📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی پنج از پنج)
ما می‌دانیم کسانی که بفلسفه پرداخته عمر در آن راه تباه کرده‌اند از این گفته‌های ما رنجیده خواهند بود و چه‌بسا که پاره‌ای دوستان گرامی این رنجش را پیدا کنند. چیزی که هست ما نمی‌توانیم بپاس خشنودی این و آن از سخن خود بازمانیم. ما جز خشنودی خدا دربند چیزی نمی‌توانیم بود.
این فلسفه همواره تکیه‌گاه بدآموزان و مردم‌فریبان بوده و رخنه در بنیاد خرد انداخته. اینهمه کیشهای ناروا سرچشمه‌ی بیشتر آنها همین فلسفه می‌باشد. چگونه می‌توانیم زبان از نکوهش آن بازداریم؟!
چه بهتر که آنان حقشناسی نمایند و گفته‌های ما را با همه‌ی ناگواری بر خود هموار سازند و آن پندارهای بیهوده را بیش از این دنبال نکنند. و اینکه سالها رنج برده‌اند خوشبختانه نتیجه‌ی بسیار سودمندی را از آن می‌توانند برداشت. بدینسان که چون فلسفه‌ی یونانی را از نزدیک شناخته و بیهودگی و بی‌پایگی آن را از روی سنجش و بینش دریافته‌اند پاکدلانه بر گفته‌های ما گواهی دهند و از آنسوی دامن مردانگی بکمر زده آنچه را از پوچی و بی‌مغزی این کارگاه کهن می‌شناسند با زبان ساده بمردم بازنمایند و جوانان ناآزموده را که ندانسته آن را دنبال می‌کنند و عمر گرانمایه در آن راه تباه می‌سازند از چگونگی آگاه گردانند و از یک گرفتاری بزرگی بازشان دارند. این کوششی است که مزد آن را از خدا دریابند.
کسی که کوره‌راهی را ناشناخته پیش می‌گیرد و در بیابان گمراهی سرگردان شده صد رنج می‌برد تا خود را از آن سرگشتگی رها می‌گرداند چنین کسی اگر خواستار است سودی از رنج خود در دست کند چه بهتر که بکوشد و دیگران را از زیان آن راه آگاه گرداند و راهروان را از آسیبی که خود او دچار گردیده ایمن سازد. بدینسان سود بزرگی را از آن گمراهی خود برداشته و مزد بسزایی را بر آن کوششهای خود خواهد دریافت.
ولی اگر آن گمراهی را بروی خود نیاورَد و آنچه را از آن کوره‌راه شناخته پوشیده بدارد بلکه ستایشهایی از آن رانده مایه‌ی گمراهی و گرفتاری صدها کسان دیگر گردد چنین کسی بدترین زیانکار خواهد بود و گذشته از رنجهایی که برده گناه بزرگی را نیز بگردن خواهد داشت.
جوانانی که دست از آسایش و زندگی برداشته در کنج مدرسه بآرزوی دانش‌پژوهی با نان تهی می‌سازند ، کسانی که مایه‌ی تباهی عمر اینان می‌گردند خدا هرگز بر ایشان نخواهد بخشود.
مگر کسانی باین گفته‌های ما نگروند و بی‌پایگی و بیهودگی فلسفه‌ی یونان را از ما نپذیرند. بر اینانست که قلم برداشته آنچه می‌خواهند بنویسند! یکایک بنویسند یا دست بهم داده یکجا بنویسند! بنویسند تا بدانیم چه می‌گویند!
ما پشت بیاری خدا داده و این را گواه فیروزی و رستگاری خود می‌شماریم که هرچه می‌گوییم راست است و خرد آن را براست می‌دارد [=تصدیق می‌کند] . کسانی که این را نمی‌پذیرند اینک میدان آزمایش بروی ایشان باز است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 در پیرامون فلسفه‌ی یونانی (تکه‌ی پنج از پنج)
ما می‌دانیم کسانی که بفلسفه پرداخته عمر در آن راه تباه کرده‌اند از این گفته‌های ما رنجیده خواهند بود و چه‌بسا که پاره‌ای دوستان گرامی این رنجش را پیدا کنند. چیزی که هست ما نمی‌توانیم بپاس خشنودی این و آن از سخن خود بازمانیم. ما جز خشنودی خدا دربند چیزی نمی‌توانیم بود.
این فلسفه همواره تکیه‌گاه بدآموزان و مردم‌فریبان بوده و رخنه در بنیاد خرد انداخته. اینهمه کیشهای ناروا سرچشمه‌ی بیشتر آنها همین فلسفه می‌باشد. چگونه می‌توانیم زبان از نکوهش آن بازداریم؟!
چه بهتر که آنان حقشناسی نمایند و گفته‌های ما را با همه‌ی ناگواری بر خود هموار سازند و آن پندارهای بیهوده را بیش از این دنبال نکنند. و اینکه سالها رنج برده‌اند خوشبختانه نتیجه‌ی بسیار سودمندی را از آن می‌توانند برداشت. بدینسان که چون فلسفه‌ی یونانی را از نزدیک شناخته و بیهودگی و بی‌پایگی آن را از روی سنجش و بینش دریافته‌اند پاکدلانه بر گفته‌های ما گواهی دهند و از آنسوی دامن مردانگی بکمر زده آنچه را از پوچی و بی‌مغزی این کارگاه کهن می‌شناسند با زبان ساده بمردم بازنمایند و جوانان ناآزموده را که ندانسته آن را دنبال می‌کنند و عمر گرانمایه در آن راه تباه می‌سازند از چگونگی آگاه گردانند و از یک گرفتاری بزرگی بازشان دارند. این کوششی است که مزد آن را از خدا دریابند.
کسی که کوره‌راهی را ناشناخته پیش می‌گیرد و در بیابان گمراهی سرگردان شده صد رنج می‌برد تا خود را از آن سرگشتگی رها می‌گرداند چنین کسی اگر خواستار است سودی از رنج خود در دست کند چه بهتر که بکوشد و دیگران را از زیان آن راه آگاه گرداند و راهروان را از آسیبی که خود او دچار گردیده ایمن سازد. بدینسان سود بزرگی را از آن گمراهی خود برداشته و مزد بسزایی را بر آن کوششهای خود خواهد دریافت.
ولی اگر آن گمراهی را بروی خود نیاورَد و آنچه را از آن کوره‌راه شناخته پوشیده بدارد بلکه ستایشهایی از آن رانده مایه‌ی گمراهی و گرفتاری صدها کسان دیگر گردد چنین کسی بدترین زیانکار خواهد بود و گذشته از رنجهایی که برده گناه بزرگی را نیز بگردن خواهد داشت.
جوانانی که دست از آسایش و زندگی برداشته در کنج مدرسه بآرزوی دانش‌پژوهی با نان تهی می‌سازند ، کسانی که مایه‌ی تباهی عمر اینان می‌گردند خدا هرگز بر ایشان نخواهد بخشود.
مگر کسانی باین گفته‌های ما نگروند و بی‌پایگی و بیهودگی فلسفه‌ی یونان را از ما نپذیرند. بر اینانست که قلم برداشته آنچه می‌خواهند بنویسند! یکایک بنویسند یا دست بهم داده یکجا بنویسند! بنویسند تا بدانیم چه می‌گویند!
ما پشت بیاری خدا داده و این را گواه فیروزی و رستگاری خود می‌شماریم که هرچه می‌گوییم راست است و خرد آن را براست می‌دارد [=تصدیق می‌کند] . کسانی که این را نمی‌پذیرند اینک میدان آزمایش بروی ایشان باز است.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٥ـ استقلال چیست؟..
درباره‌ی استقلال در ایران اندیشه‌های گمراهی هست و من ناچار خواهم شد در اینجا از زمینه‌ی گفتگو بیرون روم و سخن را از یک جای دور گرفته پیش آیم :
این تیره‌هایی که امروز در روی زمینند و هر کدام توده‌ای شده جدا از دیگران زندگی می‌کنند ، در نتیجه‌ی گردش جهان باین حال رسیده‌اند. مثلاً مردم فرانسه که زبان و نژاد جدا می‌دارند و جدا از دیگران زندگی می‌کنند تاریخ درازی می‌دارند و در نتیجه‌ی صدها پیشامدهای تاریخی بوده که چنان توده و کشوری پدید آمده.
تبار آدمیان یکیست. ولی گردش جهان آنها را تیره به تیره گردانیده و این جداییها را درمیان آنها پدید آورده. اکنون ببینیم ما باینها با چه دیده می‌نگریم؟.. باین جداییها چه معنایی می‌دهیم؟.. اینها زیانمند است یا سودمند؟.. باید برود یا بماند؟.. در این باره است که می‌خواهیم سخن رانیم.
در نگاه نخست چنین پیداست که این جداییها گرفتاریها پدید می‌آورد ، جنگها و خونریزیها از آن برمی‌خیزد. همین جنگ که پس از شش سال خونریزی و ویرانی تازه پایان یافته نتیجه‌ی آنها بوده. توده‌ها چون از هم جدایند هر یکی بدیگران برتری می‌فروشد و بآرزوی چیرگی می‌افتد و باهم نبرد و کشاکش می‌کنند و کار را بجنگ می‌رسانند.
از اینجاست سوسیالیستها که دشمن جنگند برای جلوگیری از آن ، آرزو می‌کنند که کشورها و مرزها از میان رود و همه‌ی توده‌ها یکی باشند. این اندیشه‌ی آنهاست.
ولی اگر نیک اندیشیم این جداییها زیانمند نیست ، بلکه اگر کارها از راهش پیش رود ، سودها نیز دارد. ما در یک کشور هم برای آسانی کارها بخشها پدید می‌آوریم. مثلاً ایران یک کشور است و مردم ایران یک توده‌اند. در همان حال ما آن را بچند استان و شهرستان بخش کرده‌ایم که به هر استان و شهرستانی ، استاندار یا فرماندار جداگانه می‌فرستیم و اداره‌های جداگانه برپا می‌گردانیم. در یک کوی که هزار خانواده می‌نشینند ، ما بهتر دانسته‌ایم که هر خانواده‌ای در خانه‌ی جدایی نشیند و در کارهای خانواده‌ای آزاد و جداسر[=مستقل] باشد. این را نه تنها زیانمند ندانسته سودمند و بایا نیز شناخته‌ایم.
اگر روزی آرزوی سوسیالیستها برآورده شود و سراسر جهان یک کشور گردد و دارای یک حکومت باشد ، باز باید بخشها پدید آورده شود و هر یکی از کشورهای کنونی بخش جدایی بوده و هر توده‌ای در کارهای درونی خود آزاد و جداسر باشد.
پس این کشورها و توده‌ها که پدید آمده و هست زیانمند نیست. حال آنها حال خانه‌ها و خانواده‌هاست. آنچه زیانمند است و بجنگ و خونریزی می‌انجامد ، همچشمیها و کشاکشهاست که توده‌ها می‌نمایند و کوششی که باید کرد درباره‌ی این کشاکشهاست.
امروز بهترین راه برای نیکی جهان آنست که کشورها چنانکه هست باشد و هر توده‌ای در کارهای خود آزاد باشد. هر توده‌ای کارهای خود را بهتر و دلسوزانه‌تر انجام توانند داد. از آنسو در بیرون درمیان توده‌ها همبستگیها باشد و قانونها درمیان ایشان روان گردد. هم آزادی هر توده‌ای در کارهای ویژه‌ی خود نیک است و باید بود و هم این همبستگیهای بیرونی در کارهای همگانی جهان. درست داستان خانواده‌ها و کویست.
«استقلال» که می‌گوییم باین معنیست. استقلال آنست که هر توده‌ای برای خود زندگی کند نه برای دیگران ، و در سامان دادن بکارهای زندگانی و کوشیدن بآبادی کشور خود آزاد و جداسر باشد. استقلال یک چیز پنداری نیست و نتیجه‌های بسیاری را درپی دارد. استقلال در اینجا با آزادی به یک معنیست.
ما از زمان برده‌داری دور شده‌ایم. ولی معنی برده را می‌دانیم و از حال بردگان آگاهیم. در زندگانی میانه‌ی آزاد و برده جدایی بسیار می‌بود. یک مرد آزاد بهر خود می‌زیسته و درپی سود و زیان خود می‌بوده. ولی یک برده بهر دیگری می‌زیسته و آزاد نمی‌بوده که درپی سود و زیان خود باشد و خوشی و آسایش خود را دنبال کند. در زندگانی توده‌ای ، جدایی میانه‌ی استقلال داشتن و نداشتن به همان اندازه است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٥ـ استقلال چیست؟..
درباره‌ی استقلال در ایران اندیشه‌های گمراهی هست و من ناچار خواهم شد در اینجا از زمینه‌ی گفتگو بیرون روم و سخن را از یک جای دور گرفته پیش آیم :
این تیره‌هایی که امروز در روی زمینند و هر کدام توده‌ای شده جدا از دیگران زندگی می‌کنند ، در نتیجه‌ی گردش جهان باین حال رسیده‌اند. مثلاً مردم فرانسه که زبان و نژاد جدا می‌دارند و جدا از دیگران زندگی می‌کنند تاریخ درازی می‌دارند و در نتیجه‌ی صدها پیشامدهای تاریخی بوده که چنان توده و کشوری پدید آمده.
تبار آدمیان یکیست. ولی گردش جهان آنها را تیره به تیره گردانیده و این جداییها را درمیان آنها پدید آورده. اکنون ببینیم ما باینها با چه دیده می‌نگریم؟.. باین جداییها چه معنایی می‌دهیم؟.. اینها زیانمند است یا سودمند؟.. باید برود یا بماند؟.. در این باره است که می‌خواهیم سخن رانیم.
در نگاه نخست چنین پیداست که این جداییها گرفتاریها پدید می‌آورد ، جنگها و خونریزیها از آن برمی‌خیزد. همین جنگ که پس از شش سال خونریزی و ویرانی تازه پایان یافته نتیجه‌ی آنها بوده. توده‌ها چون از هم جدایند هر یکی بدیگران برتری می‌فروشد و بآرزوی چیرگی می‌افتد و باهم نبرد و کشاکش می‌کنند و کار را بجنگ می‌رسانند.
