و اما اینکه می‌فرمایند اخبار و احادیث زیادی از ائمه‌ی معصومین در دست است که همه از حکمت نکوهش فرموده‌اند بعقیده‌ی ما آقای حجت مفاد آن احادث را درست ملتفت نشده‌اند یا آنکه اخبار مزبور مثل پاره‌ای دیگر احادیث جعلی است و ابداً از ناحیه‌ی معصومین نمی‌باشد بدلیل آنکه عقلاً و شرعاً نمی‌توان باور کرد که ائمه‌ی خدا بر خلاف نص صریح قرآن فرمایش کرده باشند و حکمت را که بشرح فوق در کتاب آسمانی ما مسلمانان مورد تمجید واقع شده آنها آن را مورد مذمت قرار بدهند.

اهواز ، عبدالله آتشکدی (3)


پانوشتها :
1ـ سوره‌ی رحمان ، آیه‌ی 7.
2ـ سوره‌ی رحمان ، آیه‌های 19 و 20.
3ـ (307422) پاسخ در بخش یکم آمده است. 👈 اینجا


🌸

4ـ سید جمال‌الدین اسدآبادی

5ـ شیخ محمد عبدُه

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 عرفان و عرفانیان (تکه‌ی یک از سه)


عرفان بیابان پهناوری است که هر اندازه آدمی آن را گردش کند باز هم به آخر آن نخواهد رسید و هرچه در آن گفتگو شود زشت و زیبا ، راست و نادرست باز هم بافندگی آن تمام‌شدنی نیست!!

خیالهای پوچ و اندیشه‌های نااستوار و گفتارهای نادرست که رشته‌ای از آن شعر است و دسته‌ای از آن بافندگی است و مشتی از آن مهملات و یاوه‌سرایی است نام اینها را عرفان نهاده‌اند!!

همان گونه که در داستانها و افسانه‌های باستانی از دریاها و جنگلهای وحشتناک و شوره‌زارهای بدون چرنده و پرنده گفتگو می‌نمایند در جهان اندیشه هم عرفان نمونه‌ی آن جایگاه‌های دور و دراز است که هر که پا نهاد جز گمراهی و سرگردانی سرنوشت دیگری نخواهد داشت و چه‌بسا که هرگز بازنگردد.

همان اندیشه‌ها و یا مالیخولیاها که پس از کشیدن حشیش و تریاک و کوکایین به آدمی روی می‌دهد بهترین نمونه‌های آن در اندیشه‌های عرفانی به عرفانیان جلوه می‌کند که هر جمادی را با خود یار دیرین بشمار آورده و هر جانوری را با خود همراز می‌پندارد.

عرفان از بزرگترین و دردناک‌ترین دردهایی است که بشر را از دیرترین زمانها مبتلا ساخته.

عرفانیان گفتار خود را پابند هیچ ترازو و هوش و فکری ندانسته و هر خیالی را می‌سرایند و هر اندیشه‌ای را می‌گویند چون اساس دانش را روی چیزی استوار نمی‌دانند اینست هرگاه پرسش شود که این گفتار را از چه راه می‌گویید و با کدام ترازو می‌سنجید در پاسخ خنده‌ای می‌زند و می‌گوید حقیقت و کشف مرا به این اندیشه‌ها کشانیده تو هم بیا و هفت کشور عشق را گردش نما تا جلوه‌ای از اندیشه‌های تابناک و اسرار پوشیده را درک نمایی! آیا این خود زورگویی نیست که مشتی بدعوای کشف و شهود هر گونه گفتار را بر زبان رانند و بنیاد استوار زندگانی را متزلزل سازند؟! آیا می‌توان چنین زورگویی‌ای را شنید و چیزی نگفت؟!

هزاران سالست جهان گرفتار این پریشانگوییهاست و خدا می‌داند چه آسیبهایی از این راه بجهانیان رسیده.

بزرگترین جنایتها آن است که هوش و عقل آدمی را فاسد نموده و روان شاداب آدمیت را بنام دانش گندیده نماید. آیا مسئول این جنایتها کیست؟ آیا دادرسی هست که بشر را از این آلودگیها رهایی بخشیده و کالای دانش را از این زهرهای روان‌کش پاک گرداند؟!

