📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 ارج هر کسی چگونه دانسته می‌شود (تکه‌ی دو از سه)


چون بیهودگی منطق بسیار روشن است من آن را عنوان می‌کنم تا نشان دهم فلسفه‌ی ایشان نیز همین حال را دارد و از روی رستگاری و فیروزی نبوده که این بافندگیها را کرده‌اند. می‌خواهم آن کسانی که پس از بیست و اند قرن هنوز دست از دامن افلاطون و ارسطو برنداشته‌اند بخود بازآیند.

این سخنان را که گفتم آقای هوادار منطق نرم شد و چون پاسخی نمی‌توانست این زمان براه دیگر افتاد : «خوب منطق آن ارزش را ندارد که پاره‌ای گمان دارند. ولی این اندازه هم بی‌ارج نیست که شما می‌گویید. شما در هر چیزی تند می‌روید باید میانه‌رو بود ...»

از این سخن سخت افسرده گردیدم و ندانستم باین نادانی و بی‌آزرمی (1) چه پاسخی دهم.

گفتم : این خود بیراهی دیگر است و بدان می‌ماند که یکی بیمار و از درد خود ناآگاه باشد و چون پزشکی او را از دردش آگاهی داد تا دیری ایستادگی کرده نپذیرد و سپس چنین گوید : «نه آقای پزشک چندان که شما می‌گویید بیماری ندارم». بلکه زبان باز کرده نکوهشهایی هم از پزشک نماید. آیا با این بیمار چه باید کرد؟! آیا نباید گفت : اگر شما پزشکی می‌دانستید و درستی از نادرستی بازمی‌شناختید چرا پیش از این گرفتاری خود را درنمی‌یافتید؟! کنون شما نیز اگر راست می‌گویید چرا پیش از این بیهودگی منطق را (تا همان اندازه که خودتان می‌پذیرید) بر زبان نمی‌آوردید؟!.. چرا این راه میانه‌روی را تاکنون دنبال نمی‌کردید؟! من از این هم می‌گذرم : بگویید آن اندازه‌ی سودمند منطق کدام است؟!. کدام زمینه‌ایست که ما آغاز نمودیم و همین حال را از شما ندیدیم؟!.. هر چیزی را تا ما نگفته‌ایم بتندی دنبال می‌کنید و همینکه ما می‌گوییم میانه‌رو می‌شوید. پس چرا پیش از این درنمی‌یافتید؟!.»

شنیدنیست که همین کس سپس مرا دیدار نموده از منطق نکوهش آغاز می‌کند و بی‌آنکه از گفته‌های خود با من یادی نماید بگفتار درازی می‌پردازد.

در این سه سال هر زمینه را که ما عنوان نمودیم از رُماننویسی ، اروپاییگری ، عنوانهای پوچ (2) ، پیراستن زبان فارسی ، یاوه‌بافی ، منطق ، حکمت ؛ از یک دسته همین رفتار را دیدیم.

یکی دیگر بامضای س ـ م ـ ک نامه نوشته چنین می‌گوید : «فلسفه دیگر از میان رفته و کسی ارج بآن نمی‌گزارد تا اینهمه خرده بر آن گیرید!». آیا این سخن از دل پاکی برخاسته است؟! آیا این راست است که فلسفه از میان رفته است؟! (3) پس آن بیهوده‌ستایی از افلاطون و ارسطو که کسانی پیشه‌ی خود ساخته‌اند برای چیست؟!.

باز منطق و فلسفه اندک‌ارجی دارد. ما کسانی را می‌بینیم بر سر بی‌ارجترین چیزها از راستی رو برمی‌گردانند و با خرد نبرد می‌نمایند. در شماره‌های پارسال ما گفتاری درباره‌ی کلمه‌ی «بنده» که بیشتر مردم بجای «من» بکار می‌برند نگاشته یادآوری نمودیم که این هم مانند دیگر عنوانهای پوچ ناستوده است و باید رهایش کرد. چیزی باین مفتی کسانی دل از آن نمی‌توانند کند و چنین بهانه می‌آورند : «مقصود بنده‌ی خداست». اینان نمی‌اندیشند که با گزارش (تأویل) نمیتوان هر چیزی را درست کرد. خوب مگر تنها کلمه‌ی بنده است که بشود درباره‌اش فریبکاری نمود؟!.. تا دو سال پیش صد کلمه‌ی نابجا بکار می‌رفت و همگی می‌دانیم که یادگار زمانهای گرفتاری ایران بود و همه‌ی آنها معنای چاپلوسی را دربر داشت یکی هم این کلمه است. اگر مقصود از این «بنده‌ی خدا» است از چاکر و مخلص و فدوی چه مقصود است؟! از نادانی این را هنر می‌شمارند که به بیراهی پافشاری نمایند.


پانوشتها :

1ـ آزرم (ãzarm) = شرف

2ـ یکی از نبردهایی که پیمان از همان شماره‌ی یکم سال یکم پیش گرفت با واژه‌های پوچ همچون خان و میرزا و عنوانهایی مانند حضرتعالی ، قربان ، فدوی ، جان‌نثار ، چاکر و مانندهای آن بود که در آن زمان بفراوانی بکار می‌رفت و کمتر به زشتیشان ‌اندیشیده می‌شد. این نبرد هوادارانی یافت و پیمانیان در سال دوم انتشار آن ماهنامه ، شیرینی فیروزی را چشیدند زیرا دولت در مرداد 1314 با دستوری آن «مایه‌های ننگ» را بیکباره برداشت و از کار انداخت.

