و بینش گامهایی خواهیم برداشت.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی پنج از هفت)


3ـ خدا را بشناسید بدانسان که پیره‌زنان می‌شناسند

ما اگر تاریخ دیگران را ندانیم تاریخ اسلام و پیغمبر آن را نیک می‌دانیم. در آن زمان که او برخاست عرب چندان زبون نادانی بودند که پیکره‌هایی (1) را با دست خود تراشیده و ساخته می‌پرستیدند و در برابر آنها آبروی خود را بخاک می‌ریختند. همچنین دل بگفته‌ی کاهنان بسته از پریدن مرغی از چپ یا راست بیمها بدل راه می‌دادند.

در ایران با آنکه ایرانیان پیروان زردشت بشمار بودند دین او را وارونه گردانیده بجای اُوهْرْمَزدِ یگانه ستایش مهر و ناهید و تیر و مرداد و مانند اینها که هر یکی پنداری بیش نبود می‌کردند. باین بسنده نکرده بندگی آتش را می‌نمودند. هر ایرانی روزانه بایستی چند ساعت عمر خود را در لابه[=التماس] و نیایش بخدایان پنداری هدر سازد و یا بآتشکده رفته بسرود و دعا پردازد.

در روم و ارمنستان پسر مریم را خدا می‌شناختند و بر سر لاهوت و ناسوت خون همدیگر را می‌ریختند. آنان که ترسا[=مسیحی] نبودند مغز خود را با داستان «وجود» و «ماهیت» و «علت» و «معلول» می‌فرسودند و هر زمان پندار دیگری را می‌گرفتند.

در چنین هنگامی پاکمرد عرب برخاسته چنین گفت : مردم همه‌ی این پندارها را دور بیندازید. خود را از آن بارها سبک گردانید. باین گیتی تماشا نموده آسمانها و زمینها را ببینید. بباغها و درختها بنگرید. بآن چهارپایان نگاه کنید. چگونگی پیدایش کودک را باندیشه بسپارید. بر روی زمین گردش کنید و شگفتیهای آن را تماشا نمایید. از این راههاست که خدای یگانه را می‌توانید دریافت. او را شناخته مهرش بدل گیرید. آنچه خواسته‌ی اوست بجا بیاورید. جز ازو از کس و چیز دیگری نترسید. هرگز درپی آغاز آفرینش و چگونگی آفریدگار نباشید. بیهوده (2) مغز خود را نفرسایید. خدا را بشناسید بدانسان که پیره‌زنان می‌شناسند. پس از آن راه زندگانی را گرفته چابک و سبکبار آن را پیموده درپی آسایش و خرسندی باشید.

آیا این سبکباری نیست؟!.. آیا این رستگاری نیست؟! بگویید : شما چه ایرادی بر این گفته‌ها دارید؟!..

آن پاکمرد با همین گفته‌های ساده توده‌های انبوهی را بشاهراه رستگاری رسانید و از آن بارهای سنگین که بر دوش داشتند سبکبار گردانید. ببینید مسلمانان آغاز اسلام از یکسوی چندان بخدا گرویده دل از مهر او پر داشتند که جان را در این راه کمترین کالا می‌شماردند. از سوی دیگر آیین زندگانی را شناخته هر یکی شایسته‌ی آن بودند که رشته‌ی یک کشوری را در دست گیرند و آن را راه برند.

بارها گفته‌ایم بزرگترین مرحله‌ی خداشناسی اینست که مردم آیین زندگانی را بدانسان که خواست خداست یاد بگیرند و از روی آن زندگانی نمایند. چیست آن خواست خدا؟ جهان را ازآنِ همه شناختن ، همه باهم برادری نمودن ، توانا و ناتوان دست یکدیگر را گرفتن ، هر کس از دسترنج خود روزی دریافتن ، کینه و آز را کنار نهادن ، ستمگر را که دشمن خداست دشمن داشتن و دست او را برتافتن ، از بینوایان و ستمدیدگان هواداری دریغ نگفتن ، در راه پیشرفت این خواست خدا از جان خود گذشتن ؛ اینهاست خواست خدا.

دین می‌گوید : بیهوده خود را گرفتار اندیشه‌های بیجا نگردانید و بجای آن پندارهای بیخردانه این بفهمید که چگونه زندگانی کنید.

مسلمانان آغاز اسلام همه با این دستور زندگی می‌نمودند و خود در سایه‌ی آن رستگاری بود که در اندک‌زمانی عربستان یکی از بهترین و ایمن‌ترین کشورها گردید. ایرانیان هم که اسلام پذیرفتند در قرنهای نخستین بهترین حال را داشتند.