این راست است که امروز در ایران بازار عرفان‌بافی کاسد گردیده و آن دسته‌بندیها و دستگاهها که در قرنهای پیشین بود دیگر امروز نیست ولی انکار نتوان کرد که هنوز اندیشه‌ها آلوده است و هنوز هزارها کتاب پر از آن بافندگیها و پریشان‌گوییها در دسترس مردم می‌باشد که همیشه مایه‌ی گرفتاریست بخصوص با حال کنونی جهان که سخن‌فروشی خود پیشه و کار بشمار است و هر زمان کسانی می‌توانند آن گفته‌های بیسر و ته عرفا را بقالب تازه‌ای ریخته بخورد مردم نادان بدهند. چنانکه همین پیشامد بارها روی می‌دهد و همان گمراهان وادی بیخردی که خدا را باور نمی‌دارند زمانی ناگهان خود را آشنای اندیشه‌های عرفانی می‌سازند و از یک پرتگاهی به پرتگاه دیگری می‌غلتند.

قرنها کشور ایران آسیب این یاوه‌بافیها را دیده و خدا می‌داند چه مردان هوشیار بزرگی در این راه از پای افتاده‌اند. میرمحمدباقر داماد که از بزرگان فلاسفه و عرفای دوره‌ی صفوی بشمار می‌رود تمام پریشانگوییها و بافندگیها را بنام فلسفه و عرفان در کتابهای خود به یک رشته‌ای از عبارتهای تو در تو و مشکل به نگارش درآورده است که با هزاران اشاره‌ی چشم و ابرو و تکان دست و چهره و یاوه‌سرایی های زیاد باید کتاب های او را فهمید.

میرداماد این شیوه‌ی نگارش را انتخاب کرد تا توانست در دوره‌ی صفوی که بازار اینگونه بافندگیها گرم بود به بزرگواری[؟] زندگانی نماید. بیچاره صدرالدین شیرازی نویسنده‌ی کتاب اَسفار که مدتها در نزد میرداماد فلسفه و عرفان زیاد آموخته بود همان بافندگیها و پریشانگوییهای آموزگار خود را در کتابهای خود به زبان ساده و روان نوشت او را تکفیرش کردند و کالای او را بتاراج بردند و از شهر بیرون راندند و دیوانه‌اش خواندند تا عمر گرانبهای خود را فدای آن موهومات کرد و بسختی جان به جان آفرین سپرد. (1)

آنانی که آشنا بعرفان و عرفانیان هستند می‌دانند که عارف پاکباز کسی را گویند که خود را فدایی مرشد و قطب خود دانسته و هزاران بتهای گوناگون را بنامهای رنگارنگ ستایش کرده و هر مهمل و یاوه‌هایی را با بیشرمی بسراید و آن زمان بگوید پای استدلالیان چوبین بود!!


پانوشت :
1ـ بتازگی یکی از فلسفه‌خواندگان تاریخچه‌ی صدرالدین شیرازی را نوشته در آنجا می‌گوید چیزهایی را که صدرالدین بنام عشق نوشته قلم مرا شرم آید که از آنها گفتگو بدارم. با اینحال او را یکی از فیلسوفان بشمار می‌آورد. (پیمان)


🌸

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 عرفان و عرفانیان (تکه‌ی دو از سه)


عرفانیان برای آنکه بتوانند برای خود بزرگواری و شکوه نشان دهند یک رشته از گزافگوییهای بسیاری را بنام «کرامت» برای [در]گذشتگان آن بیابان بافندگی می‌نویسند.کتاب «تذکرةاولیاء» شیخ عطار که در گزارشات عرفان و عرفانیان است و بارها در ایران و یک مرتبه در اروپا چاپ شده یک دسته از دیوانه‌بازیها و نادرستیهای این مردم را دربر دارد که هر دیوانه‌ بر آن گفتارها می‌خندد.

عطار در کتاب خود می‌نویسد که منصور حلاج به دکان حلاجی گذشت و اشاره‌ای به پنبه‌ها کرد همه‌ی آنها طلا شد و نگاه دیگر نمود دوباره پنبه گشت. در جای دیگر می‌نگارد فلان عارف انگشتر خود را بدجله‌ی بغداد انداخت و در کتاب خود یافت!! بیشرمیها و بافندگیها اندازه ندارد. درویش سر و پا برهنه‌ای که روزگاری را بگدایی بسر می‌برد چگونه می‌تواند این بازیها را بنماید؟!.