3ـ این نویسنده اگرچه خود را نهان داشته ما او را می‌شناسیم. زمانی هم گفتاری بدشمنی پیمان می‌نوشت و این نمونه‌ای از حال اوست. (پیمان)


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 ارج هر کسی چگونه دانسته می‌شود (تکه‌ی سه از سه)


همان آقای س ـ م ـ ک در نامه‌ی خود در پایان چنین خواستار می‌شود کلمه‌ی «صده» را که در نگارش خود آورده و آن را با صاد نوشته است همچنان چاپ کنند و چنین می‌نگارد : «کلمه‌ی صد و شصت و طوس و غلطیدن و غیره را که گروهی از نویسندگان با «سین» و «تا» می‌نویسند درست نمی‌دانم مگر آنکه دلیلی استوارتر از آنچه در دست دارند بیاورند».

این نوشته را درست بسنجید تا اندازه‌ی بیراهی نویسنده‌اش را دریابید. کسانی که صد و طوس و مانند آنها را با «سین» و «تا» می‌نویسند عنوانشان اینست که در زبان ایران طاء و صاد نبوده و این چیزیست بیگفتگو و روشن و آنگاه این کلمه‌ها را در نگارشهای پهلوی که در دست ماست آشکاره با «سین» و «تا» می‌نویسند و بیگمان حال کنونی آنها نادرست می‌باشد. چیزی باین روشنی و استواری را آقای س ـ م ـ ک بگردن نمی‌گیرد و این سرپیچی از دلیل را در پیش خود یک راهی از دلیری و سخت‌گمانی می‌پندارد و بدان می‌نازد. این نمونه‌ایست که کسانی تا چه اندازه گرفتارند و نمی‌توانند سر بفهم و خرد فرود آورند.

این بدان می‌ماند که پاره‌ای عامیان سرپیچی از قانون را هنر می‌انگارند و بدان می‌نازند. من بارها دیده‌ام کسی که در اتوبوس نهانی سیگار می‌کشد گردن راست می‌گیرد و بخود می‌بالد ، تو گویی کار بزرگی را انجام داده. همه‌ی اینها از سستی خرد و از بیماری مغز است.

کسی که سخنانی می‌راند و جز خشنودی خدا را نمی‌خواهد برو چه باک که کسانی گفته‌های او را دیر پذیرند و یا آنها را بنام خود بازگویند. چیزی که هست این رفتار نشان یک رشته بیماریهاست و اینست که نباید بی‌پروایی نمود و بچاره‌ی آنها نکوشید.

اینکه یکی سخن راستی را با دلیلهای خردمندانه می‌شنود و نمی‌پذیرد نشان است که ترازوی خردش از کار افتاده و او را نیروی شناختن راست از کج بازنمانده. نشانست که درونش تیره گردیده و درو پرتو راستی نمی‌تابد.

اینکه پس از یک رشته گفتگو نیمی از راست و نیمی از کج بهم درآمیخته بگفته‌ی خود «میانه‌روی» می‌نماید می‌رساند بدرد خودپرستی گرفتار است و گردن نهادن براستی را شکست خود می‌پندارد و بدینسان می‌خواهد پرده بروی آن شکست بکشد و نمی‌داند که این خود نادانی بزرگ می‌باشد.

اینکه پاره‌ای در این اندازه هم نایستاده زبان به پندآموزی باز می‌کنند بدین عنوان که «شما تند می‌روید و باید در هر کاری میانه رو بود ...» زشتکاری دیگریست.

اینکه پس از دیرزمانی آن راستی را بنام خود پراکنده می‌نماید نشانست که به نادرستی و خودنمایی نیز دچار است. چنین کسانی سنگ راه رستگاری هستند. خودشان بجایی نمی‌رسند و صدها دیگران را هم از راه بازمی‌دارند. اینان خود را ارجدار می‌شمارند ولی بسیار بی‌ارجند. اینان اگر فهم دارند باید این را بآسانی فهمند که در جایی که سخن از زبان پاکی بیرون می‌آید و شما آن را نمی‌پذیرید آیا دیگران از زبان آلوده‌ی شما چگونه خواهند پذیرفت؟! در جایی که شما در سخنی که می‌شنوید دست برده آن را دیگرگونه می‌سازید آیا هر کسی از شنوندگان در سخن شما همان رفتار را نخواهد کرد؟! آیا انجام این کردار چه می‌شود؟! دوباره می‌گویم : این کسان بی‌ارجترین آدمیان می‌باشند.

ما را هیچ گونه ادعایی نیست و در آرزوی هیچ گونه برتری نیستیم. دل بخدا بسته راه او را پاک می‌سازیم و رستگاری جهانیان را آرزو می‌نماییم. خدا نیز بما یاری می‌کند و ما را از لغزش نگاه می‌دارد. کسانی که خدا را می‌شناسند و نیکخواه جهان هستند باید پاکدلانه بما یاری کنند و با ما هم‌آواز باشند. از اینست که می‌توان برستگاری رسید.


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 فیلسوف (تکه‌ی یک از یک)


کسانی در نامه‌هایی که می‌نگارند مرا «فیلسوف» می‌خوانند ناگزیرم بنگارم : «من از این نام بیزارم». این نام زمانی معنایی داشته ولی اکنون از عنوانهای پوچ بشمار است و کسانی که آن را بکار می‌برند از آن معنایی نمی‌خواهند. چنانکه از خودشان بپرسیم درمی‌مانند. هر کسی همینکه چند سخن رنگینی بافت و یا در رفتار و گفتار خود ساختگی نشان داد و یا موی سر و رو را ژولیده نگه داشت فیلسوفش می‌نامند. پاره‌ای دربند اینها نیز نبوده تنها بنام خوشامدگویی و رویه‌کاری[=ظاهرسازی] بهمدیگر این عنوان را می‌بخشند.

از آنسوی کسانی نیز این نام را می‌جویند و آن را فزونی برای خود پنداشته از شنیدنش خرسند می‌گردند.

چه‌بسا بکارهایی برخاسته در راه آن نام کوشش می‌نمایند.