از اینجاست سوسیالیستها که دشمن جنگند برای جلوگیری از آن ، آرزو می‌کنند که کشورها و مرزها از میان رود و همه‌ی توده‌ها یکی باشند. این اندیشه‌ی آنهاست.
ولی اگر نیک اندیشیم این جداییها زیانمند نیست ، بلکه اگر کارها از راهش پیش رود ، سودها نیز دارد. ما در یک کشور هم برای آسانی کارها بخشها پدید می‌آوریم. مثلاً ایران یک کشور است و مردم ایران یک توده‌اند. در همان حال ما آن را بچند استان و شهرستان بخش کرده‌ایم که به هر استان و شهرستانی ، استاندار یا فرماندار جداگانه می‌فرستیم و اداره‌های جداگانه برپا می‌گردانیم. در یک کوی که هزار خانواده می‌نشینند ، ما بهتر دانسته‌ایم که هر خانواده‌ای در خانه‌ی جدایی نشیند و در کارهای خانواده‌ای آزاد و جداسر[=مستقل] باشد. این را نه تنها زیانمند ندانسته سودمند و بایا نیز شناخته‌ایم.
اگر روزی آرزوی سوسیالیستها برآورده شود و سراسر جهان یک کشور گردد و دارای یک حکومت باشد ، باز باید بخشها پدید آورده شود و هر یکی از کشورهای کنونی بخش جدایی بوده و هر توده‌ای در کارهای درونی خود آزاد و جداسر باشد.
پس این کشورها و توده‌ها که پدید آمده و هست زیانمند نیست. حال آنها حال خانه‌ها و خانواده‌هاست. آنچه زیانمند است و بجنگ و خونریزی می‌انجامد ، همچشمیها و کشاکشهاست که توده‌ها می‌نمایند و کوششی که باید کرد درباره‌ی این کشاکشهاست.
امروز بهترین راه برای نیکی جهان آنست که کشورها چنانکه هست باشد و هر توده‌ای در کارهای خود آزاد باشد. هر توده‌ای کارهای خود را بهتر و دلسوزانه‌تر انجام توانند داد. از آنسو در بیرون درمیان توده‌ها همبستگیها باشد و قانونها درمیان ایشان روان گردد. هم آزادی هر توده‌ای در کارهای ویژه‌ی خود نیک است و باید بود و هم این همبستگیهای بیرونی در کارهای همگانی جهان. درست داستان خانواده‌ها و کویست.
«استقلال» که می‌گوییم باین معنیست. استقلال آنست که هر توده‌ای برای خود زندگی کند نه برای دیگران ، و در سامان دادن بکارهای زندگانی و کوشیدن بآبادی کشور خود آزاد و جداسر باشد. استقلال یک چیز پنداری نیست و نتیجه‌های بسیاری را درپی دارد. استقلال در اینجا با آزادی به یک معنیست.
ما از زمان برده‌داری دور شده‌ایم. ولی معنی برده را می‌دانیم و از حال بردگان آگاهیم. در زندگانی میانه‌ی آزاد و برده جدایی بسیار می‌بود. یک مرد آزاد بهر خود می‌زیسته و درپی سود و زیان خود می‌بوده. ولی یک برده بهر دیگری می‌زیسته و آزاد نمی‌بوده که درپی سود و زیان خود باشد و خوشی و آسایش خود را دنبال کند. در زندگانی توده‌ای ، جدایی میانه‌ی استقلال داشتن و نداشتن به همان اندازه است.
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی یک از دو)
هر موضوعی را که ما در پیمان عنوان می‌کنیم به یک دسته‌ای برخورد می‌کند. ما نیز پیش از نوشتن چنان برخورد را می‌دانیم. ولی چه باید کرد؟.. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از سخن خود بازایستاد؟!
چه بهتر كه اين كسان حقشناسي كنند و از ما رنجيده نگردند. اين خود مردانگيست كه كسي سخني را كه مي‌شنود پاكدلانه آن را در ترازوي حقشناسي بسنجد و چون اندازه‌ي ارزش آن را دريافت از پذيرفتن بازنايستد و از كينه و هوس خود را دور دارد. و اگر ايرادهايي بانديشه‌اش رسيد آن را دليرانه بازنمايد و پاسخ بخواهد. اينست راه حقشناسي و مردانگي.
ولي بسا مي‌بينيم كساني نگارشهاي ما را كه مي‌خوانند نه آن توانايي را دارند كه از انگارها و پندارهاي بيپاي خود درگذرند و از در حقشناسي درآيند و نه آن اندازه دليرند كه ايرادهاي خود را بنگارند. همچون كسان درمانده تنها بگله و نكوهش و بدگويي بسنده مي‌نمايند. اينان بيچاره‌اند. اينان درمانده‌اند! كساني با اين سستي و ناتواني چه كاري از پيش توانند برد؟!
ما بارها مي‌بينيم نامه‌هايي پر از گله و بدگويي مي‌رسد ولي نويسنده‌اش آن دليري را ندارد كه نام خود را آشكار سازد و تنها بامضاي ناشناسي بسنده مي‌نمايد. ما پيش از هر كاري دلمان بحال نويسندگاني مي‌سوزد كه نه ياراي ننهفتن دارند و نه زبان گفتن و ناگزيريم هيچ گونه پاسخي باينگونه نامه‌ها ننگاريم.
از شگفتيهاست كه پارسال گفتاري در يكي از مجله‌ها با امضاي ناشناس بزيان پيمان نگارش يافت ولي سپس دانستيم نويسنده‌ي آن يكي از آشنايانست كه هر هفته دو سه بار با دارنده‌ي پيمان روبرو مي‌شود و نوازشهاي گرم دوستانه آشكار مي‌سازد و اين مرد كه بهواداري اين ياوه‌گو و آن بيهوده‌باف دل از كينه‌ي پيمان پر داشته در اين مدت هيچگاه گله‌اي يا رنجشي از خود بيرون نداده و هرگز زبان بر پرسش هم باز نكرده. آيا چنين كسي بيچاره نمي‌باشد؟!
اينگونه رفتار جز از سستي برنمي‌خيزد و ما آن را بر ايرانيان پسنديده نمي‌داريم و اينست دوباره مي‌گوييم كساني كه از گفته‌هاي ما مي‌رنجند يا حقشناسي كرده از رنجش بگذرند و يا ايرادهايي كه دارند آشكار نوشته پاسخ خواهند و اگر هيچ يك از اين دو را نكردند باري بخاموشي گرايند.
گفتاری را که درباره‌ی فلسفه در شماره‌ی گذشته نوشتیم بسیاری از دانشوران نه تنها آن را براست داشته‌اند از اینکه پیمان بچنان نگارشی برخاسته خرسندی نیز نموده‌اند. ولی کسانی بگله برخاسته‌اند و چنین پیداست که اینان همینکه اندکی از گفتار را خوانده و آن را در نکوهش فلسفه یافته‌اند از دلتنگی همه‌ی آن را خواندن نیارسته‌اند. مثلاً چنین گله می‌نمایند : «شما اگر ایرادی بپاره‌ای بخشهای فلسفه دارید نباید همه‌ی فلسفه را نکوهش نمایید». با آنکه ما آشکاره نوشته‌ایم که فلسفه معنای پهناوری دارد و ما هر فلسفه را نکوهش نمی‌نماییم. هم نگاشته‌ایم معنای نخستینِ فلسفه «جهان را با دیده‌ی بیناتری دیدن و از هر چیزی براستین آن پرداختن» می‌باشد که این معنا بسیار نیکوست.
دیگری می‌نویسد : «امروز که چراغ فلسفه خاموش گردیده دیگر جای آن نبود شما بدگویی از آن نمایید». ما نمی‌دانیم چه شده که چراغ فلسفه خاموش شده و آیا مقصود از این سخن چیست؟.. فلسفه‌ای که ما نکوهش می‌نماییم هزار سال مایه‌ی سرگردانی مردم بوده و با آنکه بی‌پایگی بخش عمده‌ی آن امروز روشن گردیده هنوز هزارها کتاب درباره‌ی آن در دست می‌باشد و هنوز ملیونها کسان مغز خود را فرسوده‌ی آن می‌دارند.
ما می‌خواهیم آن سخنان گزافه‌آمیزی که بنام فلسفه یا عرفان بافته شده که نه پایه‌ای از خرد دارد و نه سودی از آن در دست توان کرد و با اینهمه در سراسر شرق رواج گردیده ـ این سخنان از میان برداشته شود و بیش از این مایه‌ی گرفتاری مردم نباشد. ما را چه چراغ فلسفه خاموش گردیده یا نگردیده.
هم دیگری می‌گوید : «شما تا فلسفه‌ی یونان را از آغاز تا انجام نخوانید و درنیابید چگونه می‌توانید خرده بر آن گیرید؟..» این خود نمونه‌ایست که برادران ما از بس هوای فلسفه را در سر دارند از شنیدن گفته‌های ما خود را باخته بایرادهای دور از خرد نیز می‌پردازند. آیا این راست است که ما تا کتابی را از آغاز تا انجام نخوانیم نکوهش بر آن نخواهیم توانست؟.. مثلاً اگر کسی سه جلد کتاب سه تفنگدار را تا بپایانش نرساند خرده بر آن نمی‌تواند گرفت؟! یا اگر کسی سراسر رُمانهای اروپا را نخواند نکوهش از رُمان‌نویسی نمی‌تواند نمود؟!
نکوهشهایی که ما از بت‌پرستی داریم آیا بت‌پرستی را تا به کنه آن آزموده و کتابهای بت‌پرستی را سراسر خوانده و شنیده‌ایم؟! خرده‌گیریها که بر کشیشهای قرنهای دیرین می‌نماییم و کشاکشهای ایشان را درباره‌ی مسیح و سرشت خدایی آن با تلخ‌ترین زبانی ملامت می‌کنیم آیا همه‌ی کتابهای کلیسا را در این زمینه از دیده گذرانیده‌ایم؟!
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی یک از دو)
هر موضوعی را که ما در پیمان عنوان می‌کنیم به یک دسته‌ای برخورد می‌کند. ما نیز پیش از نوشتن چنان برخورد را می‌دانیم. ولی چه باید کرد؟.. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از سخن خود بازایستاد؟!
چه بهتر كه اين كسان حقشناسي كنند و از ما رنجيده نگردند. اين خود مردانگيست كه كسي سخني را كه مي‌شنود پاكدلانه آن را در ترازوي حقشناسي بسنجد و چون اندازه‌ي ارزش آن را دريافت از پذيرفتن بازنايستد و از كينه و هوس خود را دور دارد. و اگر ايرادهايي بانديشه‌اش رسيد آن را دليرانه بازنمايد و پاسخ بخواهد. اينست راه حقشناسي و مردانگي.
ولي بسا مي‌بينيم كساني نگارشهاي ما را كه مي‌خوانند نه آن توانايي را دارند كه از انگارها و پندارهاي بيپاي خود درگذرند و از در حقشناسي درآيند و نه آن اندازه دليرند كه ايرادهاي خود را بنگارند. همچون كسان درمانده تنها بگله و نكوهش و بدگويي بسنده مي‌نمايند. اينان بيچاره‌اند. اينان درمانده‌اند! كساني با اين سستي و ناتواني چه كاري از پيش توانند برد؟!
ما بارها مي‌بينيم نامه‌هايي پر از گله و بدگويي مي‌رسد ولي نويسنده‌اش آن دليري را ندارد كه نام خود را آشكار سازد و تنها بامضاي ناشناسي بسنده مي‌نمايد. ما پيش از هر كاري دلمان بحال نويسندگاني مي‌سوزد كه نه ياراي ننهفتن دارند و نه زبان گفتن و ناگزيريم هيچ گونه پاسخي باينگونه نامه‌ها ننگاريم.
از شگفتيهاست كه پارسال گفتاري در يكي از مجله‌ها با امضاي ناشناس بزيان پيمان نگارش يافت ولي سپس دانستيم نويسنده‌ي آن يكي از آشنايانست كه هر هفته دو سه بار با دارنده‌ي پيمان روبرو مي‌شود و نوازشهاي گرم دوستانه آشكار مي‌سازد و اين مرد كه بهواداري اين ياوه‌گو و آن بيهوده‌باف دل از كينه‌ي پيمان پر داشته در اين مدت هيچگاه گله‌اي يا رنجشي از خود بيرون نداده و هرگز زبان بر پرسش هم باز نكرده. آيا چنين كسي بيچاره نمي‌باشد؟!
اينگونه رفتار جز از سستي برنمي‌خيزد و ما آن را بر ايرانيان پسنديده نمي‌داريم و اينست دوباره مي‌گوييم كساني كه از گفته‌هاي ما مي‌رنجند يا حقشناسي كرده از رنجش بگذرند و يا ايرادهايي كه دارند آشكار نوشته پاسخ خواهند و اگر هيچ يك از اين دو را نكردند باري بخاموشي گرايند.
گفتاری را که درباره‌ی فلسفه در شماره‌ی گذشته نوشتیم بسیاری از دانشوران نه تنها آن را براست داشته‌اند از اینکه پیمان بچنان نگارشی برخاسته خرسندی نیز نموده‌اند. ولی کسانی بگله برخاسته‌اند و چنین پیداست که اینان همینکه اندکی از گفتار را خوانده و آن را در نکوهش فلسفه یافته‌اند از دلتنگی همه‌ی آن را خواندن نیارسته‌اند. مثلاً چنین گله می‌نمایند : «شما اگر ایرادی بپاره‌ای بخشهای فلسفه دارید نباید همه‌ی فلسفه را نکوهش نمایید». با آنکه ما آشکاره نوشته‌ایم که فلسفه معنای پهناوری دارد و ما هر فلسفه را نکوهش نمی‌نماییم. هم نگاشته‌ایم معنای نخستینِ فلسفه «جهان را با دیده‌ی بیناتری دیدن و از هر چیزی براستین آن پرداختن» می‌باشد که این معنا بسیار نیکوست.