اثرهای زشت اینگونه کتابها از زهرهای کشنده و گازهای خفه‌کننده بیشتر است و این نگارشهاست که روان آدمیت را آلوده و گندیده ساخته و جسم و عقل را به نیستی می‌کشاند.

بیایید ای دانشوران سترگ و ای زنده‌کنندگان روان آدمیت این کتابها را بسوزانید و جمعیت بشری را از این پریشانگوییها و بافندگیها رهایی بخشید و راه زندگی را از روی دانش و خرد بمردم گمراه و بیچاره بیاموزید تا بتوانند به نردبان نیکبختی بالا رفته و روان خود را شادمان سازند.

در کشور هند گروهی بنام عارف دست از زندگانی زیبا شسته و راه زشتی را می‌پیمایند. مدت زمانی در خاکسترها و کثافتها و شوره‌زارها زندگانی نموده و همیشه خاموش‌وار زندگانی می‌کنند. هندویان می‌گویند این دسته مردم که پوست بدن آنان از کثافتها تولید شده است راه راستی و حقیقت را پیموده و شریک در دستگاه کائنات می‌شوند همه‌ی هندویان و فرمانروایان آن سامان پاس خاطر آنان را نگاه داشته دیوانگان عارف‌منش را بزرگ و گرامی می‌پندارند.

دسته‌ای از عرفانیان کشکول گدایی را در گردن انداخته و روزی خود را از دست این و آن درمی‌یابند و خدا را در دستها و جیبهای مردم دون گمان می‌کنند. این گروه سرگردان که سالیان دراز در آوارگی بسر می‌برند نه خود راهی می‌روند که خوشبختی را به بشر بیاموزند و نه شیوه‌ی نیک‌اختران را پیروی می‌نمایند تا خود را از بدبختیهای گوناگون رهایی دهند.

بیچاره مردم از دیرین زمانها تاکنون مبتلا به دسته‌های رنگارنگ شده و عقل و روان و ثروت آنان را بنامهای زیبا و دلفریب تاراج می‌نمایند.

حکیمان و فیلسوفان هنگامی که نمی‌توانند درست گفتگو نمایند راه عرفانبافی را پیش گرفته و هر مهمل و نادرستی را بنام عرفان می‌سرایند و آن را نشر می‌دهند. بدبخت آن جوانان و نونهالانی که بگوش شنوا عمر عزیر خود را به پریشانگوییهای عرفانیان سپرده و راه بزرگی و نیکبختی را در کلمات فریبنده‌ی آنان کنجکاوی می‌نمایند. هرگاه عرفان سرمایه‌ی نیکبختی است عرفانیان چرا همیشه در بیابان سرگردانی و پریشانی زندگانی نموده و در کنار کثافتها و جایگاه حیوانات جان می‌سپرند؟! مردی بنام عارف و فیلسوف که در تمام کتابهای خود تصوف و عرفان را یاوه می‌سراید کتاب بزرگی در چند جلد در تفسیر قرآن نوشته و می‌خواهد از روی خردمندی گفتار آسمانی را شرح دهد و در مقدمه‌ی کتاب هم اشاره به پریشانگویی عرفان و عرفا می‌نماید. شگفتی در این است که از اول کتاب تا آخر آن گفتارهای آسمانی را از راه تصوف و عرفان بیان می‌نماید!!


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 عرفان و عرفانیان (تکه‌ی سه از سه)


عرفانیان در گفتارها و اندیشه‌های خود استوار نیستند و در هر کجا تنها معنی را با کلمات زیبا و زینتهای باشکوه سخن می‌آرایند و هر زمان که خرده‌گیری بر آن یاوه‌ها شود از راه کشف و تأویل سخنرانی کرده و یا خاموش می‌شوند که این راز باید پس پرده باشد و شما از رازداران نیستید تا آگاه از آن پوشیدنیها شوید!!

عرفان را باید آسیب و گرفتاری نام نهاد و آن را از کالای دانش و دانشوران دور انداخت. هیچ نادانی[؟] نمی‌تواند باور کند که این مشت یاوه‌سراییها که بنام دانش در بازار هوش و خرد پراکنده است و دیوانگانی بیهوش و بیخرد آن را فراگرفته‌اند سزاوار آدمیت است که این مردم خودخواه را در میدان دانشوران راه داد و به آنان اجازه داد که یاوه‌سرایی نمایند.