اینها همه از کوتاهی خرد است. مرد باخرد بآن ساخته‌کاریها نمی‌پردازد ، سر بآنها فرونمی‌آورد. ما چنانکه از «خان» و «میرزا» و دیگر عنوانهای پوچ بیزاری داشتیم از این نیز بیزاری داریم و همی‌خواهیم پاکدینان پاکدل از آن دوری جویند و پاکی خود را باین بیهوده‌کاریها رخنه‌دار نسازند.

ما برآنیم بنیاد زندگانی همه بر راستی باشد.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 جان و روان (تکه‌ی یک از دو)


چندی پیش کتابی بفارسی در فلسفه‌ی یونان چاپ شده پراکنده گردیده. در آن کتاب گفتاری نیز از روان آدمی یا بگفته‌ی خودش «نفس انسانی» دارد که با زبان بسیار ساده‌ای نگارش یافته. ما در جای دیگری از این کتاب و مانندهای آن گفتگو نموده زیان آنها را بازخواهیم نمود. ولی کنون را برای آنکه نمونه‌ای از فلسفه‌ی یونان در دسترس خوانندگان باشد این بخش را از آن در پیمان می‌آوریم و بخوانندگان یادآوری می‌کنیم که آن را با گفتاری که از دارنده‌ی پیمان در زمینه‌ی روان و جان در شماره‌ی 9 سال سوم چاپ یافته بسنجش بگزارند. پیمان

بباید دانست که هرگاه خواهیم که بدانیم که نفس انسانی یا هر جوهر دیگر که باشد آیا مجرد است از ماده یا نه بدو طریق آسان سهل الحصول این معنی را می‌توانیم دانست که هیچ شک و ریبی نماند. یکی آنست که لوازم و خواص مجرد را بماهو مجرد تفحص کنیم و ببینیم که چه چیزها اند که مخصوصند بمجرد. همین که این معنی را دانستیم که خواص مجرد چه چیز است بعد از آن ملاحظه می‌کنیم که خواص مذکوره در نفس انسانی موجود است یا نه : اگر موجود است بالضروره نفس هم مجرد خواهد بود. و اگر موجود نیست مجرد نخواهد بود. و طریق دیگر آنست که خواص صور مادیه را تفحص می‌کنیم که چه چیزند. و بعد از آنکه خواص آنها را دانستیم ملاحظه می‌کنیم که آنها در نفس موجودند یا نه. اگر موجودند ، نفس انسانی مادی خواهد بود. چه خواص صور مادیه درو یافت شده. و اگر موجود نیستند نفس بالضروره مجرد خواهد بود. چون این مقدمات مذکور شد اکنون بدان که از جمله خواص صور مادیه یعنی صورتهایی که حالند در ماده مثل صورت آتشی و صورت آبی اینست که هر قدر آن جسمی که محل است بزرگتر و بیشتر باشد آن صورت نیز البته بیشتر است و هر قدر که کمتر و کوچکتر است آن صورت نیز کمتر است. چه ظاهر است که صورت آتشی شعله بیش از صورت آتشی شرار(ه) است. حاصل کلام آنکه بسیاری و کمی صورت بادی تابع بسیاری و کمی جسم و محل است بحیثیتی که هر قدر بر جسم محل بیفزایند صورت نیز افزوده می‌شود و هر قدر که از جسم محل کم کنند بالضروره صورت نیز کم می‌شود. مثل جسم آتش و آب که گفتیم و این معنی بحسب عقل و حس بر همه کس ظاهر است و احتیاجی به بیان ندارد که گفته‌اند : «آنجا که عیانست چه حاجت به بیانست» پس اگر نفس انسانی حال در بدن باشد مثل صورت آتشی و آبی می‌باید که اگر جسم انسانی بزرگتر از جسم انسانی دیگر باشد چنانکه این معنی بسیار واقع شده و می‌شود انسانیت او هم که عقل و تمیز است بیشتر از انسانیت آن دیگر است ، و حال آنکه این معنی لازم نیست.