دیگری می‌نویسد : «امروز که چراغ فلسفه خاموش گردیده دیگر جای آن نبود شما بدگویی از آن نمایید». ما نمی‌دانیم چه شده که چراغ فلسفه خاموش شده و آیا مقصود از این سخن چیست؟.. فلسفه‌ای که ما نکوهش می‌نماییم هزار سال مایه‌ی سرگردانی مردم بوده و با آنکه بی‌پایگی بخش عمده‌ی آن امروز روشن گردیده هنوز هزارها کتاب درباره‌ی آن در دست می‌باشد و هنوز ملیونها کسان مغز خود را فرسوده‌ی آن می‌دارند.
ما می‌خواهیم آن سخنان گزافه‌آمیزی که بنام فلسفه یا عرفان بافته شده که نه پایه‌ای از خرد دارد و نه سودی از آن در دست توان کرد و با اینهمه در سراسر شرق رواج گردیده ـ این سخنان از میان برداشته شود و بیش از این مایه‌ی گرفتاری مردم نباشد. ما را چه چراغ فلسفه خاموش گردیده یا نگردیده.
هم دیگری می‌گوید : «شما تا فلسفه‌ی یونان را از آغاز تا انجام نخوانید و درنیابید چگونه می‌توانید خرده بر آن گیرید؟..» این خود نمونه‌ایست که برادران ما از بس هوای فلسفه را در سر دارند از شنیدن گفته‌های ما خود را باخته بایرادهای دور از خرد نیز می‌پردازند. آیا این راست است که ما تا کتابی را از آغاز تا انجام نخوانیم نکوهش بر آن نخواهیم توانست؟.. مثلاً اگر کسی سه جلد کتاب سه تفنگدار را تا بپایانش نرساند خرده بر آن نمی‌تواند گرفت؟! یا اگر کسی سراسر رُمانهای اروپا را نخواند نکوهش از رُمان‌نویسی نمی‌تواند نمود؟!
نکوهشهایی که ما از بت‌پرستی داریم آیا بت‌پرستی را تا به کنه آن آزموده و کتابهای بت‌پرستی را سراسر خوانده و شنیده‌ایم؟! خرده‌گیریها که بر کشیشهای قرنهای دیرین می‌نماییم و کشاکشهای ایشان را درباره‌ی مسیح و سرشت خدایی آن با تلخ‌ترین زبانی ملامت می‌کنیم آیا همه‌ی کتابهای کلیسا را در این زمینه از دیده گذرانیده‌ایم؟!
👇
چه زشت است که آدمی درباره‌ی سخن راست به پیکار برخیزد و از ناگزیری به یک رشته ایرادهای سست و خنکی دست بیازد. چه بسیار چیزهایی که ما نزدیکش نرفته‌ایم و با اینهمه زیان آن را می‌شناسیم و زبان از نکوهش آن بازنمی‌داریم! درباره‌ی فلسفه نیز ما همینکه می‌بینیم فیلسوفان یونان بنیاد گفتگو را بر گمان و انگار نهاده‌اند و در زمینه‌هایی که راهی بآنها باز نبوده بسخنرانی پرداخته و از روی گزافه سخنان دور و درازی بیرون ریخته‌اند از همین جا پی بخطای ایشان برده بنکوهش می‌پردازیم و هرگز نیاز بخواندن همه‌ی فلسفه‌ی یونان نداریم. (1)
پانوشت :
1ـ این ایراد را پس از کشته شدن نویسنده بسخنان او درباره‌ی فلسفه‌ی مادّی نیز گرفته‌اند و گردآورنده خود اینجا و آنجا دیده‌ام. باید گفت : بزرگا خردمندا ! او با آنکه فلسفه‌ی مادّی را سراسر نخوانده ولی بیپایی آن را نشان دادن توانسته. اگر سخنان او ایرادی دارد شما آن را بگویید. چه کار دارید که خوانده یا نخوانده؟!
🌸
پانوشت :
1ـ این ایراد را پس از کشته شدن نویسنده بسخنان او درباره‌ی فلسفه‌ی مادّی نیز گرفته‌اند و گردآورنده خود اینجا و آنجا دیده‌ام. باید گفت : بزرگا خردمندا ! او با آنکه فلسفه‌ی مادّی را سراسر نخوانده ولی بیپایی آن را نشان دادن توانسته. اگر سخنان او ایرادی دارد شما آن را بگویید. چه کار دارید که خوانده یا نخوانده؟!
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٦ـ گمراهیهای سیاسی :
چنانکه گفتیم دسته‌هایی در ایران هستند که رهایی ایرانیان را از این گرفتاریها که می‌دارند جز در گراییدن به یکی از دو دولت نمی‌شناسند که گروهی به انگلیس و گروهی به روس گراییده‌اند. اینان یک دسته از روس بیمناکند و برای نگهداری ایران پشتیبانی انگلیس را بایا می‌شمارند. یک دسته‌ی دیگر سرچشمه‌ی بدبختیهای ایران را رفتار انگلیس دانسته برای رهایی از آنها بهواداری روس نیاز می‌بینند. گاهی کسانی هم بی‌باکی نموده دم از پیوستن می‌زنند. بارها شنیده شده : «ما اگر زیردست انگلیس باشیم چه خواهد بود؟!..» ، «ما اگر به روسها پیوندیم چه زیان خواهد داشت؟!..» ، «استقلال چیست؟!.. اینها همه خیال است!..».
ولی اینها گمراهیهای سیاسیست. این اندیشه‌ها ناستوده و خامست و ایرادهایی بآنها توان گرفت :
نخست ـ استقلال گرانبهاتر از آنست که اینان شناخته‌اند. اینان بگفته‌ی خودشان استقلال را چیزی پنداری و تفننی می‌شمارند که اگر بود بوده نبود نبوده. ولی چنین نیست و استقلال دارای نتیجه‌های بسیاریست.
دوم ـ سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آلودگیهای خود توده است ، و این آلودگیها نه چیزیست که با گراییدن به روس یا انگلیس چاره شود. این آلودگیها چاره‌اش جز با دست خودمان نتواند بود و ما باید آزاد باشیم تا بتوانیم باین دردها چاره کنیم. گرایش به یکی از دو دولت میدان آزادی را بما تنگتر خواهد گردانید.
سوم ـ با حال کنونیِ جهان و با پیمانهای دوستی که درمیانه‌ی دولتهاست ، نشدنیست که یکی از دو دولت ، بزیان آن دیگر ، پشتیبانی آشکار بما کند و یا بپاس دلخواه ما پیمان دوستی خود را با آن یکی بهم زند. از این گرایشها جز آن نتیجه نخواهد بود که ما را افزار کار گردانند و بسود خود باین سو و آن سو چرخانند.
چهارم ـ با این دسته‌بندیها که در این کشور است ، اگر یک دسته بخواهند باین دولت گرایند ، دسته‌های دیگر بنام همچشمی بدولت دیگر خواهند گرایید. و این گذشته از اینکه آشفتگی را در کشور بیشتر خواهد گردانید مایه‌ی رنج همان دولتها خواهد بود و هرآینه آنان ما را خوار خواهند شمرد و پاسی بما نخواهند گزاشت.
یک جمله بگویم : این رفتارها بسیار بیم‌آور است و چه‌بسا که روزهای بسیار تیره و سیاهی را برای این توده پدید آورد. کشوری همچون ایران را که مانند ظرف شکسته‌ایست بمیان کشاکشهای دو دولت بزرگ انداختن بسیار دور از خرد است. آنان بگمان خود می‌خواهند دخالت بیگانگان را کمتر گردانند. ولی رفتارهاشان نتیجه‌ی وارونه داده دخالت بیگانگان را هرچه بیشتر تواند گردانید.
آن نومیدیها که می‌نمایند و آن بهانه‌ها که می‌آورند بسیار بیپاست. نخست این غلطست که ما همه‌ی بدیها را از سیاست انگلیس بدانیم. غلطست که از دولت روس آنهمه بترسیم. اینها اندیشه‌های آن کسانیست که درباره‌ی توده و گرفتاریهای آن نیک نیندیشیده آنها را نفهمیده‌اند. سخنی را که چند بار گفتم باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدیها بیش از همه آلودگیهای خود توده است و باید بیش از همه اینها را بدیده گرفت. دوم گرفتم که بهانه‌هاشان راستست. آیا چاره‌ی سیاست انگلیس گراییدن به روس ، و چاره‌ی ترس از روس پناهیدن به انگلیس می‌باشد؟!.. آیا فهم و خرد چنین کاری را سزا می‌شمارد؟!..
روزی به یکی گفتم : داستان شما با این رفتارتان داستان کسیست که خود را کشته و چنین نوشته بود : «فلان خویشاوند با من دشمنست ، قصد جانم دارد. من از ترسِ جان ، خودم را کشتم».
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٦ـ گمراهیهای سیاسی :
چنانکه گفتیم دسته‌هایی در ایران هستند که رهایی ایرانیان را از این گرفتاریها که می‌دارند جز در گراییدن به یکی از دو دولت نمی‌شناسند که گروهی به انگلیس و گروهی به روس گراییده‌اند. اینان یک دسته از روس بیمناکند و برای نگهداری ایران پشتیبانی انگلیس را بایا می‌شمارند. یک دسته‌ی دیگر سرچشمه‌ی بدبختیهای ایران را رفتار انگلیس دانسته برای رهایی از آنها بهواداری روس نیاز می‌بینند. گاهی کسانی هم بی‌باکی نموده دم از پیوستن می‌زنند. بارها شنیده شده : «ما اگر زیردست انگلیس باشیم چه خواهد بود؟!..» ، «ما اگر به روسها پیوندیم چه زیان خواهد داشت؟!..» ، «استقلال چیست؟!.. اینها همه خیال است!..».
ولی اینها گمراهیهای سیاسیست. این اندیشه‌ها ناستوده و خامست و ایرادهایی بآنها توان گرفت :
نخست ـ استقلال گرانبهاتر از آنست که اینان شناخته‌اند. اینان بگفته‌ی خودشان استقلال را چیزی پنداری و تفننی می‌شمارند که اگر بود بوده نبود نبوده. ولی چنین نیست و استقلال دارای نتیجه‌های بسیاریست.
دوم ـ سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آلودگیهای خود توده است ، و این آلودگیها نه چیزیست که با گراییدن به روس یا انگلیس چاره شود. این آلودگیها چاره‌اش جز با دست خودمان نتواند بود و ما باید آزاد باشیم تا بتوانیم باین دردها چاره کنیم. گرایش به یکی از دو دولت میدان آزادی را بما تنگتر خواهد گردانید.
سوم ـ با حال کنونیِ جهان و با پیمانهای دوستی که درمیانه‌ی دولتهاست ، نشدنیست که یکی از دو دولت ، بزیان آن دیگر ، پشتیبانی آشکار بما کند و یا بپاس دلخواه ما پیمان دوستی خود را با آن یکی بهم زند. از این گرایشها جز آن نتیجه نخواهد بود که ما را افزار کار گردانند و بسود خود باین سو و آن سو چرخانند.
چهارم ـ با این دسته‌بندیها که در این کشور است ، اگر یک دسته بخواهند باین دولت گرایند ، دسته‌های دیگر بنام همچشمی بدولت دیگر خواهند گرایید. و این گذشته از اینکه آشفتگی را در کشور بیشتر خواهد گردانید مایه‌ی رنج همان دولتها خواهد بود و هرآینه آنان ما را خوار خواهند شمرد و پاسی بما نخواهند گزاشت.
یک جمله بگویم : این رفتارها بسیار بیم‌آور است و چه‌بسا که روزهای بسیار تیره و سیاهی را برای این توده پدید آورد. کشوری همچون ایران را که مانند ظرف شکسته‌ایست بمیان کشاکشهای دو دولت بزرگ انداختن بسیار دور از خرد است. آنان بگمان خود می‌خواهند دخالت بیگانگان را کمتر گردانند. ولی رفتارهاشان نتیجه‌ی وارونه داده دخالت بیگانگان را هرچه بیشتر تواند گردانید.
آن نومیدیها که می‌نمایند و آن بهانه‌ها که می‌آورند بسیار بیپاست. نخست این غلطست که ما همه‌ی بدیها را از سیاست انگلیس بدانیم. غلطست که از دولت روس آنهمه بترسیم. اینها اندیشه‌های آن کسانیست که درباره‌ی توده و گرفتاریهای آن نیک نیندیشیده آنها را نفهمیده‌اند. سخنی را که چند بار گفتم باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدیها بیش از همه آلودگیهای خود توده است و باید بیش از همه اینها را بدیده گرفت. دوم گرفتم که بهانه‌هاشان راستست. آیا چاره‌ی سیاست انگلیس گراییدن به روس ، و چاره‌ی ترس از روس پناهیدن به انگلیس می‌باشد؟!.. آیا فهم و خرد چنین کاری را سزا می‌شمارد؟!..
روزی به یکی گفتم : داستان شما با این رفتارتان داستان کسیست که خود را کشته و چنین نوشته بود : «فلان خویشاوند با من دشمنست ، قصد جانم دارد. من از ترسِ جان ، خودم را کشتم».
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی دو از دو)
این سخن بسیار نابجاست که به هر چیزی که ما ایراد می‌گیریم و عیبهای آن را می‌شمریم چنین می‌گویند :
«همه‌ی آن که بد نیست شما اگر ایرادی بپاره‌ای قسمتهای آن دارید نباید همه‌اش را نکوهش نمایید» یا می‌گویند : «گفته‌های شما درست است ولی باید نیک را از بد جدا کرد». می‌گوییم : شما اگر یارای آن را داشتید که نیک از بد بازشناسید چرا تاکنون این کار را نکرده‌اید؟! چرا نیکها را از بدها جدا نساخته‌اید؟! هر چیزی را تا ما ایراد نگرفته‌ایم بآسمان برمی‌دارید و لاف و گزاف از اندازه بیرون می‌سازید و چون ما ایراد گرفتیم آن زمان هم از تنگی حوصله و سستی خرد نمی‌توانید بیکبار از عقیده‌ی خود برگردید و دست بدامن این عذرها می‌زنید. بیمار را چه که در کار پزشک دخالت نماید؟..