اگر در قرن سوم و چهارم هجری تاریخ ایران را بخوانیم ایرانیان چنان پیشرفت داشتند که کمتر زمانی مانند آن را دیده بودند. توده‌ی انبوه همه خداشناس و همه گردنفراز ، همه غیرتمند و همه شمشیرزن. همین بس که بنوشته‌ی تاریخنگاران از یکسوی سیصدهزار سواره و پیاده در برابر ترکان نگه داشته از آنسوی سالانه پنجاه‌هزار و صدهزار جنگجو تا کنار دریای مَرمَره شتافته با رومیان رزم می‌نمودند. اگر کارهای حکمرانی را نگاه کنیم بیشتر حکمرانان و وزیران و سررشته داران اسلامی از ایرانیان بودند و هر یکی هنر و شایستگی بی‌اندازه از خود نشان می‌دادند. این بود نتیجه‌ی سبکباری! این بود میوه‌ی رستگاری!

دریغا که این سبکباری دیر نپایید. از همان زمانها پنداربافانی درمیان مسلمانان پدید آمده به سنگین کردن بارها می‌کوشیدند. یک دسته آن پندارهای کهنه و پوسیده‌ی یونانیان را دستاویز کرده مغز خود را می‌فرسودند. دسته‌ای بنام باطنیگری این آدمی و آن آدمی را بخدایی می‌ستودند و در این باره صد رشته پندار را بهم می‌بستند. گروهی دم از «کشف و شهود» زده بهوای آنکه بخدا خواهند پیوست رشته‌ی زندگی را از دست هِشته باین گوشه و آن گوشه می‌خزیدند.


👇

این بیخردیها را یکایک نباید شمرد. همین بس که بگویم : سراسر رسوایی بود. همین بس که بگویم : چشمه‌ی صاف رستگاری را گل‌آلود گردانیدند. همین بس که بگویم : خاک بر سر خود و دیگران ریختند و ریشه‌ی آسایش را از جهان کندند.

آری دوباره مردم را گرانبار گردانیدند و از راه بازداشتند. در آن بیابان ناگهان شب تاریک فرارسید و بیکبار درندگان ـ درندگان خونخوار دشت مغولستان ـ گرد این کاروان گمراه و پراکنده و گرانبار را فرو گرفتند و کردند آنچه که تا روز رستاخیز باید فراموش نگردد.

اگر مغولان در قرنهای سوم و چهارم رو می‌نمودند آیا ایرانیان شمشیرزن و جنگجوی آنروزی زبون اینان می‌گردیدند؟! آن ایرانی که از اینجا تا آسیای کوچک بجانبازی می‌شتافت آیا مغول را دم دروازه‌ی کشور خود دیده دست روی دست می‌گزاشت؟! آن ایرانی مسلمان پاکدین زنان و فرزندان خود را بشمشیر دشمن خونخوار سپرده خویشتن گریخته جان بدر می‌برد؟!..


پانوشتها :
1ـ اینجا بمعنی تندیس (=مجسمه) است ولی سپس پیکره تنها در معنی «عکس» بکار رفته.
2ـ نویسنده در آغاز «بیهوده» را بمعنی «بی‌سبب» نیز بکار می‌برده.


🌸

📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست سوم

🖌 احمد کسروی

🔸 ٢٦ـ نخست باید آیین زندگانی روشن باشد : ـ (18 تا 26)


اما قانونها و بنیادگزاریهای دولت که یکی از گرفتاریهای ایران بدیهای آنهاست ، چنانکه می‌دانید ایرانیان اینها را از اروپا گرفته‌اند و بیگمان کاری از روی فهم و بینش نبوده. این قانونها خود نادرست بوده‌اند و در ایران نادرستیهایی پیدا کرده‌اند.

برای مثل می‌گویم : ما قانونهای عدلیه را از اروپا گرفته‌ایم و از روی آنها عدلیه‌ها بنیاد گزارده‌ایم. در حالی که آن قانونها خود در اروپا نادرست می‌بوده و نتیجه‌ی درستی از آنها بدست نمی‌آمده. از اینسو در ایران ، درمیان بکار بستن ، نادرستیهای دیگری پیدا کرده و پیچ و خمهای دیگری بآنها افزوده شده ، و امروز نتیجه آنست که ما دستگاه بسیار بزرگ و سنگینی بنام عدلیه می‌داریم و هزارها کسان را در آن دستگاه بکار گمارده‌ایم و پول می‌پردازیم و در همان حال کمترین سودی از آن برنمی‌داریم.