👇

بلکه گاه باشد که انسانیت انسان حقیر البدن یعنی شعور و تمیزش بیشتر از انسانیت انسان عظیم الجثه باشد ، چنانکه این معنی بسیار مشاهده شده ، پس معلوم شد که اگر نفس انسانی حال در بدن می‌بود مثل سایر صور مادیه که گفتیم می‌بود و حال آنکه همچنین نیست ، پس نفس انسانی حال در بدن و مادی نباشد ، و دیگر از جمله‌ی صفات و خواص صور مادیه اینست که در هر جا که حلول کرده باشد جزء با کل در اسم شریک می‌باشد ، مثل صورت آتشی که در جسم آتش حلول کرده است ، چه هر جزء از اجزای او را که ملاحظه می‌کنی آتش است همچنانکه کلش آتش است ، و در آتش بودن هیچ تفاوتی درمیانه‌ی جزء و کل نیست و همچنین است حال جمیع صور مادیه ، پس اگر نفس انسانی مادی می‌بود و در بدن حلول کرده می‌بود مثل صور مادیه می‌بایست که جزء انسان هم مثل دست انسان باشد ، بجهت آنکه انسانیت درو هم حلول کرده است بنا بر فرض مذکور ، لیکن جزء انسان انسان نیست ، پس نفس انسانی حال در بدن نباشد ، و دیگر از جمله‌ی صفات صور مادیه اینست که در اکثر بلکه در جمیع احوال آن صور تابع اجسام خود می‌باشند و اگر نفس انسانی نیز مادی بودی بایستی که در اکثر بلکه در جمیع احوال و اوقات تابع بدن باشد و حال آنکه همچنین نیست ، بلکه بر خلاف مذکور است ، چه تابع بودن بدن مر نفس را امریست اظهر من الشمس فی رابعة النهار ، مجملاً اگر جمیع خواص صور مادیه را ملاحظه نمایند حال این منوالست که مذکور شد ، پس معلوم شد که نفس همچو اینها حال در بدن نیست بلکه مجرد است بجهت آنکه خواص و لوازم صور مادیه با او نیست چنانکه مذکور شد و مع‌ذلک خواص مجرد را دارد مثل عقل و تمیز و ادراک و دریافت امور علوم دقیقه‌ی خفیه‌ی عقلیه‌ی کلیه که بر جمیع عقلا ظاهر است که هیچ یک از امور مذکوره به تنهایی از صور مادیه نمی‌آید ، چه جای مجموع آنها ، پس هرگاه حال برین منوال بوده یعنی خواص صور مادیه بهیچ وجه من الوجوه در نفس یافت نشود ـ و مع ذلک لوازم مجرد همگی درو موجود باشند بالضروره نفس انسانی مادی نبوده مجر خواهد بود ، چه هر یک از دو طریق مذکوره به تنهایی بس است در اثبات تجرد و لاتجرد چیزی و ما به هر دو طریق اثبات کردیم که نفس مجرد است کما عرفت ، و مخفی نماند که بیان مذکور باعتبار طریق ثانی جاریست در نفوس حیوانیه و نباتیه هم و لازم می‌آید که آنها هم مجرد باشند ، چرا که خواص صور مادیه با آنها نیست و حق هم اینست که آنها هم مجردند چنانکه ارسطو طالیس در اثولوجیا مکرر تعریض و تصریح باین معنی کرده و علت اختیار بیان مذکور همین بود که تجرد نفوس مطلقاً درین ضمن ظاهر شود و معلوم شود که نفس مطلقاً مادی نمی‌تواند بود تا بنفس انسانی چه رسد که اشرف از آنست که این قسم تصورات محال در شأن او خیال توان کرد ، و عجب می‌دارم از جمعی که این اعتقاد کرده‌اند و هیچ بفکر خود و حقیقت خود نیفتاده‌اند که بدانند که محض طول و عرض و عمق و آنچه در این عرض بوده باشد نیستند و الا چه شرف بر سایر اجسام که ابعاد ثلثه و صور مادیه دارند خواهند داشت ، اگر چه این گروه بی‌شکوه را معلوم نیست که شرفی بر جسم من حیث انه جسم بوده باشد ، و ارسطو طالیس در اثولوجیا می‌فرماید : که جمعی که انکار تجرد نفس می‌کنند فی الحقیقت انکار ذات خود کرده‌اند ، چه اگر اندکی بفکر خود و ذات خود افتاده باشند بالبدیهه می‌دانند که در ایشان بعضی امور هست که وقوع آنها از جسم و جسمانی محالست ، مثل تمیزات صحیحه و شعور و بامور کلیه‌ی خفیه ، ولیکن می‌شاید که این طبقه را ادراک و شعور نبوده باشد بلکه همچنین خواهد بود که اگر شعور می‌داشتند منکر عقل و شعور نمی‌بودند ، چرا که هر چیز را بآن چیز می‌توان دانست کما یخفی.


🌸

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

در هفته‌های گذشته یک رشته نوشته‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگیهای کشور در این کانال آوردیم.

این رشته نوشته‌ها را دنبال می‌کنیم و بزودی بخش پنجم آن در اینجا خواهد آمد.

این نوشته‌ها پاسخی است به پرسشهای زیر :

ــ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟
ــ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!
ــ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟
ــ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟
ــ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کرده‌اند؟
ــ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری شده و جدولهای آن در دسترس است؟
ــ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه یک توده ارتباط هست؟!
ــ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!
ــ سود و زیان سرمایه‌ی اجتماعی کدامهاست؟!

و دهها پرسش دیگر که در این نوشته‌ها خواهد آمد.

با آنکه سرمایه‌ی اجتماعی جُستار تازه‌ای است ولی چنانکه خوانندگان خواهند دید اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست.

کوشاد تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید.

اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گزاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

بیگفتگوست که امروز برای ایرانیان هیچ جُستاری ارجدار و بایسته‌تر از دانستن علل عقب‌ماندگی ، و راه چاره به آن نیست.

موضوعاتی که در این نوشته‌ها آمده نیز همانهاییست که ایرانیان باید پیش و بیش از هر چیز دیگری در جستجویش باشند.

این نوشتارها به دلسوختگان و غیرتمندان ایران ارمغان می‌گردد.

کوشاد تلگرام

رفتن به فهرست

.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 جان و روان (تکه‌ی دو از دو)


پیمان : ما هرگز برآن نیستیم گفته‌هایی را از دیگران بیاوریم بویژه گفته‌های فیلسوفان که همیشه پرهیز از آنها داریم و نمی‌خواهیم مایه‌ی زنده شدن آنها باشیم. این پندارها پاک باید فراموش گردد و از میان برود. ولی از آنجا که این کتاب چاپ یافته و در دسترس همه گزارده شده و از آنسوی زمینه‌ی جان و روان را ما چندان روشن ساخته‌ایم که از گفته‌های فیلسوفان در این باره دلی تیره نمی‌گردد از آن جهت از آوردن این گفتار در پیمان خودداری ننمودیم و این برای آن کردیم که خوانندگان گفته‌های ما را با آن سنجیده با دیده ببینند چه اندازه فرق درمیانست. اینان جان را از روان جدا ننموده آدمی را دارای یک چیز می‌شمارند و آن یک چیز را در آدمی و جانوران و گیاهان یکی می‌گیرند و با آنکه خود اندیشه‌ی آدمی و دریافتهای ویژه‌ی او را نام می‌برند این درنمی‌یابند که اینها در جانوران و گیاهان نیست پس در آدمی چگونه پیدا شده و آیا چیزی که سرچشمه‌ی اینهاست چیست؟.