چیزی که نیک را با بد توأم دارد باید سراسر آن را بد دانست و دور انداخت. نیک آن می‌باشد که همه‌ی آن نیک باشد و زیانی از آن نزاید. (1) شما هشت و نه سال درس فلسفه می‌گویید و پندارهای کهنه‌ی دوهزار ساله را که بگفته‌ی خودتان نیک را با بد توأم دارد در مغز جوانان بدبخت جایگیر می‌سازید دیگر کی مجال خواهد بود تا نیک از بد جدا کرده شود؟! آیا هشت سال دیگر هم در این راه صرف خواهد شد؟!.
همیشه این سخن را بروی ما می‌کشند : «پیمان تند می‌رود» می‌گوییم : «ما تند نمی‌رویم. شما کند می‌آیید و نمی‌توانید بما برسید. ما هیچ گونه پایبندی نداریم و راه را بآسانی می‌پیماییم و پیش می‌رویم ولی شما پایبندها دارید و از راه بازمی‌مانید. آن پایبندها را پاره نموده و خرد را راهنمای خود ساخته راه پیمایید. آن زمان با ما همگام خواهید بود. کسی که فریفته‌ی نام ارسطوست او را با ما همراهی نخواهد بود».
این شگفتتر که یکی نامه نوشته چنین می‌گوید : «زمانهای گذشته دیگر نخواهد برگشت. بزرگانی که در آن زمانها بودند کسی امثال ایشان را نخواهد دید. کو مثل آخوند ملاصدرا ، کو مانند لاهیجی...؟!» این جمله نمونه‌ای از گفته‌های نامه‌نگار است و از این یک نمونه می‌توان دانست که چه دلیلهایی را در برابر گفته‌های ما دارد.
این گرفتاری دامنگیر بسیار کسانست که همیشه زمانهای گذشته را بهتر می‌شمارند و مردان پیشین را بر هم‌روزگاران خود برتری می‌نهند و این از آنجاست که نامهای کسان را هرچه بیشتر می‌شنوند در دلهای خود جای بزرگتری برای آنان باز می‌کنند. از اینجاست کسی هرچه دیرین‌تر است نزد اینان بزرگتر است.
شاید هم گاهی چنین بوده که گذشته بهتر بوده ولی در زمان ما چنین گمانی درست نمی‌باشد. اگر راستی را بخواهیم از هزار سال پیش شرق را زمانی بهتر از زمان ما نبوده. نپندارید سخن ناسنجیده می‌گویم و یا گفته‌های خود را در جای دیگری فراموش کرده‌ام. در زمانهای گذشته پاره‌ای نیکیها درمیان بوده که امروز نیست ولی رویهم‌رفته این زمان ما بیمانند می‌باشد.
منظورم نه نیرومندی دولت و ایمنی کشور و از میان برخاستن خانخانی و اینگونه موضوعهاست که در برابر چشمها باشد و هر کسی آن را می‌داند بلکه نیکیهای دیگریست که جز از اینها می‌باشد. کسانی اگر تاریخ ایران را در زمان مغول و دوره‌های پس از آن خوانده‌اند می‌دانند گذشته از گسیختن رشته‌ی استقلال و چیرگی دشمنان خونخوار ، زبونی گریبانگیر خود ایرانیان گردیده و خردها و فهمها بی‌اندازه پستی داشته است. کتابهایی را که از آن زمانها یادگار مانده بگیرید و بخوانید تا بدانید چه نارواییها در کار بوده و دانشمندان و پیشوایان به چه نگارشهایی برمی‌خاسته‌اند.
خواهید گفت دوره‌ی گرفتاری بوده. ما هم از آن زمان می‌گذریم و از تیمور خونخوار و زمان او نیز سخن نمی‌رانیم و از آن زبونیها و بیهوده‌کاریها که روی داده چشم می‌پوشیم. آیا در زمان صفویان که دوره‌ی درخشان ایرانست خردها پست نبوده؟.. اگر نبوده پس آنهمه بدعتهای دینی چه بوده؟ آنهمه دروغبافیها چه علتی داشته؟.
از همه‌ی اینها می‌گذریم. دیروز زمان قاجاریان چه بوده و آیا یادگارهایی که از آن زمان بازمانده چیست؟.. آیا مردم آن زمان بهتر از زمان ما بودند؟! آری زمانه کی مانند مردان آن دوره را خواهد دید!
ما نمی‌خواهیم سخن را ببدگویی از این و آن بکشانیم وگرنه نام چند تن از حکیمان (!) گذشته را بویژه از زمان مغول و دوره‌ی قاجار در اینجا می‌آوردیم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 گذشته و اکنون (تکه‌ی دو از دو)
این سخن بسیار نابجاست که به هر چیزی که ما ایراد می‌گیریم و عیبهای آن را می‌شمریم چنین می‌گویند :
«همه‌ی آن که بد نیست شما اگر ایرادی بپاره‌ای قسمتهای آن دارید نباید همه‌اش را نکوهش نمایید» یا می‌گویند : «گفته‌های شما درست است ولی باید نیک را از بد جدا کرد». می‌گوییم : شما اگر یارای آن را داشتید که نیک از بد بازشناسید چرا تاکنون این کار را نکرده‌اید؟! چرا نیکها را از بدها جدا نساخته‌اید؟! هر چیزی را تا ما ایراد نگرفته‌ایم بآسمان برمی‌دارید و لاف و گزاف از اندازه بیرون می‌سازید و چون ما ایراد گرفتیم آن زمان هم از تنگی حوصله و سستی خرد نمی‌توانید بیکبار از عقیده‌ی خود برگردید و دست بدامن این عذرها می‌زنید. بیمار را چه که در کار پزشک دخالت نماید؟..
چیزی که نیک را با بد توأم دارد باید سراسر آن را بد دانست و دور انداخت. نیک آن می‌باشد که همه‌ی آن نیک باشد و زیانی از آن نزاید. (1) شما هشت و نه سال درس فلسفه می‌گویید و پندارهای کهنه‌ی دوهزار ساله را که بگفته‌ی خودتان نیک را با بد توأم دارد در مغز جوانان بدبخت جایگیر می‌سازید دیگر کی مجال خواهد بود تا نیک از بد جدا کرده شود؟! آیا هشت سال دیگر هم در این راه صرف خواهد شد؟!.
همیشه این سخن را بروی ما می‌کشند : «پیمان تند می‌رود» می‌گوییم : «ما تند نمی‌رویم. شما کند می‌آیید و نمی‌توانید بما برسید. ما هیچ گونه پایبندی نداریم و راه را بآسانی می‌پیماییم و پیش می‌رویم ولی شما پایبندها دارید و از راه بازمی‌مانید. آن پایبندها را پاره نموده و خرد را راهنمای خود ساخته راه پیمایید. آن زمان با ما همگام خواهید بود. کسی که فریفته‌ی نام ارسطوست او را با ما همراهی نخواهد بود».
این شگفتتر که یکی نامه نوشته چنین می‌گوید : «زمانهای گذشته دیگر نخواهد برگشت. بزرگانی که در آن زمانها بودند کسی امثال ایشان را نخواهد دید. کو مثل آخوند ملاصدرا ، کو مانند لاهیجی...؟!» این جمله نمونه‌ای از گفته‌های نامه‌نگار است و از این یک نمونه می‌توان دانست که چه دلیلهایی را در برابر گفته‌های ما دارد.
این گرفتاری دامنگیر بسیار کسانست که همیشه زمانهای گذشته را بهتر می‌شمارند و مردان پیشین را بر هم‌روزگاران خود برتری می‌نهند و این از آنجاست که نامهای کسان را هرچه بیشتر می‌شنوند در دلهای خود جای بزرگتری برای آنان باز می‌کنند. از اینجاست کسی هرچه دیرین‌تر است نزد اینان بزرگتر است.
شاید هم گاهی چنین بوده که گذشته بهتر بوده ولی در زمان ما چنین گمانی درست نمی‌باشد. اگر راستی را بخواهیم از هزار سال پیش شرق را زمانی بهتر از زمان ما نبوده. نپندارید سخن ناسنجیده می‌گویم و یا گفته‌های خود را در جای دیگری فراموش کرده‌ام. در زمانهای گذشته پاره‌ای نیکیها درمیان بوده که امروز نیست ولی رویهم‌رفته این زمان ما بیمانند می‌باشد.
منظورم نه نیرومندی دولت و ایمنی کشور و از میان برخاستن خانخانی و اینگونه موضوعهاست که در برابر چشمها باشد و هر کسی آن را می‌داند بلکه نیکیهای دیگریست که جز از اینها می‌باشد. کسانی اگر تاریخ ایران را در زمان مغول و دوره‌های پس از آن خوانده‌اند می‌دانند گذشته از گسیختن رشته‌ی استقلال و چیرگی دشمنان خونخوار ، زبونی گریبانگیر خود ایرانیان گردیده و خردها و فهمها بی‌اندازه پستی داشته است. کتابهایی را که از آن زمانها یادگار مانده بگیرید و بخوانید تا بدانید چه نارواییها در کار بوده و دانشمندان و پیشوایان به چه نگارشهایی برمی‌خاسته‌اند.
خواهید گفت دوره‌ی گرفتاری بوده. ما هم از آن زمان می‌گذریم و از تیمور خونخوار و زمان او نیز سخن نمی‌رانیم و از آن زبونیها و بیهوده‌کاریها که روی داده چشم می‌پوشیم. آیا در زمان صفویان که دوره‌ی درخشان ایرانست خردها پست نبوده؟.. اگر نبوده پس آنهمه بدعتهای دینی چه بوده؟ آنهمه دروغبافیها چه علتی داشته؟.
از همه‌ی اینها می‌گذریم. دیروز زمان قاجاریان چه بوده و آیا یادگارهایی که از آن زمان بازمانده چیست؟.. آیا مردم آن زمان بهتر از زمان ما بودند؟! آری زمانه کی مانند مردان آن دوره را خواهد دید!
ما نمی‌خواهیم سخن را ببدگویی از این و آن بکشانیم وگرنه نام چند تن از حکیمان (!) گذشته را بویژه از زمان مغول و دوره‌ی قاجار در اینجا می‌آوردیم.
👇
درخت را از میوه‌اش می‌شناسند. آیا آن بزرگان گذشته چه کاری را انجام داده‌اند؟! آیا از صدها و هزارها کتاب که در شعر و فلسفه و اصول و منطق و اینگونه موضوعها یادگار گزارده‌اند جز زیان چه سودی بدست می‌آید؟! اگر این کتابها سودی داشت بایستی شرقیان بهترین حال را داشتند و ما می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش (2) اندازه‌ی بدبختی و تیره‌روزی شرق چه بوده؟! اگر راستی را بخواهیم مایه‌ی بدبختی شرق بیش از همه همان بزرگان بوده‌اند که خودشان شایسته‌ی هیچ کاری نبوده و مردم را نیز از شایستگی انداخته‌اند و امروز هم چاره جز آن نداریم که بکوشیم و ساخته‌ها و پرداخته‌های آنان را از میان برداریم و این همان کار است که پیمان بر آن می‌کوشد.
پانوشت :
1ـ خواست آن چیزهاییست که در آیین زندگانی بکار می‌رود. در اینجا جمله کوتاه افتاده و معنیش روشنی نیافته. گرچه «و زیانی از آن نزاید» بروشن‌تر ساختن معنی کمک کرده. در کتاب «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» چنین آمده : باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هر آنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. در آنجا مثالهایی سخن را بازتر می‌گرداند و آنگاه دانسته می‌گردد که سخنِ بسیار پرمغز و سنجیده‌ایست.
2ـ چون این نوشتار در فروردین سال 1315 نوشته شده خواست نویسنده روزگار «تیره‌روزی شرق» پیش از جنبشهای مشروطه در ایران و عثمانی (ترکیه) می‌باشد. سالهایی که رفته‌رفته کشورهایی همچون مصر و چین و هندوستان و افغانستان یکایک از خواب گرانِ دوسدساله و سه‌سدساله بیدار می‌گردیدند.
3ـ ایرانیان یادگارهای پیشینیان را که بیش از همه در کتابهای ایشان رویهم انباشته شده دیده و خوانده ولی در آن باره نیندیشیده‌اند. این یادگارها یک بخشش در دست ما مدارک تاریخی و بخشی بکار زبانشناسی و جغرافی می‌آید. ولی بازمانده‌ی آنها نتیجه‌ای جز فرسودن اندیشه‌ها و پست گردیدن خردها و سرانجام پس‌ماندگی توده نمی‌دهد.
این یادگارها اگر در جای خود می‌مانْد باز ما را با آنها کاری نمی‌بود. تیره‌بختی اینجاست که آنها هر زمان یک دسته‌ای از پیش‌افتادگانِ مردم را بخود دچار می‌سازند و همچون ویروسِ بیماریها خود را در هر دوره چند برابر باززایی می‌کنند. زیرا آن دسته نیز بحال خود نمانده با سود جستن از همان یادگارها هر یکی با نوشتن کتابی یا پرورش شاگردانی به نیروی این بیماری می‌افزایند. اکنون ایرانیان می‌باید سود و زیان آنها را نیک بدیده گیرند. بدیده گیرند تا بایای[وظیفه] خود را درباره‌ی این بازمانده‌های دوره‌ی زبونی دریابند.
🌸
پانوشت :
1ـ خواست آن چیزهاییست که در آیین زندگانی بکار می‌رود. در اینجا جمله کوتاه افتاده و معنیش روشنی نیافته. گرچه «و زیانی از آن نزاید» بروشن‌تر ساختن معنی کمک کرده. در کتاب «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» چنین آمده : باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هر آنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. در آنجا مثالهایی سخن را بازتر می‌گرداند و آنگاه دانسته می‌گردد که سخنِ بسیار پرمغز و سنجیده‌ایست.