هوشیاران عارف می‌گویند که عرفان را نباید دانش گفت بلکه نام آن را صنعت بافندگی باید گذاشت.
از بزرگترین دانشمندان عرفانی ملا محسن فیض کاشانی است که مردی بود حکیم ، عارف ، فقیه ، شاعر و در تمام کتابهای خود بافندگی عرفانی نموده و راستی را توأم با نادرستی و پریشانگویی ساخته است. حتی در کتاب وافی که در آیین اسلام نگاشته خودداری از بیهوده‌سرایی نکرده و بسیار پریشانگوییها نموده است و دین و آیین را با اوهام تصوف آمیخته ساخته. این عارف بزرگ که در نزد بزرگان آیین ، فلسفه ، عرفان و ادب از بزرگان بشمار می‌رود کتابی بنام انصافیه بفارسی نوشته که چاپ شده است. در این کتاب عرفان را یک رشته بافندگی و پریشانگویی دانسته و به گفتارهای خود پابند نیست و می‌گوید توبه کردم و از خدا پوزش می‌خواهم که گناهم را ببخشد.

غزالی که از سرآمدان فلسفه و عرفان است در کتاب «المُنقِذُ مِنَ الضّلال» عرفان را از بافندگیهای بیجا بشمار آورده و راه عرفانیان را زشت می‌داند و پند می‌گوید که در این رشته آدم هوشیار نباید وارد شود و این پریشانگوییها را بنام دانش نباید شناخت و تجربیات خود را در گزارشات عرفانی یاد می‌کند که بسی مایه‌ی ‌اندوه است که مانند غزالی آن رشته‌ها را رفته و دست‌خالی برگشته!!

تیره‌اخترانی که از دور کردار و گفتار عرفانیان را دیده و یا شنیده‌اند گمان می‌کنند که این گروه با خدا سر و کاری داشته و دست به کارخانه‌ی یزدانی دارند ، کالای خود را باین دزدان بی‌باک داده و آنان را پیشوای زندگانی دو جهانی خود می‌پندارند.

عرفان دارای یک دسته از کلمات فریبنده و زیبایی است که عرفا تمام آنها را در گفتارها و نوشته‌های خود بکار می‌برند تا بتوانند به موهومات و پریشانگوییهای خود رنگ و نگاری داده و کوته‌خردان را بدور خود گرد آورند و می‌توان هر موهومات و بافندگیها را با این کلمات عرفانی رنگ تازه و زیبایی داد و دام گسترده بآسانی ساده‌لوحان را بدام آورد!!

همان گونه که مردم سیاسی از کلمات خوب اخلاقی و اجتماعی مانند آزادی ، برادری ، آشتی ؛ استفاده‌های گوناگون نموده و مردم را فریب می‌دهند و آرزوی خود را انجام می‌دهند عرفانیان هم از دورترین زمانها با کلمات زیبای عرفانی مانند حقیقت ، راستی ، صفا ، تجلی ؛ مردم نادان را بدور خود گرد آورده و آرزوهای زشت خود را که عبارت از برتریفروشی و شیادی است بدست آورده‌اند.

هنگامی جهانیان از گرفتاریهای دردناک رهایی جسته و خوشبخت می‌شوند که اوهامها و یاوه‌سراییها ، پریشانگوییها ، بافندگیها که بنام دانش در بازار جهان رواج گرفته آنان را از اندیشه‌ها و کتابها بیرون آورده و بسوزانید تا کم‌کم مردم از یاوه‌سرایی بیگانه شده و راه زندگانی زیبا را پیروی کرده و نیک‌اختر شوند. تا زمانی که پریشانگویی ، بافندگی بنام دانش آموزگاری دارد و بشر را آشنا به آنها می‌نماید نباید امیدوار شد که آدمی راه نیکی را پیموده و بسرمنزل کمال می‌رسد. ایرانیان هوشیار باید خود را از اینگونه آلودگیها رها ساخته از راه دانش و آیین درستی که سرمایه‌ی هر دانایی است خویشتن را به ترقیات روزافزون برسانند و نام ایران و ایرانیان را در جهان بزرگ گردانند.