ما امسال را دیگر از فلسفه گفتگو نخواهیم داشت و آنچه بایستی گفت پارسال گفته‌ایم. ولی این را می‌نگاریم که چون ما بر ارسطو و دیگران خرده گرفتیم که جدایی آدمی را از جانوران تنها با گویایی می‌دانند و اینست او را «جانور گویا» (حیوان ناطق) می‌خوانند کسانی بر این پاسخ داده‌اند که مقصود از «ناطق» نه گویایی بلکه «درک کلیات» (دریافت از راه اندیشه) است. یکی از خوانندگان پیمان پاسخ داده که ابوعلی پسر سینا نیز در دانشنامه «حیوان ناطق» را «جانور گویا» نامیده و این گواه است که او مقصود یونانیان را آن فهمیده که در پیمان یاد کرده می‌شود.

ما از برادران خود سپاسگزاریم و برای فزونی روشنی این را می‌نگاریم که چون فلسفه‌ی یونان بشرق رسیده و کسانی بآن پرداخته‌اند اینان بسیاری از گفته‌های افلاطون و ارسطو و دیگران را که بی‌بنیادی آنها روشن بوده درست کرده از راه گزارش معناهای دیگری برای آنها یادآوری نموده‌اند. تو گویی دُرّ و گهر بدستشان افتاده بود که تا توانسته‌اند کوشیده‌اند آنها را نگه دارند. چنانکه امروز هم به هر گفته‌ای از آنها که خرده می‌گیریم و راه پاسخ پیدا نمی‌کنند بگزارش معنی دیگری برای آن می‌آورند. تا آنجا که هنوز دست از دامن «عقول عشره» برنداشته و بسیار آرزومندند که برای آن نیز راه گزارشی پیدا نموده نگزارند چنان افسانه‌ی بیخردانه‌ای بیکبار از میان برود! درباره‌ی «گویایی» نیز یونانیان جز معنای ساده آن را نمی‌خواسته‌اند و این کار دیگرانست که آن را بمعنی «درک کلیات» گرفته‌اند.

از چیزهایی که می‌بینیم و بر ما ناگوار می‌افتد اینکه کسانی که هوادار فلسفه یا شعر یا پایبند پاره‌ای پندارها هستند و می‌بینند ما در پیمان از این چیزها نکوهش می‌کنیم نخست پاره‌ای پاسخهایی می‌دهند و با زبان خواستار می‌شوند ما از این زمینه درگذریم و سپس که می‌بینند ما بکام ایشان نیستیم بجای آنکه اندیشه‌های کج را از سر دور و خود را از آلودگی رها کنند و یا اگر پاسخی در برابر نکوهشهای ما دارند بدهند بیکبار از ما رو گردانیده بگفته‌ی عامیان قهر می‌کنند. تو گویی گزندی از ما بایشان رسیده و یا نامهربانی کرده‌ایم و یا پیمان دوستی شکسته‌ایم.

از اینجا پیداست که این کج‌اندیشیها چندان جا در دلها گرفته که خود آن کسان را اختیاری نمانده. روشنتر بگویم : یک گونه بیماری شده.

گاهی می‌بینیم یکی با یک دلسوختگی سختی از نگارشهای پیمان گله می‌کند و پیداست که این درماندگان ارسطو و افلاطون یا پاره‌ای بیهوده‌گویان را با دیده‌ی دیگری می‌بینند و در دل خود ارجمندترین جای را برای آنان باز کرده‌اند و این نمونه‌ایست که اندیشه‌های کج که درمیان یک گروهی پیدا می‌شود هرگاه خردمندان بجلوگیری از آنها نکوشیدند رفته رفته رنگ دیگر می‌گیرد و آن گروه را گرفتار بت‌پرستی می‌کند.

خدا گواه است ما باین گرفتاریها و درماندگیها با دیده‌ی غمخواری می‌نگریم و این بر ما بسیار ناگوار افتاده که توده‌ی خود را بدینسان آلوده و گرفتار می‌بینیم. نیز خدا گواه است که در این نگارشها جز انجام یک کار خدایی آرزوی دیگری نداریم و ما را باین رنجها و گزندها جز امید اینکه چاره‌ای باین آلودگیها بنماییم و خدا را از خود خرسند سازیم شکیبا نمی‌گرداند.

آیا رواست در امروز جهان کسانی در ایران مغز خود را آشفته‌ی پندارهای کهنه و پوسیده‌ی یونانیان بدارند؟!.

آیا رواست در زمانی که مردمان را بیش از همه روشنی اندیشه و نیرومندی خرد می‌باید هزاران مرد در این کشور هوش و خرد خود را فدای یاوه‌اندیشی‌های گذشتگان سازند؟!


👇

ما در جای دیگری روشن ساخته‌ایم که در ایران و هند و دیگر جاها بسیاری از کیشهای گوناگون زاییده از فلسفه‌ی یونان می‌باشد و ما برای برانداختن آن کیشها راهی جز برانداختن این فلسفه نداریم.
آیا با این حال جای آنست که کسانی از ما دل‌آزرده شوند؟! بس است برادران! بیش از این خود را بی‌آبرو مسازید! بیش از این مایه‌ی شرمندگی هم‌میهنان خود مباشید!

بیایید مردانه این سنگها را از دامن بریزید! بیایید این پندارهای مغزآشوب را رها نموده دل پاک سازید! بیایید از این پس خرد را راهنمای خود نموده دست از بندگی افلاطون و ارسطو بکشید! بگزارید اینها ارزانی دیگران باشد.

پندارهای افلاطون و ارسطو گذشته از آنکه بسیار بیپا و از خرد دور است از آنجا که آلودگی بآنها مایه‌ی مرده‌پرستی و بیگانه‌دوستی است از این راه نیز ننگ را با خود دارد ، بیایید خود را از این ننگ رها نمایید.