2ـ چون این نوشتار در فروردین سال 1315 نوشته شده خواست نویسنده روزگار «تیره‌روزی شرق» پیش از جنبشهای مشروطه در ایران و عثمانی (ترکیه) می‌باشد. سالهایی که رفته‌رفته کشورهایی همچون مصر و چین و هندوستان و افغانستان یکایک از خواب گرانِ دوسدساله و سه‌سدساله بیدار می‌گردیدند.
3ـ ایرانیان یادگارهای پیشینیان را که بیش از همه در کتابهای ایشان رویهم انباشته شده دیده و خوانده ولی در آن باره نیندیشیده‌اند. این یادگارها یک بخشش در دست ما مدارک تاریخی و بخشی بکار زبانشناسی و جغرافی می‌آید. ولی بازمانده‌ی آنها نتیجه‌ای جز فرسودن اندیشه‌ها و پست گردیدن خردها و سرانجام پس‌ماندگی توده نمی‌دهد.
این یادگارها اگر در جای خود می‌مانْد باز ما را با آنها کاری نمی‌بود. تیره‌بختی اینجاست که آنها هر زمان یک دسته‌ای از پیش‌افتادگانِ مردم را بخود دچار می‌سازند و همچون ویروسِ بیماریها خود را در هر دوره چند برابر باززایی می‌کنند. زیرا آن دسته نیز بحال خود نمانده با سود جستن از همان یادگارها هر یکی با نوشتن کتابی یا پرورش شاگردانی به نیروی این بیماری می‌افزایند. اکنون ایرانیان می‌باید سود و زیان آنها را نیک بدیده گیرند. بدیده گیرند تا بایای[وظیفه] خود را درباره‌ی این بازمانده‌های دوره‌ی زبونی دریابند.
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٧ـ باید باستقلال ارج بیشتر گزاشت :
در این زمینه بیش از این سخن نمی‌رانم. جای گفتگو نیست که ما باید باستقلال خود ارج گزاریم و دربند نگهداری آن باشیم و کارهای خود را خودمان بانجام رسانیم. ما اگر باستقلال ارج نگزاریم به چه چیز ارج خواهیم گزاشت؟!.. ایران باید با همه‌ی خاک خود بماند و ما در این کشور برای خود زندگی کنیم و درپی آسایش و خوشی خود باشیم. ما یکی از توده‌های جهانیم و این سرزمین میهن ماست. باید نیک باشیم و خود را از آلودگیها بپیراییم و کشور خود را آباد گردانیم و با سرفرازی زندگی کنیم. این باید بود آرمان ما.
ما از گراییدن به یکی از دو دولت نه تنها سودی نخواهیم دید ، زیانهای بسیار خواهیم دید و دشواریهای ما بیشتر خواهد گردید. چنانکه گفتم در کشور آشفتگیها فزونی خواهد یافت ، دودستگیها سختتر خواهد گردید ، از ارج ما در نزد بیگانگان خواهد کاست ، آزادی ما در کوشش به نیکی توده کمتر خواهد بود. آنگاه چه دولت روس و چه دولت انگلیس ، این نخواهند کرد که به پشتیبانی آشکار از ما برخیزند ، و بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم زنند. جز آنکه ما را افزار گردانند و باین سو و آن سو دوانند ، بکاری نخواهند برخاست.
امروز حال جهان چنانست که نه تنها سود ما ، سود دولتهای انگلیس و روس نیز در آنست که ما استقلال خود را نگه داریم و کارهای کشور را خودمان راه اندازیم و بهیچ یک از آن دو دولت نگراییم. بودن یک ایران آزاد و استوار بسود آن دولتها نیز هست.
اینکه روس و انگلیس استقلال ایران را براست می‌دارند [=تصدیق می‌کنند] و پیاپی می‌گویند : «ما با ایران دعوای خاکی نداریم» تعارف یا فریبکاری نیست و از روی راستیست. در حال امروزی چشم بخاک ایران دوختن و یا دست‌اندازی بگوشه‌ای از این کشور کردن ، بزیان آنهاست. روس و انگلیس هر یکی سیاست جهانی بسیار بزرگی را دنبال می‌کنند و خود آنها پیشگام شده انجمن سانفرانسیکو (1) برپا می‌گردانند ، و سخن از آزادی همه‌ی توده‌ها بمیان آورده «منشور»ها بیرون می‌دهند. با آن سیاست بسیار ناسازگار است که بیایند در ایران دعوای خاکی کنند و یا استقلال این کشور را بهم زنند.
آنگاه امروز انگلیس و روس باهم دوستی پیدا کرده‌اند و در کارهای جهان همدست یکدیگر می‌باشند. (2) هیچگاه این دو دولت ـ یا بهتر بگویم : این دو توده ـ بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد.
از دو حال بیرون نیست : روس و انگلیس یا در اندیشه‌ی دوستی با یکدیگر و خواهای (3) صلح و آرامشند و در آن حال پروایی بما نخواهند داشت و دوباره می‌گویم بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد ، و یا اندیشه‌ی دوستی ندارند و درپی پدید آوردن جنگ می‌باشند و در آن حال نیز ما جز افزاری در دست آنها نخواهیم بود و جز بدبختیها بهره‌ای نخواهیم برد.
آری یک چیز را پنهان نتوان داشت و آن دخالتهاییست که روس و انگلیس در کارهای ایران ، در آشکار و پنهان ، از دور و نزدیک ، می‌کنند و همینها مایه‌ی رنجیدگیها درمیان آنهاست.
من چنین می‌دانم که این دخالتها نتیجه‌ی همچشمیهای ایشان می‌باشد و انگیزه‌ی آنها بیش از هر چیز حال آشفتگی و نابسامانی ایرانست. در این کشور که سیاست روشنی نیست و یک دولت نیرومند و پایدار بروی کار نمی‌آید ، هر یکی از آن دو دولت از دیگری بیمناکست. انگلیسها می‌ترسند روسها پیش افتند و در ایران ریشه دوانند و دسته‌ها برای هواداری خودشان پدید آورند و اگر در آینده جنگی درمیانه رخ داد ، از این کشور و از مردمش بزیان ایشان سود جویند ، روسها در نوبت خود از انگلیسها همان ترس را می‌دارند و نمی‌توانند بی‌پروایی نمایند و خود را بکنار کشند.
ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای این دو دولت باهم برخورد پیدا کرده. اکنون اگر ایرانیان مردان سرفرازی باشند و در این کشور دسته‌ی نیرومندی رشته‌ی کارها را بدست گیرد و با فهم و بینش کشور را راه برد و هر دو دولت را به یک دیده ، دیده یکسان رفتار کند ، پیداست که از برخورد آن دو دولت بسیار خواهد کاست و من چنین می‌دانم که خود آن دولتها از این رفتار خشنود گردیده هر دو سود خود را در آن خواهند دید که بچنان دولتی کمکها کنند و تا توانند خود را از کارهای این کشور دورتر دارند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٧ـ باید باستقلال ارج بیشتر گزاشت :
در این زمینه بیش از این سخن نمی‌رانم. جای گفتگو نیست که ما باید باستقلال خود ارج گزاریم و دربند نگهداری آن باشیم و کارهای خود را خودمان بانجام رسانیم. ما اگر باستقلال ارج نگزاریم به چه چیز ارج خواهیم گزاشت؟!.. ایران باید با همه‌ی خاک خود بماند و ما در این کشور برای خود زندگی کنیم و درپی آسایش و خوشی خود باشیم. ما یکی از توده‌های جهانیم و این سرزمین میهن ماست. باید نیک باشیم و خود را از آلودگیها بپیراییم و کشور خود را آباد گردانیم و با سرفرازی زندگی کنیم. این باید بود آرمان ما.
ما از گراییدن به یکی از دو دولت نه تنها سودی نخواهیم دید ، زیانهای بسیار خواهیم دید و دشواریهای ما بیشتر خواهد گردید. چنانکه گفتم در کشور آشفتگیها فزونی خواهد یافت ، دودستگیها سختتر خواهد گردید ، از ارج ما در نزد بیگانگان خواهد کاست ، آزادی ما در کوشش به نیکی توده کمتر خواهد بود. آنگاه چه دولت روس و چه دولت انگلیس ، این نخواهند کرد که به پشتیبانی آشکار از ما برخیزند ، و بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم زنند. جز آنکه ما را افزار گردانند و باین سو و آن سو دوانند ، بکاری نخواهند برخاست.
امروز حال جهان چنانست که نه تنها سود ما ، سود دولتهای انگلیس و روس نیز در آنست که ما استقلال خود را نگه داریم و کارهای کشور را خودمان راه اندازیم و بهیچ یک از آن دو دولت نگراییم. بودن یک ایران آزاد و استوار بسود آن دولتها نیز هست.
اینکه روس و انگلیس استقلال ایران را براست می‌دارند [=تصدیق می‌کنند] و پیاپی می‌گویند : «ما با ایران دعوای خاکی نداریم» تعارف یا فریبکاری نیست و از روی راستیست. در حال امروزی چشم بخاک ایران دوختن و یا دست‌اندازی بگوشه‌ای از این کشور کردن ، بزیان آنهاست. روس و انگلیس هر یکی سیاست جهانی بسیار بزرگی را دنبال می‌کنند و خود آنها پیشگام شده انجمن سانفرانسیکو (1) برپا می‌گردانند ، و سخن از آزادی همه‌ی توده‌ها بمیان آورده «منشور»ها بیرون می‌دهند. با آن سیاست بسیار ناسازگار است که بیایند در ایران دعوای خاکی کنند و یا استقلال این کشور را بهم زنند.
آنگاه امروز انگلیس و روس باهم دوستی پیدا کرده‌اند و در کارهای جهان همدست یکدیگر می‌باشند. (2) هیچگاه این دو دولت ـ یا بهتر بگویم : این دو توده ـ بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد.
از دو حال بیرون نیست : روس و انگلیس یا در اندیشه‌ی دوستی با یکدیگر و خواهای (3) صلح و آرامشند و در آن حال پروایی بما نخواهند داشت و دوباره می‌گویم بپاس دلخواه ما دوستی خود را بهم نخواهند زد ، و یا اندیشه‌ی دوستی ندارند و درپی پدید آوردن جنگ می‌باشند و در آن حال نیز ما جز افزاری در دست آنها نخواهیم بود و جز بدبختیها بهره‌ای نخواهیم برد.
آری یک چیز را پنهان نتوان داشت و آن دخالتهاییست که روس و انگلیس در کارهای ایران ، در آشکار و پنهان ، از دور و نزدیک ، می‌کنند و همینها مایه‌ی رنجیدگیها درمیان آنهاست.
من چنین می‌دانم که این دخالتها نتیجه‌ی همچشمیهای ایشان می‌باشد و انگیزه‌ی آنها بیش از هر چیز حال آشفتگی و نابسامانی ایرانست. در این کشور که سیاست روشنی نیست و یک دولت نیرومند و پایدار بروی کار نمی‌آید ، هر یکی از آن دو دولت از دیگری بیمناکست. انگلیسها می‌ترسند روسها پیش افتند و در ایران ریشه دوانند و دسته‌ها برای هواداری خودشان پدید آورند و اگر در آینده جنگی درمیانه رخ داد ، از این کشور و از مردمش بزیان ایشان سود جویند ، روسها در نوبت خود از انگلیسها همان ترس را می‌دارند و نمی‌توانند بی‌پروایی نمایند و خود را بکنار کشند.
ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای این دو دولت باهم برخورد پیدا کرده. اکنون اگر ایرانیان مردان سرفرازی باشند و در این کشور دسته‌ی نیرومندی رشته‌ی کارها را بدست گیرد و با فهم و بینش کشور را راه برد و هر دو دولت را به یک دیده ، دیده یکسان رفتار کند ، پیداست که از برخورد آن دو دولت بسیار خواهد کاست و من چنین می‌دانم که خود آن دولتها از این رفتار خشنود گردیده هر دو سود خود را در آن خواهند دید که بچنان دولتی کمکها کنند و تا توانند خود را از کارهای این کشور دورتر دارند.
👇
بویژه اکنون که پس از شش سال خونریزی و ویرانکاری جهانیان خسته و فرسوده‌اند و هیچ دولتی نمی‌خواهد دوباره جنگ پیش آید ، و چه روس و چه انگلیس با همه‌ی همچشمی که دارند ، می‌خواهند در دوستی پایدار باشند و از هرچه که رنجیدگی‌آور است تا می‌توانند دوری می‌گزینند. با چنین حالی برای ایرانیان فرصت نیکیست که شایندگی از خود نشان دهند ، که با پیش گرفتن یک سیاست دوراندیشانه و رفتار خردمندانه ، هم کشور خود را از این گرداب درماندگی بیرون آورده به یک راه پیشرفت اندازند ، و هم در زمینه‌ی آسایش و آرامش جهان گامهایی بردارند و نام نیکی بدست آورند. می‌توان گفت : از قرنها چنین فرصتی برای ایران پیش نیامده بوده.