مرتضی مدرسی چهاردهی


پیمان : بدبختی اینجاست که بیشتر مردم از دریافتهای پنجگانه تنها گوششان کار می‌کند. باین‌معنی هرچه را چند بار شنیدند آن را پذیرفته و در دل خود جای بزرگی برای آن باز می‌کنند و هیچگاه درپی فهمیدن معنا و شناختن نیک و بد آن نیستند. این کسان در سالهای آخر کلمه‌ی عرفان را نیز پیاپی شنیده‌اند و اینست در دلهای خود جایگاه والایی بر آن داده‌اند و اینگونه گفتارها را که در پیمان می‌خوانند بهیاهو برمی‌خیزند ولی بهتر از هیاهو اینست که ‌اندکی بهوش آمده درپی این باشند که معنای درست عرفان را بشناسند یا اگر توانستند ایشان نیز قلم بردارند نیکیهایی را که از عرفان می‌دانند بنگارند و زمینه را روشن گردانند. در این گوشه و آن گوشه نشستن و زبان بنکوهش پیمان باز کردن گرهی از کار نخواهد گشاد.


🌸

همبسته با گفتار بالا

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 پیمان چه می‌گوید (تکه‌ی یک از یک)


کسانی از من می‌پرسند تو هوادار پیمانی پیمان چه می‌گوید؟ ـ چرا شعر و فلسفه و عرفان را نکوهش می‌کند؟ چرا هر طایفه را با خود دشمن می‌سازد؟..

می‌گویم مقصود پیمان دو چیز است : یکی پیراستن دین از آنچه بآن بسته‌اند ، دیگر آگاهی کسانی که از روی نادانی گول دام‌گستران را خورده بیراهه می‌روند. پیمان می‌گوید سخن حق را با صراحت لهجه باید گفت و هرگز عرفان و فلسفه را بمعنی درست آنها نکوهش نمی‌کند بلکه این خرافات را عرفان و فلسفه نمی‌داند.

پیمان می‌گوید پس از آنکه پیغمبر اسلام اندیشه‌های پراکنده را از میان برداشت و اساس بت‌پرستی را برانداخت دیگر این دسته‌بندیها چیست؟ چرا هر کس گروهی را گرد خود جمع آورده می‌گوید راه حق جز این نیست که من می‌گویم؟ مگر راه رستگاری جز یکی می‌توان بود؟

این خود یکی از تیره‌بختیهای شرقیان است که خرد را زیر پا گذشته پیوسته دنبال هر صدا روند! ما بسیار کسان را می‌شناسیم که کورکورانه راهی را می‌روند چون مقصود آنها را می‌پرسیم پاسخی جز این ندارند که : «تا نیایی نیابی» !

پیمان می‌خواهد راه دین را چنانکه هست بمردم بشناساند تا هر خودپرست راهی بنام دین باز نکرده دسته‌[ای] از مردم را در گودال بیدینی پرتاب ننماید. این خود نیرنگی است که پاره‌ای اندیشیده‌اند و در برابر گفتارهای پیمان بیرق هو و جنجال بلند می‌کنند که مبادا پاکدلی گفتار پیمان را پذیرفته از زیر بار خرافات بیرون آید و از شماره‌ی گوسفندها بکاهد! همان طور که پیمان بی‌پروا سخن می‌گوید همان طور هم برای پاسخ خرده‌گیران آماده است ـ خرده‌گیران بدانند که پیمان دروغگو را نکوهش می‌کند هر که باشد و سخن حق را می‌پذیرد از هر که باشد ـ اگر کسی را بر پیمان ایرادی هست و آن را بنگارد هرگز نخواهد رنجید و با زبان بسیار نرم پاسخ خواهد گفت ـ این است مقصود پیمان.

ابوتراب هدایی


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 نگاهی بفلسفه‌ (تکه‌ی یک از دو)


در آغاز قرن دوم هجری درمیان مسلمانان اختلاف بزرگی حکمفرما بود. پیروان قیاس از یکسو و یاران حدیث از سوی دیگر بکین هم برخاستند و دمی از کشاکش فرونمی‌نشستند. منصور خلیفه‌ی عباسی آتش این اختلاف را دامن می‌زد چه از مردم مدینه (اهل حدیث) بسبب آنکه از فرمانش سرپیچیده و بامامتش نپذیرفته بودند دلتنگی داشت از اینرو از دسته‌ی عراق (اهل قیاس) پشتیبانی می‌کرد و سرور ایشان ابوحنیفه را گرامی می‌داشت. فقهای حجاز چون پیروان قیاس را پیروز یافتند بدستیاری پیشوای خود امام مالک آغاز همچشمی کردند و زبان ببدگویی باز نمودند از تکفیر نیز لب نبستند.