بار دیگر می‌گویم : اگر پرداختن باینها بآهنگ دانش‌پژوهی است هر کس می‌داند امروز دانش راه دیگری پیدا کرده و آنچه را که ارسطو و افلاطون رشته بودند روزگار پشم نموده. هرگاه بنام دین و خداشناسی است من بی‌پرده می‌گویم خدا و دین از این بیهوده‌پندارها بیزار است.

اگر راستی را بخواهیم ، از اینها جز کاهش خرد و فرسودگی مغز نتیجه‌ی دیگری بدست نمی‌آید. شاید بدخواهان شرق ، خواهان باشند که شرقیان این رشته‌ها را رها ننمایند و شاید کوششهایی نیز در این باره بکار برند ولی ما هرگز نباید فریب ایشان را بخوریم.

آن کسانی که نامهای افلاطون و ارسطو را سرمایه‌ی کار خود گرفته‌اند و هر روز عنوان دیگری از ایشان می‌نمایند ایکاش بخود آمده می‌دانستند چه زیانی بتوده‌ی خود می‌رسانند! ایکاش درمی‌یافتند نادانسته (یا دانسته) چه ریشه‌ای از مردم می‌کنند!


🌸

(همبسته با نوشتار بالا)
.

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 فلسفه (تکه‌ی یک از یک)


چون بارها نام فلسفه و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری را می‌برم در اینجا باید سخن رانم و آنها را بازنمایم. از هزار سال باز مایه‌ی گرفتاری شرق اینها بوده. چنگیز و هلاکو و تیمور با شرق آن نکرده‌اند که اینها کرده. امروز بت‌پرستیهایی که باید برانداخت اینها و مانندهای اینهاست.

فلسفه در بیرون از دین پدید آمده ولی سپس با همه‌ی دینها درآمیخته و از اینروست که ما از آن گفتگو می‌داریم. این نخست در یونان پدید آمده و سپس به مصر و روم و ایران و عربستان رسیده ، و از افلاطون و ارسطو گرفته تا ملا صدرا و ملا هادی هزاران کسان آن را دنبال کرده‌اند و هر یکی چیزهایی از خود بر آن افزوده‌اند. ولی باید گفت همه رنج بیهوده برده‌اند و جز گزند سودی از کوششهای ایشان برنخاسته.

کسانی نام فلسفه را می‌شنوند و می‌پندارند راستیهایی در پشت سر آن جا گرفته ، چه دانند که جز نام یک رشته پندارهای بیهوده نیست.

ما نمی‌خواهیم بفلسفه درآمده از آن گفتگو داریم. تنها سستی بنیاد آن را بازمی‌نماییم ، و این می‌کنیم تا دانسته شود آنچه فیلسوفان درباره‌ی خدا و جهان گفته‌اند درخور ارجی نیست.

نخست اینان راه جستجو را گم کرده‌اند. چنانکه گفتیم راه جستجو یک چیز را سنجیدن و آزمودن و بانگیزه‌ی آن پی بردن است. ولی اینان بجای آن چشم رو هم نهاده از پیش خود پنداربافی کرده‌اند. روشنتر گویم : راه اینست که ما از سنجیدن و آزمودن بدانستن رسیم. ولی در فلسفه وارونه‌ی این را گرفته‌اند و نخست چیزهایی از پندار بیرون آورند و سپس با زور جهان را بآن رسانند. این از بدترین بیراهیهاست. از این نتیجه‌ی درستی هرگز بدست نیاید. شما اگر خواهید پیشامدهای یک دیهی را در یک فرسخی از این راه بدانید نخواهید دانست ، چه رسد بآنکه کسی داستان آفرینش جهان را از این راه داند‌.

از بهترین نمونه‌های این کار داستان «علت و معلول» است‌. هر که جهان را بسنجد و بیندیشد بآسانی داند آن باختیار آفریده شده و خواستی از آن درمیانست‌. ولی در فلسفه داستان علت و معلول را عنوان می‌نمایند‌. خدا علت آفرینش است همچون آتش که علت سوزانیدن است‌. چنانکه آتش به هر چه رسید بیدرنگ و بی‌اختیار سوزاند پیدایش جهان از دست خدا نیز به همان گونه بوده است‌. آنگاه چون علت را از معلول جدا نتوان کرد ، پس خدا در آفریدن جهان بی‌اختیار بوده و جهان همیشه با او بوده. این یکی از گفتگوهای شناخته شده‌ی فلسفه است.

دوم در جستجو اندازه نگه نداشته بزمینه‌هایی که راه ندارد پرداخته‌اند. بارها گفتیم : راه ما بسوی شناختن آفرینش و آفریدگار جز اینجهان دیداری نیست و از این راه نیز همه‌ی آگاهیها بدست نیاید. لیکن فیلسوفان تو گویی این پرده را شکافته و خود را در آن سو یافته‌اند که بدانسان آزادانه سخن رانده‌اند. این کار افلاطون یا ارسطو که خدا را «وجود بَحت بسیط» پنداشته چنین می‌گوید : «چون از یک چیز جز یک چیز پدید نیاید خدا خرد یکم را آفریده و این خرد چرخ یکم را با خرد دوم پدید آورد» و بدینسان تا نه چرخ و ده خرد بالا می‌رود ، گذشته از آنکه این گفتارش افسانه‌ی بیپایی بیش نیست و آغاز آن با انجامش سازش ندارد ، خود این کار که بگفتگو از آغاز آفرینش برخاسته خطای بس بزرگی بشمار است‌. کی خردمند بچیزی که راه ندارد پردازد؟!..

سوم در جستجوهای خود دربند سامان جهان و رستگاری جهانیان نبوده‌اند. چنانکه گفتیم در جهان چیزی گرانمایه‌تر از رستگاری جهانیان نیست و همه‌ی کوششها از بهر آن باید بود. ولی فیلسوفان هرگز پروای آن را نداشته و جز درپی بلهوسیهای خود نبوده‌اند و با پندارها و انگارهای خود پراکندگی درمیان مردمان انداخته‌اند. ببینید : تنها درباره‌ی «جان و روان» که ما آن را با آسانترین رویی روشن گردانیدیم ، بیست و اند گونه سخن رانده‌اند. این شگفتتر که پس از همه‌ی اینها به نتیجه‌ی درستی نرسیده‌اند ، که این خود بهترین نمونه‌ای از بیهودگی کوششها و از کجی راه ایشان می‌باشد.