پانوشتها :
1ـ انجمن یا کنفرانس سانفرانسیسکو که در آوریل ۱۹۴۵ برگزار شد ، همان است که پنجاه و اند کشور شرکت‌کننده در آن ، منشور ملل متحد را به تصویب رساندند. ایران نیز یکی از آن کشورها بود. ـ و
2ـ این سخن در زمانیست که در چند سال آخر جنگ جهانی دوم روس و انگلیس و آمریکا در برابر آلمان و همدستان او ، دست یگانگی بهم دادند. همچنین از 18 تیر سال 1324 مردم انگلیس از حزب چرچیل (محافظه‌کار) بسوی حزب کارگر که سیاستش بدولت روس نزدیکتر بود رو آوردند. چنانکه گفتیم چاپ نخست این کتاب در همان روزها بیرون آمده. اینست معنی «دوستی آن دو دولت» در سخن بالا. ـ و
3ـ خواها = همیشه خواهنده. ـ و
🌸
پانوشتها :
1ـ انجمن یا کنفرانس سانفرانسیسکو که در آوریل ۱۹۴۵ برگزار شد ، همان است که پنجاه و اند کشور شرکت‌کننده در آن ، منشور ملل متحد را به تصویب رساندند. ایران نیز یکی از آن کشورها بود. ـ و
2ـ این سخن در زمانیست که در چند سال آخر جنگ جهانی دوم روس و انگلیس و آمریکا در برابر آلمان و همدستان او ، دست یگانگی بهم دادند. همچنین از 18 تیر سال 1324 مردم انگلیس از حزب چرچیل (محافظه‌کار) بسوی حزب کارگر که سیاستش بدولت روس نزدیکتر بود رو آوردند. چنانکه گفتیم چاپ نخست این کتاب در همان روزها بیرون آمده. اینست معنی «دوستی آن دو دولت» در سخن بالا. ـ و
3ـ خواها = همیشه خواهنده. ـ و
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی یک از پنج)
در شماره‌ی دوم پیمان گفتاری در پیرامون فلسفه‌ی یونان و بی‌ارجی آن نگاشتیم و اینک بار دیگر در آن زمینه‌ها بگفتگو می‌پردازیم :
چنانکه در گفتار پیشین گفته‌ایم بنیاد سخن ما بر دو چیز است : یکی ، جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت. دوم ، جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و گزافه دوری گزید.
درباره‌ی هر یک جمله سخنهایی می‌رانیم :
1ـ جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت
جستجویی که نتیجه‌ای از آن در دست نخواهد بود چرا باید هوش را در راه آن گداخت؟! چرا باید زمینه‌ی کشاکش و پیکار پدید آورد؟! چرا باید پهنای راه را پیمود و خود را فرسوده گردانید؟!
«وجود اصل است یا ماهیت؟..» آیا چه سودی از این جُستار[=مبحث] در دست تواند بود؟! کی وجود از ماهیت یا ماهیت از وجود جدا بوده؟! آیا از انگار (فرض) نتیجه‌ای پدید می‌آید؟!
اینکه کسانی می‌گویند : «به هر جستجویی باید پرداخت» یا می‌گویند : «دانستن هر چیزی بهتر از ندانستن اوست» اینان بدانند که زمان گرانبهاتر و مجال زندگانی تنگتر از آنست که ایشان می‌پندارند. (1) و آنگاه اینگونه جُستارها کج‌اندیشی بار می‌دهد و از جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی می‌کاهد.
کسی که هر خوراک سنگین و هضم‌ناپذیری را می‌بلعد و معده‌ی خود را از کار می‌اندازد زیانکارتر از کسی نیست که به هر انگار و پنداری پرداخته مغز خود را فرسوده می‌گرداند.
اینکه ما به هر جستجویی پردازیم بدان می‌ماند که کسی که گذرش بباغی افتاده بخواهد از همه چیز آن بهره برگیرد و پیش از همه دست بگیاه‌های تلخ و هرزه بیازد و بر و دوش خود را پر سازد و بدینسان از گلها و میوه‌ها بی‌بهره بماند.
آدمی را بیش از هر چیز فهم درست می‌باید.
پانوشت :
1ـ امروز این تنگی مجال زندگی نمایانتر از گذشته است زیرا در روزگاری می‌زییم که «انفجار اطلاعات»اش خوانده‌اند و چون هر کسی در برابر خود انبوهی از جُستارها ـ بایسته یا بیهوده ، سودمند یا زیانمند ، راست یا دروغ ـ را می‌یابد که می‌تواند برگزیند و بآنها پردازد ، اینست با اندک‌غفلتی در اولویت‌بندی می‌تواند خود را در این اقیانوس آگاهیها ، در کار غرق شدن یابد و زمانی بخود آید که سالهای ارزشمند عمر را از دست هِشته است. کسانی که براه پاکدینی آشنا گردیده‌اند نیک می‌دانند گذشته از آنکه این راه ایشان را از پابندهای بیمناکی همچون پرداختن بشعرهای بیهوده ، فلسفه ، رُمان ، پندارها (خرافه) ، عرفان ، بهائیگری ، شیعیگری و مانند اینها رهانیده ، با یاد دادن حقایق زندگانی ، ایشان را از پرداختن بدیگر گمراهیها که به تباه گردیدن عمر گرانمایه می‌انجامد بازداشته است. اینها بایسته‌ی رستگاری است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی یک از پنج)
در شماره‌ی دوم پیمان گفتاری در پیرامون فلسفه‌ی یونان و بی‌ارجی آن نگاشتیم و اینک بار دیگر در آن زمینه‌ها بگفتگو می‌پردازیم :
چنانکه در گفتار پیشین گفته‌ایم بنیاد سخن ما بر دو چیز است : یکی ، جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت. دوم ، جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و گزافه دوری گزید.
درباره‌ی هر یک جمله سخنهایی می‌رانیم :
1ـ جز بجستجوهای سودمند نباید پرداخت
جستجویی که نتیجه‌ای از آن در دست نخواهد بود چرا باید هوش را در راه آن گداخت؟! چرا باید زمینه‌ی کشاکش و پیکار پدید آورد؟! چرا باید پهنای راه را پیمود و خود را فرسوده گردانید؟!
«وجود اصل است یا ماهیت؟..» آیا چه سودی از این جُستار[=مبحث] در دست تواند بود؟! کی وجود از ماهیت یا ماهیت از وجود جدا بوده؟! آیا از انگار (فرض) نتیجه‌ای پدید می‌آید؟!
اینکه کسانی می‌گویند : «به هر جستجویی باید پرداخت» یا می‌گویند : «دانستن هر چیزی بهتر از ندانستن اوست» اینان بدانند که زمان گرانبهاتر و مجال زندگانی تنگتر از آنست که ایشان می‌پندارند. (1) و آنگاه اینگونه جُستارها کج‌اندیشی بار می‌دهد و از جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی می‌کاهد.
کسی که هر خوراک سنگین و هضم‌ناپذیری را می‌بلعد و معده‌ی خود را از کار می‌اندازد زیانکارتر از کسی نیست که به هر انگار و پنداری پرداخته مغز خود را فرسوده می‌گرداند.
اینکه ما به هر جستجویی پردازیم بدان می‌ماند که کسی که گذرش بباغی افتاده بخواهد از همه چیز آن بهره برگیرد و پیش از همه دست بگیاه‌های تلخ و هرزه بیازد و بر و دوش خود را پر سازد و بدینسان از گلها و میوه‌ها بی‌بهره بماند.
آدمی را بیش از هر چیز فهم درست می‌باید.
پانوشت :
1ـ امروز این تنگی مجال زندگی نمایانتر از گذشته است زیرا در روزگاری می‌زییم که «انفجار اطلاعات»اش خوانده‌اند و چون هر کسی در برابر خود انبوهی از جُستارها ـ بایسته یا بیهوده ، سودمند یا زیانمند ، راست یا دروغ ـ را می‌یابد که می‌تواند برگزیند و بآنها پردازد ، اینست با اندک‌غفلتی در اولویت‌بندی می‌تواند خود را در این اقیانوس آگاهیها ، در کار غرق شدن یابد و زمانی بخود آید که سالهای ارزشمند عمر را از دست هِشته است. کسانی که براه پاکدینی آشنا گردیده‌اند نیک می‌دانند گذشته از آنکه این راه ایشان را از پابندهای بیمناکی همچون پرداختن بشعرهای بیهوده ، فلسفه ، رُمان ، پندارها (خرافه) ، عرفان ، بهائیگری ، شیعیگری و مانند اینها رهانیده ، با یاد دادن حقایق زندگانی ، ایشان را از پرداختن بدیگر گمراهیها که به تباه گردیدن عمر گرانمایه می‌انجامد بازداشته است. اینها بایسته‌ی رستگاری است.
🌸
سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان بخش 2.pdf
467.9 KB
📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
5ـ اندازه‌گیری سرمایه‌ی اجتماعی
6ـ آیا نیک بودن یک مردمی با پیشرفتشان مرتبط است؟!
7ـ نشانه‌ها و سودهای سرمایه‌ی اجتماعی
8ـ یک کشور برای پیشرفت نیازمند چیست؟
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
🔹 شایندگی از چیست؟
🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها
🖌 نویساد (هیئت تحریریه)
5ـ اندازه‌گیری سرمایه‌ی اجتماعی
6ـ آیا نیک بودن یک مردمی با پیشرفتشان مرتبط است؟!
7ـ نشانه‌ها و سودهای سرمایه‌ی اجتماعی
8ـ یک کشور برای پیشرفت نیازمند چیست؟
👈 فهرست بخشها
💐🌸🌹
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٨ـ باید با هر دو دولت نیکخواهی نمود :
نکته‌ای که در اینجا هست دو چیز است : یکی آنکه ایرانیان برای خود زندگی کنند و درپی نیکی خودشان باشند. استقلال در معنی والاترش همینست. استقلال تنها جداسر بودن نیست. چه‌بسا مردمی که جداسر باشند و از ناتوانی روانها و خردها برای دیگران زندگی کنند. استقلال آنست که ایرانیان خود را با دیگران یکسان بینند و رشته‌ی کارها را خود بدست گرفته بکوشند که توده را از بدیها بپیرایند و کشور را از ویرانی بیرون آورند و آرمانهای ارجمندی را بدیده گرفته درپی پیشرفت باشند.
دیگری اینکه با دو دولت روس و انگلیس (و همچنان با دولتهای دیگر) یکسان رفتارکنند. به هر دو نیکخواه باشند ، یکی را بدیگری برتری ننهند ، به یکی بیشتر نگرایند. آنگاه «منافع» یا برخورداریها را که آنان در این کشور داشته‌اند (و می‌دارند) بدیده گیرند و تا آنجا که باستقلال ایران برنخورد راهش را باز گزارند.
این دو نکته هر یکی در جای خود ارجدار است و باید بدیده گرفته شود. باید همبستگیهای ما با دو دولت بروی این دو پایه بنیاد یابد.
در این گفتارها نمی‌خواهم نامی از کسی یا حزبی ببرم و نمی‌خواهم مایه‌ی دل‌آزردگی این و آن گردم. وگرنه گفتنیها بسیار و میدان خرده‌گیری پهناور است.
من بارها می‌بینم در یک روزنامه بنام دلسوزی و هواداری از دولت شوروی گفتار نوشته شده. چند ماه پیش در روزنامه‌ای دیدم که گفتاری نوشته شده در این زمینه که «در یونان منافع دولت شوروی بخطر افتاده» و نویسنده دلسوزیها نشان داده. در شگفت شدم که توده‌ی شوروی امروز تواناترین توده‌ی جهانست. توده‌ایست که برای پیشرفت سیاست خود ، چه در یونان و چه در جاهای دیگر ، ملیونها ارتش آراسته و آماده می‌دارد ، هزارها ژنرال آزموده می‌دارد ، صدها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد ، چه نیاز بوده که یک روزنامه‌نویس ایرانی چنین دلسوزی کند؟!.. این چه کاریست که یک ایرانی در ایران بدبختیهای کشور خود را فراموش کند و بیاد توده‌ی شوروی بیفتد؟!.. راستست که توده‌ی شوروی توده‌ی آزادیخواهیست ، همه آنان را دوست می‌دارند و فیروزی آنان را می‌خواهند. ولی این چیزی دیگر است و آن دلسوزی و گریباندری که روزنامه‌نویس نشان داده چیزی دیگر می‌بود.
تنها از یکسو نیست. از آنسو هم گروهی در ایران دسته بسته‌اند که «منافع انگلستان را حفظ کنند». انگلستان که ملیونها آرتش و هزارها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد و زنهایش بافهمتر از مردان ایران هستند ، اینها به پشتیبانی ازو برخاسته‌اند. (1)
در تبریز مثلی هست می‌گویند : انگشت توانگر که زخمی شد و خون آمد ، برای بستن آن بینوا پیراهنش را پاره کند. این مثل جای خود را گرفته است.
بشُوَند اینهاست که می‌گوییم : ایرانیان باید برای خود زندگی کنند. اینها زندگی کردن برای دیگران است.
برخی از اینها می‌گویند : «باید دنیا اصلاح شود ، ما هم در ضمن آن اصلاح شویم». این را برای گفتگوهای خود از سیاست روس و انگلیس و هواداریها که به یکی از آن دو دولت می‌نمایند بهانه می‌آورند.
می‌گویم : راست نیست. چه‌بسا که جهان درست شود و دیگران نیک باشند و شما با این نادرستی و بدی بازمانید. با این رفتاری که پیش گرفته‌اید جز چنان نتیجه‌ای را نتوان بیوسید. (2) داستان شما داستان کسیست که خانه‌ی خود را پاکیزه ندارد و همیشه سخن از پاکیزگی شهر رانده بشهرداری خرده گیرد ، و بهانه‌اش آن باشد که اگر شهر پاکیزه شود خانه‌ی ما نیز در آن میان پاکیزه خواهد بود. در حالی که چنین نیست و از پاکیزگی شهر خانه‌ی او پاکیزه نتواند بود.
درباره‌ی برخورداریها (منافع) که دو دولت در ایران داشته‌اند ، در این باره هم کسانی تندرویها می‌دارند. آنان می‌پندارند ما باید دیواری میانه‌ی خود و همسایگان بکشیم و حق هیچ گونه بهره‌مندی بآنها ندهیم. استقلال را باین معنی می‌شناسند.