شاید کسانی این گفته را گزافه پندارند ، ولی گزافه نیست. سنجیده می‌گویم : کمترین سودی از این دستگاه برنمی‌داریم. چنین انگارید کسی با شما کلاهبرداری کرده و از راه دغل یا نیرنگ ، پول یا کالای شما را خورده و شما نیاز بعدلیه پیدا کرده‌اید که داد خواهید و پول یا کالای خود را پس گیرید. آیا چه کار توانید کرد؟!.. پیداست که باید رو باین دستگاه بیاورید ، ولی آیا از او نتیجه تواند بود؟!..

هر روز در برابر چشم ماست و ما می‌بینیم که کسانی نیاز پیدا می‌کنند و بنام دادخواهی رو باین عدلیه می‌آورند و به نتیجه‌ای نمی‌رسند و بجای سود زیانهایی نیز می‌برند.

شما باید وکیل بگیرید و پولی هم باو بدهید و شکایت کنید و دست‌کم چهار سال و پنج سال رنج برید و اندوه خورید و خواریها کشید و پیاپی از پله‌های «کاخ دادگستری» بالا بروید و پایین بیایید و در پایان کار هم پول یا کالایی بدست شما نخواهد آمد ، و اگر بسیار زیرک باشید بیش از این نخواهید توانست که کلاهبردار را بزندان اندازید. این خواهد بود نتیجه‌ی چهار سال و پنج سال کوششهای شما.

این یک مثل است و صد مانند آن یاد توان کرد. کسانی که این قانونها را از فرانسه ترجمه کرده و این عدلیه را بنیاد نهاده‌اند هیچ نیندیشیده‌اند عدلیه چیست؟.. ما چه نتیجه‌ای از آن خواهیم خواست؟.. آیا آن نتیجه‌ها از این قانونها و از این عدلیه بدست خواهد آمد؟.. اینها از اندیشه‌ی آنها نگذشته است. «چون در اروپا هست ما هم باید داشته باشیم» ـ این بوده عنوان کار آنها.

اکنون باید همه‌ی اینها درست شود. باید قانونهایی از روی فهم و بینش گزارده گردد. در همان زمینه‌ی عدلیه ، ما خواهیم توانست قانونهایی گزارده یک عدلیه‌ی ساده‌ای پدید آوریم که از یکسو اندازه‌ی داوران و کارمندان آن بیش از ده‌یک امروز نباشد و از یکسو کار آن چندان بسامان و تند باشد که کسی که امروز بعدلیه می‌رود و شکایت می‌کند پس از ده روز نتیجه‌ی کار در دستش باشد. (1) ما این را بآسانی خواهیم توانست. تنها عدلیه نیست. در دیگر زمینه‌ها نیز چنینست و بآسانی توان قانونهای ساده گزاشت و اداره‌های کارآمدی پدید آورد.

در اینجا هم نکته‌ی بسیار ارجداری هست ، و آن اینکه در یک توده نخست باید آیین زندگانی روشن گردد تا قانونها از روی آن باشد.

شاید کسانی معنی این را ندانند. اینست که می‌گویم : زندگانی در یک توده راههای گوناگون تواند داشت. مثلاً امروز در جهان اندیشه‌های گوناگونی از کاپیتالیست و سوسیالیست و کمونیست و مانند اینها هست و ناگفته پیداست که هر یکی از اینها بقانونهای دیگری نیازمند است و با قانونهای دیگری تواند ساخت.

پس در یک توده نخست باید ببینید چه راهی را پیش می‌گیرند و چه آیینی را برمی‌گزینند. این خود گام نخست است.

در ایران نیز چنینست و شما نیک می‌دانید که ما این نکته را بدیده گرفته در این چند سال بیش از همه خواسته‌ایم آیین زندگانی روشن باشد. کتاب «وَرجاوَندْبنیاد» که نوشته‌ایم در این باره است ، درباره‌ی آیین زندگانیست.

چون نشست بدرازی انجامیده و مرا بیش از این توانایی گفتگو نیست (2) ، سخن را در اینجا بپایان می‌رسانم که در نشست دیگر دنباله‌اش را گیریم.