ما می‌دانیم دسته‌های انبوهی بفلسفه ارج دیگری می‌گزارند و فیلسوفان را بسیار بزرگ می‌شمارند ، و اینان از گفته‌های ما ناخشنود خواهند گردید ، لیکن چه می‌توانیم کردن؟!. آیا می‌توانیم بپاس خشنودی ایشان از راستیها چشم پوشیم؟!. این چیزها که ما می‌نویسیم سراپا راستی است ، و هرگاه همه‌ی فیلسوفان گرد آیند و همدست گردند پاسخی باینها نتوانند دادن. کسانی فیلسوفان را هرچه بزرگتر می‌گیرند بگیرند راستیها از آنان بزرگتر است.

اگر افلاطون و ارسطو زنده بودندی شاید خود ایشان این گفته‌ها را بخشنودی پذیرفتندی و به بیراهی خود خَستُوان شدندی‌. بیگمان ایشان در آن هنگام زیان کار خود را ندانسته‌اند.


👇

کسانی می‌گویند : چگونه یک تن بهمه‌ی فیلسوفان خرده تواند گرفت؟! می‌گویم : می‌بینید که ما گرفته‌ایم. چیزی را که با دیده می‌بینید چه جای پرسیدنست؟!.. اگر می‌گویید این خرده‌ها درست نیست بگویید چه پاسخی دارید؟!. آیا می‌توانید چیزی بنویسید؟!. اگر می‌توانید چرا بازایستاده‌اید؟!.. اگر پای رشک و بیماردلی درمیان نیست شما باید خرسند باشید که پس از هزارها سال پرده از روی گمراهیها می‌افتد و شرق از یک رشته آلودگیها رها می‌گردد ، و از اینکه ما بچنین کاری برخاسته‌ایم سپاس گزارید و بیاری ما کوشید. کسی که به یک گفتار بزرگی برمی‌خیزد اگر گفتارش درست است باید بیاریش کوشند و گرامیش دارند و اگر نه درست است باو پاسخ نویسند. بیهوده‌گوییها و زباندرازیهای بیجا جز نشان رشک و بیماردلی نتواند بود.

زیانهای دیگر فلسفه بماند ، این زیان او چشم‌پوشیدنی نیست که خرد را تباه سازد و دریافتهای ساده‌ی خدادادی را از کار اندازد. یک فیلسوف از خرد درست و از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بی‌بهره است.

یکی از آنان که از کنار گرفتار فلسفه گردیده با من چنین می‌گوید : «شما می‌گویید مردم درباره‌ی آغاز و انجام آفرینش اندیشه بکار نبرند. این در دست خود آدمی نیست. چه شما بگویید و چه نگویید ، من ناگزیرم باین اندیشه‌ها پردازم». گفتم : این خود بیماریست که شما دچار شده‌اید. پس چرا آن بازرگان در بازار و این دهقان در کشتزار این اندیشه را ندارند و تنها شما بیکارگان آن را دارید؟!. اگر کسی را خرد درست است چرا این درنمی‌یابد که این اندیشه راه بجایی نخواهد برد؟!.. چرا این نمی‌داند که از کار بیهوده باید بازایستاد؟!..

این چراغ الکتریک بالاسرتان آیا شما راز الکتریسیته را می‌دانید؟!.. اگر می‌باید همه چیز را اندیشید پس چرا آن را نمی‌اندیشید؟!. دانشمندانی که سی سال و چهل سال در فیزیک و شیمی و دیگر دانشها می‌کوشند با آن باریک‌اندیشی و تندفهمی هرگز گرد چیزهای نادانستنی نمی‌گردند. چه می‌دانند سودی از آن در دست نخواهند داشت. ببینید : نیوتن قانون کشش را پیدا کرد و سودها از آن برداشت ، ولی هرگز بجستجویی از چِبود[=ماهیت] نیروی کشش نپرداخت.

شما هر روز بر اتومبیل سوار می‌شوید و شاید هیچگاه درپی دانستن چگونگی ساخت آن نبوده‌اید ، (با آنکه اگر بخواهید توانید دانستن) ، پس چگونه ناچارید که چگونگی آغاز و انجام جهان را شناسید؟!.

اینان از بس نادانند بیماریهای خود را بجای دلیل می‌آورند و با یک گستاخی بسخن می‌آیند که هرگز چشم‌پوشیدنی نیست. همچون آن کودکی که گِل می‌خورْد و چون پزشک می‌گفت : «گل خوردنی نیست ، نخور» ، تندی نموده چنین می‌گفت : «چگونه گل خوردنی نیست؟.. من آن را دوست می‌دارم».

دیگری از گرفتاران فلسفه چنین می‌گوید : «آنچه شما درباره‌ی خدا می‌نویسید من نمی‌توانم فهمید. شما خدا را به یگانگی می‌ستایید‌. من می‌پرسم آیا او حدودی دارد یا نه؟. اگر دارد ...» نگزاردم سخنش را دنبال کند. گفتم : اینها وسواس فلسفه است. شما سالها رنج برده و فلسفه یاد گرفته‌اید. می‌باید سالها هم رنج برده آن را از یاد برید تا بدریافتهای ساده‌ی خود برگردید و بتوانید چیزهایی دریابید‌. یک فیلسوف در چیزهای دیدنی نیز تواند گمانهای دیگری برد ، چه شگفت که در چیزهای نادیدنی درماند؟!.