ولی این هم خامست و استقلال باین معنی نیست. ما باید با همسایگان راه رویم و همبستگیها داریم. باید با آنان دوستی نماییم. این بما نخواهد برخورد که برخی امتیازها بآنان دهیم و راه برخورداریها را از کشورمان (تا آنجا که باستقلال و بی‌یکسویی[=بیطرفی] ما برنخورد) برویشان باز گزاریم. مثلاً داستان خواروبار و افزار فرستادن به شوروی که در این جنگ رخ داد و از کشور ما برخورداریها شد ، چیزی که بما برخورَد نمی‌بود و دولت بایستی آن را با خوشی پذیرد و آن پیشامدهای رسوای شهریور١٣٢٠ (3) پیش نیاید. این را برای مثل می‌گویم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٨ـ باید با هر دو دولت نیکخواهی نمود :
نکته‌ای که در اینجا هست دو چیز است : یکی آنکه ایرانیان برای خود زندگی کنند و درپی نیکی خودشان باشند. استقلال در معنی والاترش همینست. استقلال تنها جداسر بودن نیست. چه‌بسا مردمی که جداسر باشند و از ناتوانی روانها و خردها برای دیگران زندگی کنند. استقلال آنست که ایرانیان خود را با دیگران یکسان بینند و رشته‌ی کارها را خود بدست گرفته بکوشند که توده را از بدیها بپیرایند و کشور را از ویرانی بیرون آورند و آرمانهای ارجمندی را بدیده گرفته درپی پیشرفت باشند.
دیگری اینکه با دو دولت روس و انگلیس (و همچنان با دولتهای دیگر) یکسان رفتارکنند. به هر دو نیکخواه باشند ، یکی را بدیگری برتری ننهند ، به یکی بیشتر نگرایند. آنگاه «منافع» یا برخورداریها را که آنان در این کشور داشته‌اند (و می‌دارند) بدیده گیرند و تا آنجا که باستقلال ایران برنخورد راهش را باز گزارند.
این دو نکته هر یکی در جای خود ارجدار است و باید بدیده گرفته شود. باید همبستگیهای ما با دو دولت بروی این دو پایه بنیاد یابد.
در این گفتارها نمی‌خواهم نامی از کسی یا حزبی ببرم و نمی‌خواهم مایه‌ی دل‌آزردگی این و آن گردم. وگرنه گفتنیها بسیار و میدان خرده‌گیری پهناور است.
من بارها می‌بینم در یک روزنامه بنام دلسوزی و هواداری از دولت شوروی گفتار نوشته شده. چند ماه پیش در روزنامه‌ای دیدم که گفتاری نوشته شده در این زمینه که «در یونان منافع دولت شوروی بخطر افتاده» و نویسنده دلسوزیها نشان داده. در شگفت شدم که توده‌ی شوروی امروز تواناترین توده‌ی جهانست. توده‌ایست که برای پیشرفت سیاست خود ، چه در یونان و چه در جاهای دیگر ، ملیونها ارتش آراسته و آماده می‌دارد ، هزارها ژنرال آزموده می‌دارد ، صدها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد ، چه نیاز بوده که یک روزنامه‌نویس ایرانی چنین دلسوزی کند؟!.. این چه کاریست که یک ایرانی در ایران بدبختیهای کشور خود را فراموش کند و بیاد توده‌ی شوروی بیفتد؟!.. راستست که توده‌ی شوروی توده‌ی آزادیخواهیست ، همه آنان را دوست می‌دارند و فیروزی آنان را می‌خواهند. ولی این چیزی دیگر است و آن دلسوزی و گریباندری که روزنامه‌نویس نشان داده چیزی دیگر می‌بود.
تنها از یکسو نیست. از آنسو هم گروهی در ایران دسته بسته‌اند که «منافع انگلستان را حفظ کنند». انگلستان که ملیونها آرتش و هزارها مردان ورزیده‌ی سیاسی می‌دارد و زنهایش بافهمتر از مردان ایران هستند ، اینها به پشتیبانی ازو برخاسته‌اند. (1)
در تبریز مثلی هست می‌گویند : انگشت توانگر که زخمی شد و خون آمد ، برای بستن آن بینوا پیراهنش را پاره کند. این مثل جای خود را گرفته است.
بشُوَند اینهاست که می‌گوییم : ایرانیان باید برای خود زندگی کنند. اینها زندگی کردن برای دیگران است.
برخی از اینها می‌گویند : «باید دنیا اصلاح شود ، ما هم در ضمن آن اصلاح شویم». این را برای گفتگوهای خود از سیاست روس و انگلیس و هواداریها که به یکی از آن دو دولت می‌نمایند بهانه می‌آورند.
می‌گویم : راست نیست. چه‌بسا که جهان درست شود و دیگران نیک باشند و شما با این نادرستی و بدی بازمانید. با این رفتاری که پیش گرفته‌اید جز چنان نتیجه‌ای را نتوان بیوسید. (2) داستان شما داستان کسیست که خانه‌ی خود را پاکیزه ندارد و همیشه سخن از پاکیزگی شهر رانده بشهرداری خرده گیرد ، و بهانه‌اش آن باشد که اگر شهر پاکیزه شود خانه‌ی ما نیز در آن میان پاکیزه خواهد بود. در حالی که چنین نیست و از پاکیزگی شهر خانه‌ی او پاکیزه نتواند بود.
درباره‌ی برخورداریها (منافع) که دو دولت در ایران داشته‌اند ، در این باره هم کسانی تندرویها می‌دارند. آنان می‌پندارند ما باید دیواری میانه‌ی خود و همسایگان بکشیم و حق هیچ گونه بهره‌مندی بآنها ندهیم. استقلال را باین معنی می‌شناسند.
ولی این هم خامست و استقلال باین معنی نیست. ما باید با همسایگان راه رویم و همبستگیها داریم. باید با آنان دوستی نماییم. این بما نخواهد برخورد که برخی امتیازها بآنان دهیم و راه برخورداریها را از کشورمان (تا آنجا که باستقلال و بی‌یکسویی[=بیطرفی] ما برنخورد) برویشان باز گزاریم. مثلاً داستان خواروبار و افزار فرستادن به شوروی که در این جنگ رخ داد و از کشور ما برخورداریها شد ، چیزی که بما برخورَد نمی‌بود و دولت بایستی آن را با خوشی پذیرد و آن پیشامدهای رسوای شهریور١٣٢٠ (3) پیش نیاید. این را برای مثل می‌گویم.
👇
پانوشتها :
1ـ از این دو دسته که اینجا حالشان بازنموده شده ، ارجدارترین آنها ، آنکه هوادار شوروی بود حزب توده و آنکه از انگلستان هواداری می‌کرد حزب «اراده‌ی ملی» بود ـ حزبی که سید ضیاءالدین طباطبایی پس از بازگشت به ایران برپا نمود. گروهها و دسته‌های دیگری نیز برخی از این و برخی از آن هواخواهی می‌کردند. ـ و
2ـ بیوسیدن biusidan (همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن ، منتظر ماندن. ـ و
3ـ درباره‌ی پیشامدهای شهریور 1320 نگاه کنید بکتابهای «دادگاه» و «افسران ما». ـ و
🌸
1ـ از این دو دسته که اینجا حالشان بازنموده شده ، ارجدارترین آنها ، آنکه هوادار شوروی بود حزب توده و آنکه از انگلستان هواداری می‌کرد حزب «اراده‌ی ملی» بود ـ حزبی که سید ضیاءالدین طباطبایی پس از بازگشت به ایران برپا نمود. گروهها و دسته‌های دیگری نیز برخی از این و برخی از آن هواخواهی می‌کردند. ـ و
2ـ بیوسیدن biusidan (همچون نیوشیدن) = انتظار کشیدن ، منتظر ماندن. ـ و
3ـ درباره‌ی پیشامدهای شهریور 1320 نگاه کنید بکتابهای «دادگاه» و «افسران ما». ـ و
🌸
📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)
🖌 احمد کسروی
🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی دو از پنج)
2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (یک از سه)
این را باید پذیرفت که آدمی جز به یکی از پنج راه ، دریافت نمی‌تواند کرد. 1ـ دیدن با چشم 2ـ شنیدن با گوش 3ـ سودن با دست و اندام دیگری 4ـ بوییدن با دماغ 5 ـ چشیدن با کام و این همانست که «حواس پنجگانه» نامیده می‌شود.
جز گرسنگی و تشنگی و درد و فرسودگی و اینگونه چیزها که آدمی از تن خود درمی‌یابد دیگر دانستنیها را جز به یکی از آن پنج راه بدست نمی‌توان آورد.
آری چیزهایی را با اندیشه توان دانست. لیکن در اندیشه هم باید یک پایه‌ی آن از این دریافتها باشد. ما از جای پایی در یک بیابان پی می‌بریم کسی از آنجا گذشته ولی این پس از آنست که آن جای پای را با چشم بینیم و یا اگر کس دیگری دیده با گوش ازو بشنویم.
می‌دانم همین گفته را کسانی بآسانی نخواهند پذیرفت و بسخنانی خواهند پرداخت. لیکن این هم می‌دانم که راه بجایی نبرده سرانجام ناگزیر خواهند بود آن را بپذیرند و یا بخاموشی گرایند.
ما می‌گوییم : کسانی که راز جهان را می‌جویند و گفتگو از آفرینش و آفریدگان می‌نمایند باید جستجو را از راهش کنند تا خودشان و دیگران را گمراه نسازند.
می‌گوییم : علم فلسفه که از یونان برخاسته و در شرق پر و بال پیدا کرده و امروز صدها کتاب از آن علم در دستهاست بنیاد آن گزافه و گمان می‌باشد و اینست ارجی بآن نمی‌توان گزاشت.
از آنسوی همین فلسفه مایه‌ی گرفتاریست که در هر زمان هزاران کسان نادانسته بسوی آن می‌گرایند و سالها عمر خود را در راه آن هدر می‌سازند. نیز از همین فلسفه است که چندین کیش ناروا برخاسته و مایه‌ی گمراهی مردم گردیده.
نتیجه‌ی دیگر آنکه زیانش بیشتر می‌باشد اینکه چون همیشه از چیزهای دور از فهم گفتگو می‌دارد و بعبارت دیگر مو را شکافته میان آن میدان برای سخنرانی پدید می‌آورد از اینجا باعث کجی فهم‌هاست. کسانی «موشکافی» را هنر می‌پندارند ولی جز عیب نمی‌تواند بود. خرد از چنین کارها بیزار است.
کسانی بگذشته با دیده‌ی نیک‌بینی می‌نگرند و این بر ایشان ناگواراست که بر فلسفه و دیگر فنها که یادگار گذشته می‌باشد نکوهش کرده شود و بآسانی نمی‌خواهند دست از آن بیهوده‌کاریها بردارند. اینست ما در این گفتار بیش از همه می‌خواهیم حال قرنهای گذشته را بازنماییم.
بارها گفته‌ایم ده قرن گذشته از بدترین دوره‌های شرق بوده. در این دوره پستی خردها با زبونی توأم گردیده شرقیان را بس بی‌ارج گردانیده. یکی از نشانه‌های این دوره رواج گزافه‌بافیست که چون نیک می‌نگریم علم را جز از گزافه‌بافی نشناخته در هر رشته گستاخانه بافندگی می‌کرده‌اند.
گروهی فلسفه را عنوان نموده ، دسته‌ای دین را دستاویز ساخته ، کسانی ستاره‌شماری (1) یا دیگر زمینه‌ها را پیش گرفته و همگی پنداربافی می‌کرده‌اند. من اینک نمونه‌هایی را در اینجا می‌آورم تا بدانید اندازه‌ی گزافه‌گویی چه و درجه‌ی کندی خردها کدام بوده :
قاضی صاعد اَندُلُسی که او را یکی از دانشمندان بزرگ می‌شمارند در کتاب خود درباره‌ی مردم هند چنین می‌نگارد : پاره‌ای دانشمندانِ ستاره‌شماری (نجوم) چنین گفته‌اند که دو ستاره‌ی کیوان و تیر (زحل و عطارد) پرورش هندوان را در عهده دارند و از اینکه کیوان پرورش ایشان می‌کند رنگها سیاه گردیده و از اینکه تیر بکار آنان برمی‌خیزد خردهاشان درست و دلهاشان پاکیزه شده. نیز کیوان در دوراندیشی و درست‌فهمی آنان شرکت دارد.
ببینید در این یک سخن چندین گزافه بکار رفته :
ستاره‌های آسمان پرورش مردمان را بر روی زمین در عهده دارند ـ آیا به چه دلیل؟!.
پرورش مردم هند را کیوان و تیر بعهده گرفته‌اند ـ آیا به چه دلیل؟!
پرستاری کیوان رنگها را سیاه می‌سازد ـ آیا به چه دلیل؟!
پرستاری تیر خردها را درست و دلها را پاکیزه می‌گرداند ـ آیا به چه دلیل؟!.
سخنی که سراپایش بافندگیست یکی آن را نوشته و دیگری از زبان او بازمی‌گوید. اینست اندازه‌ی کندی خردها در آن زمان!
ستاره‌شماری (علم نجوم) که در آن قرنها رواج بسیار داشت سراپای آن پنداربافیست. آیا چه دلیل هست که ستاره‌های آسمان دخالت در کار زمین دارند؟! یا چه دلیل هست اگر چهار ستاره در فلان برج گرد آمدند وبا یا خشکسالی در زمین پدید آید؟!.. یا چه جهت دارد که فلان ستاره سعد و بهمان ستاره نحس باشد؟! این از کجاست که کیوان سرد و خشک بشمار رود و ماه سرد و تر؟!.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 به چه دانشی باید پرداخت؟.. (تکه‌ی دو از پنج)
2ـ جستجو را باید از راهش کرد و از گمان و از گزافه دوری گزید (یک از سه)
این را باید پذیرفت که آدمی جز به یکی از پنج راه ، دریافت نمی‌تواند کرد. 1ـ دیدن با چشم 2ـ شنیدن با گوش 3ـ سودن با دست و اندام دیگری 4ـ بوییدن با دماغ 5 ـ چشیدن با کام و این همانست که «حواس پنجگانه» نامیده می‌شود.
جز گرسنگی و تشنگی و درد و فرسودگی و اینگونه چیزها که آدمی از تن خود درمی‌یابد دیگر دانستنیها را جز به یکی از آن پنج راه بدست نمی‌توان آورد.