👇

پانوشتها :

1ـ برای آنکه نمونه‌ای از این دادگستری چابک و کارآمد در دست باشد کتاب «قانون دادگری» (1312) نوشته‌ی کسروی را بخوانید. ـ و

2ـ چنانکه در آغاز کتاب نوشته شده این رشته نشستها درباره‌ی سیاست از فروردین 1324 آغاز شده و می‌بود تا اینکه در هشتم اردی‌بهشت همان سال نواب صفوی نامی با همدستانش خواستند کسروی را بکشند که نتوانستند ولی یازده زخم چاقو و سنگ و دو تیر تپانچه باو زدند. چون کسروی ناچار به بستری شدن بود این گفتگوها بریده شد تا آنکه پس از یک ماه و اندی که کسروی اندکی بهبود یافت این گفتگو و نشستها بازآغازید. این را از آنجا میدانیم که چاپ یکم این کتاب در تیر 1324 انجام گرفته. در هر حال اشاره‌ی سخنران در اینجا کسالت و ناخوشی‌ایست که هنوز از زخمها در تنش بوده. ـ و


🌸

(همبسته با این نوشتار)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 دین و خداشناسی (تکه‌ی شش از هفت)


4ـ هر توده‌ای که خرد را پایمال کند از دست روزگار مشت سختی خواهد خورد

بدتر از همه اینست که کسانی که خیره‌سرانه پا بآن گمراهیها می‌گزارند و خودشان سرگردان گردیده هزاران دیگران را سرگردان می‌گردانند پس از سالها گمراهی و آوارگی ناگهان فریاد می‌آورند : «من نمی‌دانم از کجا آمده‌ام و کجا خواهم رفت». (1)

کسی نمی‌گوید : ای نادان ندانستن که هنری نیست. ندانستن گفتن ندارد! پیره‌زنان روستا هم نمی‌دانند که از کجا آمده‌اند و کجا خواهند رفت! تو را از نخست گفتند بیهوده باین در مپرداز و در بیابان پندار به تک و دو برنخیز. نشنیدی و خیره‌سری نمودی!

باری کنون چه باید کرد؟.. آیا از اینکه آغاز و انجام را نمی‌دانی باید پشت پا بآیین زندگانی بزنی؟! باید جز مستی و بیخودی بکار دیگری برنخیزی؟! آیا مستی و بیخودی جز نابودی میوه‌ی دیگری بایستی بدهد؟! آیا بیهوده بود که ایرانیان زیر پای مغول لگدمال گردیدند؟!

آیا این کسان چه مقصودی از این سخنان داشتند؟! کسی که پای به بیابان سرگردانی نهاده و از آنهمه آوارگی جز ندانستن نتیجه بدست نیاورده دیگر چرا بگوید و چرا بر خود ببالد؟! آیا توده از این سخنان چه سودی برمی‌داشت؟!

شما اگر در بیابان بیمناکی راه می‌پیمایید و ناگهان بر سر پلی برسید و از زیر آن رودی را روان بینید ولی ندانید آن رود از کجا می‌آید و کجا می‌رود آیا از راه بازمانده بجستجو خواهید پرداخت که آن رود از کجا می‌آید و کجا می‌رود و اگر این را درنیافتید از پیمودن راه بازایستاده در کنار آن مست و بیخود خواهید افتاد تا شب فرارسد و خوراک گرگان درنده بگردید؟!..

گفتیم : زندگانی بیابان بیمناکیست که هر آن توده که خود را گرانبار گردانید و یا بچیزهای بیهوده پرداخت از راه بازمی‌ماند و شبانه در آن بیابان نابود می‌گردد. آدمیان را باید کوشش و غیرت و مردانگی یاد داد ، سستی و تنبلی را در نهاد خود دارند و آنگاه سستی و تنبلی جز نیستی نتیجه‌ی دیگری نخواهد داد.

تفاوت دین با بیدینی در همینجا نیک پیداست. دین همیشه رستگاری و آسودگی توده را خواستار است و اینست از راههایی که سودی از آن در دست نخواهد بود جلوگیری می‌نماید. باندیشه‌های بیجا راه نمی‌دهد. می‌گوید مردانه باشید و راه زندگی را پویید. ولی بیدین پس از آنکه سالها خود را در سنگلاخ پندار سرگردان ساخته و خود راه زندگی را از دست هِشته ناگهان سخنانی بیرون می‌ریزد که برای یک توده کارگرتر از زهر می‌باشد و بنیاد آسایش آنان را می‌کند. نمی‌گوید : آخر این سخنان چه سودی دارد و برای چه آنها را می‌گویم؟!..

کسی چه می‌داند که همین سخنان زهرناک چه آسیبی را به ایرانیان رسانید. اگر برای زبونی ایرانیان در برابر مغول سه علت بینگارید بیگمان یکی از آنها همین سخنان بوده که اندیشه‌ها را پریشان و دلها را سرد و خونها را سست می‌گرداند و دوباره می‌گویم برای یک توده کارگرتر از زهر می‌باشد‌‌.