آتش جدال علمداران اسلام در روزگار مأمون تیزتر شد. این خلیفه مشرب اعتزال برگزید و پایبند تعصب شده در بارگاه خود مجلس بحث و مناظره‌ی باشکوه بیاراست ، ناموران معتزله را گرد آورد و بناگاه عنوان خلق قرآن را پیش کشید.

مأمون که خود پرده از روی این عقیده‌ی پوشیده برداشته بود درمیان اصحاب خبر و حدیث و فرقه‌ی معتزله رستاخیزی نابهنگام برپا کرد. بزرگان هر دو گروه درباره‌ی حُدوث و قدم کلام خداوند سخنها گفتند و پایه را از سخن‌پردازی بستیزه‌جویی رسانیدند.

اینگونه جدال مذهبی چون پیاپی در پیشرفت بود مسلمانان پاکدرون را باندیشه ‌انداخت. دینسازی و دسته‌بندی برخی ایشان را ناگزیر کرد که بروش استدلال دست یازند و بنیاد دین اسلام را بروی دلایل علمی بگزارند از اینجا علم کلام رخ برگشود و نقل و ترجمه‌ی فلسفه و منطق یونان را انگیزه‌ای به از این فراهم نگردید. دیری نگذشت که جدالیان خود را نیازمند فلسفه‌ی یونان یافتند. بر روی خانه‌ی فکر مسلمانان کاخ ظاهرفریب فلسفه را بنیان نهادند. هر روز پیرایه‌ی دیگرش بستند و نقشی تازه بر او افزودند. رفته رفته برای بیان مقصود چون رهگذر را باریک دیدند در علم کلام نیز دست‌اندازی کردند و او را بسادگی و صفای نخستین بازنگذاشتند. دیگر مطالب فلسفی در کلام راه یافت و رنگ فلسفه‌ی مذهبی پذیرفت.

بگفته‌ی تاریخنویسان مأمون بپادشاه روم نامه کرد که در جمع کتابهای فلسفی نیک بنگرد و آنچه را که سودمند پندارد برای او بفرستد. پادشاه روم نخست درخواست مأمون را درخور قبول ندانست ولی یکی از خردمندان نصارا او را گفت بفرست و تشویش مدار چه اگر ورق پاره‌های این کتب در هر دیاری پراکنده گردد بنیان آیین مردم آنجا را سرنگون خواهد ساخت.

باری درخت فلسفه‌ی یونان در روزنه‌ی افکار ارباب طلب ریشه دوانید و شاخ و بال بگسترد. فلسفه‌جویان چون هنوز نوزاد و فلسفه ناتوان بود از افق فکر فیلسوفان یونان فراتر گام نمی‌گذاشتند و یارای تصرف در مطالب فلسفی نداشتند ولی آنگاه که پرورش یافت و نیرو برداشت بخشهای فلسفه را در زیر نظر دقت‌انگیز خود گرفتند و آزادانه اظهار رأی کردند برخی را نارسا پنداشتند. پاره‌ای را شایسته‌ی اصلاح دانستند بر بیشتر مذاهب فیلسوفان یونان پشت پا زدند. فارابی در فلسفه‌ی ارسطو روانی نو دمید شیخ اشراق پیرو افلاطون شد بوعلی افلاطون را از فضیلت دانش بی‌بهره انگاشت.

در آن زمان فلسفه در بستری هرچه ناهموارتر افتاد ، میدان پهناوری برای وارونه‌گویی باز شد ، دریافت ساده‌ی مسلمانی بر دندانه‌های چرخ تأویل سپرده گردید آنچه را یکی ریسید دیگری پشم کرد و خویشتن از نو رشتن گرفت. کار چون از اندیشه‌های پیچاپیچ گذشت به بیهوده‌سرایی انجامید. غزالی تهافت‌الفلاسفه نوشت ابن‌رشد بنگارش تهافت‌التهافت کمر بست. چندان خلافگویی و دودلی رو بافزونی نهاد که شناختن درست از نادرست دشوار نمود و گزافه‌بافی و پندار بآنجا کشید که درخت برومند فلسفه را میوه‌ای فریبنده ببار آمد.