آری چیزهایی را با اندیشه توان دانست. لیکن در اندیشه هم باید یک پایه‌ی آن از این دریافتها باشد. ما از جای پایی در یک بیابان پی می‌بریم کسی از آنجا گذشته ولی این پس از آنست که آن جای پای را با چشم بینیم و یا اگر کس دیگری دیده با گوش ازو بشنویم.
می‌دانم همین گفته را کسانی بآسانی نخواهند پذیرفت و بسخنانی خواهند پرداخت. لیکن این هم می‌دانم که راه بجایی نبرده سرانجام ناگزیر خواهند بود آن را بپذیرند و یا بخاموشی گرایند.
ما می‌گوییم : کسانی که راز جهان را می‌جویند و گفتگو از آفرینش و آفریدگان می‌نمایند باید جستجو را از راهش کنند تا خودشان و دیگران را گمراه نسازند.
می‌گوییم : علم فلسفه که از یونان برخاسته و در شرق پر و بال پیدا کرده و امروز صدها کتاب از آن علم در دستهاست بنیاد آن گزافه و گمان می‌باشد و اینست ارجی بآن نمی‌توان گزاشت.
از آنسوی همین فلسفه مایه‌ی گرفتاریست که در هر زمان هزاران کسان نادانسته بسوی آن می‌گرایند و سالها عمر خود را در راه آن هدر می‌سازند. نیز از همین فلسفه است که چندین کیش ناروا برخاسته و مایه‌ی گمراهی مردم گردیده.
نتیجه‌ی دیگر آنکه زیانش بیشتر می‌باشد اینکه چون همیشه از چیزهای دور از فهم گفتگو می‌دارد و بعبارت دیگر مو را شکافته میان آن میدان برای سخنرانی پدید می‌آورد از اینجا باعث کجی فهم‌هاست. کسانی «موشکافی» را هنر می‌پندارند ولی جز عیب نمی‌تواند بود. خرد از چنین کارها بیزار است.
کسانی بگذشته با دیده‌ی نیک‌بینی می‌نگرند و این بر ایشان ناگواراست که بر فلسفه و دیگر فنها که یادگار گذشته می‌باشد نکوهش کرده شود و بآسانی نمی‌خواهند دست از آن بیهوده‌کاریها بردارند. اینست ما در این گفتار بیش از همه می‌خواهیم حال قرنهای گذشته را بازنماییم.
بارها گفته‌ایم ده قرن گذشته از بدترین دوره‌های شرق بوده. در این دوره پستی خردها با زبونی توأم گردیده شرقیان را بس بی‌ارج گردانیده. یکی از نشانه‌های این دوره رواج گزافه‌بافیست که چون نیک می‌نگریم علم را جز از گزافه‌بافی نشناخته در هر رشته گستاخانه بافندگی می‌کرده‌اند.
گروهی فلسفه را عنوان نموده ، دسته‌ای دین را دستاویز ساخته ، کسانی ستاره‌شماری (1) یا دیگر زمینه‌ها را پیش گرفته و همگی پنداربافی می‌کرده‌اند. من اینک نمونه‌هایی را در اینجا می‌آورم تا بدانید اندازه‌ی گزافه‌گویی چه و درجه‌ی کندی خردها کدام بوده :
قاضی صاعد اَندُلُسی که او را یکی از دانشمندان بزرگ می‌شمارند در کتاب خود درباره‌ی مردم هند چنین می‌نگارد : پاره‌ای دانشمندانِ ستاره‌شماری (نجوم) چنین گفته‌اند که دو ستاره‌ی کیوان و تیر (زحل و عطارد) پرورش هندوان را در عهده دارند و از اینکه کیوان پرورش ایشان می‌کند رنگها سیاه گردیده و از اینکه تیر بکار آنان برمی‌خیزد خردهاشان درست و دلهاشان پاکیزه شده. نیز کیوان در دوراندیشی و درست‌فهمی آنان شرکت دارد.
ببینید در این یک سخن چندین گزافه بکار رفته :
ستاره‌های آسمان پرورش مردمان را بر روی زمین در عهده دارند ـ آیا به چه دلیل؟!.
پرورش مردم هند را کیوان و تیر بعهده گرفته‌اند ـ آیا به چه دلیل؟!
پرستاری کیوان رنگها را سیاه می‌سازد ـ آیا به چه دلیل؟!
پرستاری تیر خردها را درست و دلها را پاکیزه می‌گرداند ـ آیا به چه دلیل؟!.
سخنی که سراپایش بافندگیست یکی آن را نوشته و دیگری از زبان او بازمی‌گوید. اینست اندازه‌ی کندی خردها در آن زمان!
ستاره‌شماری (علم نجوم) که در آن قرنها رواج بسیار داشت سراپای آن پنداربافیست. آیا چه دلیل هست که ستاره‌های آسمان دخالت در کار زمین دارند؟! یا چه دلیل هست اگر چهار ستاره در فلان برج گرد آمدند وبا یا خشکسالی در زمین پدید آید؟!.. یا چه جهت دارد که فلان ستاره سعد و بهمان ستاره نحس باشد؟! این از کجاست که کیوان سرد و خشک بشمار رود و ماه سرد و تر؟!.
👇
بدانسان که جولاهی پشت کارگاه نشسته می‌بافد و جلو می‌رود اینان نیز پیاپی بافته جلو رفته‌اند. این بدتر که در همه جا دعوای آزمایش (تجربه) دارند و ما نمی‌دانیم سردی و خشکی کیوان را چگونه آزموده‌اند! از آنسوی می‌دانیم که همیشه گفته‌های اینان دروغ درآمده و خود آزمایش نادرستی آن گزافه‌ها را نشان داده (2) : با اینهمه شما پستی خردها را تماشا کنید که این یاوه‌بافیها را «دانش» شمارده و در کتابها می‌نگاشته‌اند.
پانوشت :
1ـ ستاره‌شماری خرافه و از ستاره‌شناسی (هیئت) که خود دانشی است جدا می‌باشد.
2ـ بارها روی داده که ستاره‌شماران خبر سیل یا زمین‌لرز یا تنگسالی داده و هیاهو بمیان مردم انداخته‌اند و قضا را عکس گفته‌های ایشان پدید آمده از جمله ابن‌عبری که خود او از هواداران اینگونه علمهاست در تاریخ خود می‌نگارد : «در این سال که سال دویست‌و‌هشتاد‌وچهار باشد ستاره‌شماران مردم را بترس انداختند که بارانهای انبوه فرود آمده رودها و چشمه‌ها سرشار گردیده بیشتر اقلیمها زیر آب خواهد رفت مگر اقلیم بابل (عراق) که اندکی از آن بی‌آسیب خواهد ماند. قضا را همان سال باران نیامده خشکسالی و نایابی سختی روی داد و آبهای چاهها نیز فرورفت و کار بآنجا انجامید که مردم بغداد چندین بار برای خواستن باران به بیابانها رفتند». (پیمان)
🌸
پانوشت :
1ـ ستاره‌شماری خرافه و از ستاره‌شناسی (هیئت) که خود دانشی است جدا می‌باشد.
2ـ بارها روی داده که ستاره‌شماران خبر سیل یا زمین‌لرز یا تنگسالی داده و هیاهو بمیان مردم انداخته‌اند و قضا را عکس گفته‌های ایشان پدید آمده از جمله ابن‌عبری که خود او از هواداران اینگونه علمهاست در تاریخ خود می‌نگارد : «در این سال که سال دویست‌و‌هشتاد‌وچهار باشد ستاره‌شماران مردم را بترس انداختند که بارانهای انبوه فرود آمده رودها و چشمه‌ها سرشار گردیده بیشتر اقلیمها زیر آب خواهد رفت مگر اقلیم بابل (عراق) که اندکی از آن بی‌آسیب خواهد ماند. قضا را همان سال باران نیامده خشکسالی و نایابی سختی روی داد و آبهای چاهها نیز فرورفت و کار بآنجا انجامید که مردم بغداد چندین بار برای خواستن باران به بیابانها رفتند». (پیمان)
🌸
📖 دفتر «در راه سیاست» ، نشست پنجم ، (33 تا 39)
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٩ـ ما می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم :
رویهم‌رفته باید بتوده‌های روس و انگلیس فهمانید که ما می‌خواهیم نیک شویم ، می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم.
ما می‌خواهیم از روی فهم و بینش زندگی کنیم ، می‌خواهیم توده‌ی خود را از آلودگیها پاک گردانیم ، کشور خود را آباد سازیم. می‌خواهیم خود را شاینده گردانیم که در کوششهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» که شما پیشگام می‌باشید ما نیز همگامی نماییم.
می‌خواهیم بجای یک کشور آشفته‌ی ویران که در همسایگی مایه‌ی ناآسودگی شماست ، یک ایران آراسته و پیراسته برپا گردانیم که همیشه مایه‌ی خشنودی شما باشد.
آلودگیهایی که در توده‌ی ماست ـ بیسوادی نود درصد مردم ، گرسنگی و لختی کشاورزان و رنجبران ، کوچ‌نشینی ایلها ، فراوانی مفتخواران ، ویرانی بخش بزرگی از کشور ، رواج چهارده کیش بیپا ، عادتهای زشت قمه‌زنی و زنجیرزنی و مانند اینها که بیرون از شمار است ـ گناهش پای شما را نیز می‌گیرد. سیاست فشارآمیز دولتهای شما (در زمان گذشته) به نیکخواهان ایران فرصت چاره‌جویی باین آلودگیها نداده. امروز هم نازیبنده است در توده‌ای در همسایگیتان چنین آلودگیها باشد. تاریخ شما را در این باره پاسخده[=مسئول] خواهد شناخت.
به هر حال ما بکار برخاسته می‌خواهیم توده را از این آلودگیها پاک گردانیم. جانفشانیها در این راه می‌کنیم. آیا بایای شما نیست که بما یاوری کنید؟!..
باید بدینسان آواز خود را بگوش آنها رسانید. چه توده‌ی روس و چه توده‌ی انگلیس آزادیخواهند و هرآینه به یاوری خواهند برخاست و هم‌آوازی خواهند نمود.
امروز جهان ، جهان دیگریست. مردمان چون بینند ما می‌خواهیم در ایران از بدیها بیرون آییم و راه دوراندیشانه و خردمندانه پیش گرفته می‌خواهیم با همسایگان خود دوستانه و نیکخواهانه راه رویم ، از دور و نزدیک بما کمک خواهند کرد.
بویژه چنانکه گفتم ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای روس و انگلیس برخورد پیدا می‌کند و این آشفتگیها در ایران برای آینده‌ی جهان نیز بیمناکست ، و ما اگر شایندگی از خود نشان دهیم و این آشفتگیها را از میان برداریم ، به پایداری آرامش در جهان کمکی کرده‌ایم و در این زمینه همه‌ی مردمان ارج ما را خواهند شناخت.
در این باره بیش از این بسخن نیاز نیست و نشست را هم بپایان می‌رسانیم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣٩ـ ما می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم :
رویهم‌رفته باید بتوده‌های روس و انگلیس فهمانید که ما می‌خواهیم نیک شویم ، می‌خواهیم برای شما همسایگان خوب باشیم.
ما می‌خواهیم از روی فهم و بینش زندگی کنیم ، می‌خواهیم توده‌ی خود را از آلودگیها پاک گردانیم ، کشور خود را آباد سازیم. می‌خواهیم خود را شاینده گردانیم که در کوششهای نیکخواهانه‌ی «بین‌المللی» که شما پیشگام می‌باشید ما نیز همگامی نماییم.
می‌خواهیم بجای یک کشور آشفته‌ی ویران که در همسایگی مایه‌ی ناآسودگی شماست ، یک ایران آراسته و پیراسته برپا گردانیم که همیشه مایه‌ی خشنودی شما باشد.
آلودگیهایی که در توده‌ی ماست ـ بیسوادی نود درصد مردم ، گرسنگی و لختی کشاورزان و رنجبران ، کوچ‌نشینی ایلها ، فراوانی مفتخواران ، ویرانی بخش بزرگی از کشور ، رواج چهارده کیش بیپا ، عادتهای زشت قمه‌زنی و زنجیرزنی و مانند اینها که بیرون از شمار است ـ گناهش پای شما را نیز می‌گیرد. سیاست فشارآمیز دولتهای شما (در زمان گذشته) به نیکخواهان ایران فرصت چاره‌جویی باین آلودگیها نداده. امروز هم نازیبنده است در توده‌ای در همسایگیتان چنین آلودگیها باشد. تاریخ شما را در این باره پاسخده[=مسئول] خواهد شناخت.
به هر حال ما بکار برخاسته می‌خواهیم توده را از این آلودگیها پاک گردانیم. جانفشانیها در این راه می‌کنیم. آیا بایای شما نیست که بما یاوری کنید؟!..
باید بدینسان آواز خود را بگوش آنها رسانید. چه توده‌ی روس و چه توده‌ی انگلیس آزادیخواهند و هرآینه به یاوری خواهند برخاست و هم‌آوازی خواهند نمود.
امروز جهان ، جهان دیگریست. مردمان چون بینند ما می‌خواهیم در ایران از بدیها بیرون آییم و راه دوراندیشانه و خردمندانه پیش گرفته می‌خواهیم با همسایگان خود دوستانه و نیکخواهانه راه رویم ، از دور و نزدیک بما کمک خواهند کرد.
بویژه چنانکه گفتم ایران یکی از جاهاییست که سیاستهای روس و انگلیس برخورد پیدا می‌کند و این آشفتگیها در ایران برای آینده‌ی جهان نیز بیمناکست ، و ما اگر شایندگی از خود نشان دهیم و این آشفتگیها را از میان برداریم ، به پایداری آرامش در جهان کمکی کرده‌ایم و در این زمینه همه‌ی مردمان ارج ما را خواهند شناخت.
در این باره بیش از این بسخن نیاز نیست و نشست را هم بپایان می‌رسانیم.
🌸