اینها را می‌نویسم تا پاسخ هر پرسشی گفته آید و بهانه بریده شود‌. این لکه‌ها باید از دامن جهان پاک گردد. امروز هزاران کسان گرفتار این پندارهای بیهوده‌اند و بسیاری از کیشهای بیپا از اینها برخاسته.

این شگفتتر که کسانی همیشه فیلسوفان را درپی برانگیختگان می‌شمارند و در همه جا نامهای آنان را با اینان توأم می‌گردانند. گاهی هم از زبان پیغمبر اسلام درباره‌ی ارسطو چنین می‌آورند : «پیغمبر بود ، یونانیان او را نشناختند».

این نمونه‌ی دیگر است که اینان معنی برانگیختگی یا پیغمبری را ندانسته و از کاری که باید یک پیغمبر انجام دهد آگاهی نداشته‌اند. اگر این جایگاه را به سولون (1) و لیکورگوس (2) و سقراط و ولتر و این دسته دانایان داده بودندی چندان جای نکوهش نبودی. چه اینان باری گامهایی بسوی راستیها برداشته‌اند و هر کدام چیزهایی را بمردمان یاد داده‌اند. اما ا‏فلاطون و ارسطو و ملا صدرا و حاج ‌ملا هادی و مانند ایشان بیش از این کاری نکرده‌اند که بیابان بیکرانی از پندار باز کنند و خود در آن گم گشته و ملیونها دیگران را گم گردانند. اینان کجا و فرستادگی از خدا کجا؟!.. پنداربافی کجا و راهنمایی بجهانیان کجا؟!. (3)


پانوشتها :

1ـ Solon (سُلُناس بزبان یونانی) ، از فرمانروایان آتن ، قانونگزاری دادگر و از پایه‌گزاران دمکراسی آتن بوده است.

2ـ Lycurgus (ایکورگُس بزبان یونانی) ، پادشاه اسپارتی مردم‌دوستی که قانونهایی در زمینه‌های حکومت ، آموزش و پرورش ، پول و زمین گزارده. پروای او در این قانونها کوشش به یکسان گرفتن مردم و سود توده بوده است.

3ـ (کتاب «راه رستگاری» ، گفتار چهاردهم)


🌸

اسحاق نیوتن

ولتر

📖 در پیرامون فلسفه (بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔸 خواهش و پاسخ آن (تکه‌ی یک از دو)


کسی با دستینه‌ی[امضاء] م ص نامه فرستاده و در آن چنین می‌نویسد : «بارها دیدم در نگارشهای خود نام فلسفه را می‌برید و مذمت می‌نویسید و گفته می‌شود که بفلاسفه ایرادها گرفته‌اید. من پیدا نکردم آن ایرادها کجا نوشته شده. اگر می‌دانستم جواب می‌نوشتم یا تصدیق می‌کردم.»

می‌گویم : گفتارهای نخستین را درباره‌ی فلسفه در شماره‌های سال دوم نوشته و کوتاه‌شده‌ی آن را در [کتاب] «راه رستگاری» آورده‌ایم. ولی شما را بآنها بازگشت نداده و یکی از آن ایرادها را که ارجدارتر است با زبان بهتری در اینجا می‌آورم و بسیار خشنود خواهیم بود اگر شما اندیشه‌ی خود را در این باره بنویسید.

این ایراد بسیار ساده است و هر کسی تواند آن را فهمد. ما می‌گوییم : در دلیل باید باندازه‌ی دلالت آن بس کرد. مثلاً شما در بیابان جای پای آدمی می‌بینید ، از آن خواهید دانست که کسی از آنجا گذشته و رو به فلان سو رفته ، و خواهید دانست کس بزرگ یا بچه‌ی کوچک بوده. ولی نخواهید دانست که مرد یا زن بوده و برای چه از آنجا گذشته ، و باید به همان اندازه که دانسته‌اید بس کنید و گِرد گمان و پندار نگردید.

می‌گوییم : ما به هستی خدا بدیدن و سنجیدن اینجهان پی می‌بریم و این می‌دانیم که آفریدگار دانا و توانا و یگانه‌ای جهان را آفریده و همو می‌گرداند ، و باید بهمین اندازه بس کرده و به بیشتر از این نپرداخت. اینکه در فلسفه از آغاز آفرش[=آفرینش] و از چیزهای دیگر گفتگو کرده‌اند از کجاست؟!. آیا جز از اینست که بگمان و پندار پرداخته‌اند؟!.

برای روشنی سخن مثلی می‌آوریم : یک آهنگر روستایی می‌بیند هواپیمایی در هوا می‌گردد و آن را تماشا می‌کند و سپس می‌بیند بروی زمین نشست و نزدیک شده باز تماشا می‌کند و از هر سو آن را بدیده می‌گیرد ـ آیا استاد روستایی خواهد توانست از دیدن و سنجیدن ماشین چگونگی ساختن آن را بدست آورد؟!. آیا خواهد توانست چند شبی تنها نشسته و باندیشه راه بچگونگی ساختن آن ببرد؟!. بیگمان نخواهد توانست و هرچه بیندیشد بجایی نخواهد رسید ، مگر بگمان و پندار گراید و چیزهای بیپایی بزبان راند. زیرا چنانکه ما می‌دانیم در ساختن آن ماشین یک رشته دانشها بدیده گرفته شده که این روستایی هیچ آگاهی از آنها نمی‌دارد و افزارهای بسیاری بکار رفته که این هرگز آنها را ندیده. کنون آیا شگفت نخواهد بود اگر آن روستایی مدعی شود که چگونگی ساختن هواپیما را دریافته و باین اندازه بس نکرده بخواهد بدیگران نیز آن را درس دهد؟!

کار فیلسوفان در گفتگو از چگونگی آغاز آفرش و دیگر زمینه‌ها نیز از اینگونه است و درخور بسیار شگفت است.


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها‌ چیست؟!.

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