در قرن ششم مرد نوینی پدیدار گشت که سخت سخن‌تراش و سفسطه‌جو بود در هوشیاری همتا نداشت در فنون جدل و مغالطه سرآمد بود بر میدان دانش هماره سپاه تردید می‌تاخت از اینرو امام المشککین نام گرفت. در تصرف موضوعهای فلسفی چنان زبردستی می‌نمود که دو طرف نقیض هر یک را بیاری برهان روشن می‌ساخت و مطالب عقلی را در کالبد مغالطه چنان نیکو می‌آراست که استاد را مجال گریز نمی‌ماند.

گویند اگر پس از وی روزگارْ خواجه نصیر را نمی‌پرورید آن مغالطه‌ها در مسائل حکمت و فلسفه جایگزین می‌گردید و فلسفه‌ی اسلامی را دگرگون می‌کرد.


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 نگاهی بفلسفه‌ (تکه‌ی دو از دو)


دین خدا زمانی دراز دستخوش فلسفه‌بافی تنی چند از هوسبازان چرب‌زبان بود اینان چه‌بسا که رهروان بی‌تمیز را در ورطه‌ی هولناک گمراهی افکندند و گنج دل خداپرستان را بباد تاراج دادند خود نیز تشنگانی بودند که از پی آب راه سراب می‌سپردند و جز بر رنج و فرسودگی خویش نمی‌افزودند. یکی دین را با فلسفه‌ی ناچسبیده دمساز می‌کند و بر پیکر دین جامه‌ی رنگارنگ فلسفه را فرومی‌پوشد. دیگری ریزه‌خواران بوعلی را سرزنش می‌کند و زبان بطعنه گشوده می‌گوید :

دل منور کن بانوار جلی چند باشی کاسه‌لیس بوعلی

سینه‌ی خود را برو صد چاک کن دل از این آلودگیها پاک کن

این چه ناسازگاری است؟

کسی هم می‌گوید من از دلبستگیهای جهان خراب وارستم و در گوشه‌ی خلوت نشستم و تنهایی برگزیدم فروغ عالم قدس بر سراچه‌ی دلم تابیدن گرفت تا بر محیط ماده چیره شدم آن مشکلی را که پیر عقل می‌نتوانست گشود به نیروی ذوق و حال برگشودم.

شیخ ما آنگاه که از حال کشف بخود می‌آید از آن سیر عرشی منتظران را جز این رهاوردی نمی‌آورد که برای اثبات اصالتِ ماهیت کتاب بر سر حریف می‌کوبد و پیرهن می‌درد.

برای حل معمای وجود ذوق و حال را دستاویز کردن دم از غیب زدن نیست؟!

آنکه بحلقه‌ی تصوف چسبید و خرقه‌ی ریا و بوق مَنتَشا را سرمایه کرد ریشه‌ی فکرش از اینجا آب نخورد؟ آنکه بر دریا زد و دامن تر نکرد در یک شب آن پیشوای پاک‌سرشت را با تن خاکی مهمان ناخوانده‌ی چهل میزبان نمود و بیچاره این را نمودار بزرگواریش پنداشت در عالم خلسه گرداگرد دیگ جوشان به پایکوبی و دست‌افشانی برخاست و پیر را از سر شوق آنجا آورد از سرچشمه‌ی آن رأی سخیف سیراب نگردید؟!

این سر از گریبان آن شیادی بیرون نیامد که با روی آشفته و موی پریشان ، جامه‌ی ژنده و کمر خمیده مردم گول را در بیغوله‌ی تاریک و تنگ خود خواند از درون زنده و نفس مرده همان نفس سرکشی که از غم بی‌آلتی افسرده است سخن راند ، خدا را در آستین چرکین خود نمود ، و ببهای دانه‌ی جوزی خرمن ایمان بیخبران را به یغما برد؟!