ببینید باطنیان در ایران آنهمه نیرو پیدا کرده بودند و داستان آدمکشیهای آنان بسراسر شرق و غرب رسیده با اینحال چون مغولان به ایران درآمدند و آن سیاهکاریهای دلگداز را نمودند یکی از باطنیان این نکرد که چنگیز یا هلاکو را بکشد و سهم[=ابهت] در دلهای مغولان بیندازد. آیا این دلیل آن نیست که پندارهای پیچاپیچ بیجا اینان را دیوانه و گیج‌سر گردانیده از آدمیگری بی‌بهره ساخته بوده و آن آدمکشیها را نیز نه از راه غیرت و دلیری بلکه از روی گیجی و دیوانگی انجام می‌دادند؟!

برای یک توده گرفتاری بدتر از آن نیست که با اندیشه‌های پیچاپیچ پراکنده دست بگریبان باشند و آنها را فهمیدن و دریافتن نتوانسته گیج‌سر گردند. میان چنین توده‌ای نه تنها خرد پستی می‌گیرد ، غیرت و سرفرازی نیز روی بکاستن می‌نهد و راه پیشرفت و برتری بروی آن مردم بسته می‌گردد.

افتادگی امروزی مشرق از همین راه است و بس. از هزار سال پیش هر خیره‌سر نادانی ، هر فرومانده‌ی گمراهی ، هر فریبکاری ، هر خودنمایی ؛ دم از شناختن بنیاد آفرینش زده و هر یکی پندارهایی بهم بافته و درمیان مردم رواج داده و این پندارهای نوین با انگارهای کهن یونانیان و هندویان بهم درآمیخته و یک رشته سخنانی پدید آورده که جز گیجی و فروماندگی نتیجه ندارد. اگر بگویم : مغزها بیمار است دور نرفته‌ام.


👇

اگر تاریخ را جستجو می‌کردید می‌دانستید چه رسواییها از این نادانان روی داده. من شرمم می‌آید که سیاهکاریها و بیخردیهای آنان را یکایک بشمارم. همین نمونه بس که در شهری که مغولان دست یافته همچون گرگان خونخوار که بگله‌ای بیفتند پیاپی شکم می‌دریدند و سر می‌بریدند و خون می‌ریختند ، از هر سو فریاد و شیون بآسمان می‌رسید ؛ در چنین هنگامی مردی سرمست مالیخولیا پا بزمین می‌کوبید و از اینکه خدا را در جامه‌ی تَتَری [تتر = تاتار ، مغول] هم شناخته شادمانی می‌کرد! ببینید کار خداشناسی بکجا رسیده بوده! ببینید سیل رسوایی چگونه از سرها گذشته بوده!

دسته‌ی دیگری از کوششهای خود در راه شناختن بنیاد آفرینش این نتیجه را گرفته‌اند که امام علی‌‌بن‌‌ابیطالب را خدا بینگارند و بدینسان ایرانیان را درمیان مسلمانان جهان سرافکنده و بدنام ساخته‌اند.

آیا اینها رسوایی نیست؟! آیا چه فرقی میانه‌ی این نادانیها با نادانیهای توده‌های بت‌پرست کهن می‌باشد؟! آیا آن سیاهدل خاک بر سری که فرزند خود را در برابر بت سر می‌برید بدکردارتر بوده یا این دیوانه‌ی تیره‌درونی که آدمکشان مغول را بدیده‌ی خدایی می‌نگریسته؟! آیا اینها مالیخولیا نیست؟! آیا همه‌ی این نادانیها و رسواییها نه از آن برخاسته که کسانی بخداشناسی ساده بسنده ننموده خیره‌سرانه در بنیاد آفرینش و چگونگی خدا باندیشه و جستجو پرداخته‌اند؟!

دریغا جهانی باین بزرگی و بیکرانی که ما از دریافت بزرگی آن فرومی‌مانیم ، دستگاهی که چون یک راز از ملیونها راز آن را کسی پس از سالها کوشش پیدا می‌کند آن را هنر بزرگی می‌شماریم ، چگونه کسانی می‌خواهند آغاز و انجام آن را بشناسند و چگونگی آفریدگار را دریابند؟! آیا از چه راهی باین آرزو می‌کوشند؟!

اگر بینگاریم دو مورچه در لانه‌ی تنگ و کوچک خود بگفتگو از شرق و غرب می‌پردازند و یاد جنگهای اروپا و افریقا می‌کنند و در این زمینه عقیده از خود نشان می‌دهند ، این کار شگفتتر از آن نخواهد بود که کسانی از آدمیان بدریافت بنیاد آفرینش بکوشند و از روی پندار سخنانی در این باره برانند.


پانوشتها :
1ـ نمونه : مِی خور چو ندانی ز کجا آمده‌ای خوش باش ندانی بکجا خواهی رفت.


🌸