این خراباتی که به تن‌آسانی و خویشتنداری خو گرفته بود از دسترنج پیشه‌وران دیوآسای شکم را پرورید در عالم اسباب روزی بی‌سبب تمنا کرد و بر سنت خدا پرده کشید ، تن بکار ندادن و گرده ببار گران نفرسودن را نمونه‌ی همت بلند شمرد آیا بساط رهبانیت نگسترد؟ لارهبانیة فی‌الاسلام.

رشته‌جنبان اینگونه افکار آیین‌شکن و جگرخراش سخن‌سازانی بودند که در عزلت را بروی بیگانه و خویش گشودند توانگری و بی‌نیازی را در توکل و رضای مطلق دانستند ، روزی مقسوم را نه ‌اندرخور تکاپو شمردند ، کلاه پشمینه‌ی درویش را با افسر خسروان برابر نکردند و گنج فقر و افتادگی را به شمشیر آبدار جهانگیران تسلیم ننمودند.

عجبا این دلسوختگان شوریده‌سر که با یک زبان خروشان مردم را از خوشیهای زندگانی عاریت بیزاری دادند چرا با زبان دیگر مژه‌ی چشم را پی سپر شاهد خوشخرام کردند! اینان عروس روزگار را سه‌طلاقه داده بودند که دلبر خانه‌کن را آلت لطف و رحمت محض خدا خواندند و خود را فارغ از غم رسوایی کردند؟

آن یک را درد دینداری بی‌آرام کرده بود که بی‌پروا گفت از آنکه نام من همه جا بشاهدبازی رفت چه غم دارم که این بجای خود پسندیده‌آیینی است.

اکنون شاهد جلف را بفرشته‌ی پرده‌نشین تعبیر آوردن ، باده‌گردان مست را ساقی چشمه‌ی کوثر دانستن ، می ارغوانی را انگبین بهشتی گفتن ، نمونه‌ی اعلی درجه‌ی دریده‌چشمی نیست؟

قرینه کجاست؟ آنجا که داستان عشقبازی را بدکه بازاری می‌آورد و سبزه‌ی خط می‌پسندد و بهواداری خوبرویان از زبان بدگویان هیچ نمی‌اندیشد!!

چرا گفتار راست و شیوه‌ی استوار و یکدلی درمیان برخی از پیشینیان سرنوشت عنقا را گرفته بود؟!

در ورقی گفتگو از آیات خداشناسی ، ستایش پیشوایان دین ، راز آفرینش ، توحیدگویی جنبندگان آفاق ، تسبیح مرغان خوشخوان ، و در ورق دیگر سخن از جام شراب ، باده‌ی ناب و چنگ رباب ، و لعبت عیار می‌رفت هرگز این بدان کی ماند؟.

پارسایی را با هواپرستی شاید آمیخت همچنانکه سنگ فلاخن را در پهلوی آبگینه جای می‌توان داد؟

آن فلسفه‌آموز قرن یازده که در پیشاپیش کتاب خود از یاوه‌سرایی صوفیه و هرزه‌بافی فلاسفه در خشم می‌افتد گناه لغزش مردم دوراندیش را بگردن آن دو می‌افکند از آن پس بخدا می نالد که از شر آن دو طایفه‌ی گمراه در پناه خود آسوده‌اش دارد در رد جماعت صوفیه رساله‌ا‌ی نیز تدوین می‌کند پس چرا چاشنی‌بخش کلام خود را عقاید صوفیان قرار می‌دهد و در وفق میان فلسفه و دین پافشاری می‌کند ، بر نردبان عشق چندان پله می‌بندد که مردم را از یادآوری شرم می‌آید.

آن کس که نیروی اعتقاد را به نیروی خرد استوار کرد دیگر چه حاجت که بر فروغ آن لب بخرده‌گیری بگشاید و پای اندیشه را بیهوده در سنگلاخ ژرف توجیه و تأویل گرفتار کند؟!


👇

این مجملی که از آغاز سیر فلسفه‌ی اسلام و پیدایش فلسفه‌ی یونان نگاشته آمد در تأیید مقالتی است که دوست ارجمندم آقای مدرسی چاردهی بعنوان «فلسفه یا افسانه است» در مهنامه‌ی پیمان خامه‌رانی کرده و حق مقام را نیکو آورده است چه آقای مدرسی خود جوان بخرد و بینایی است که بشوق رستگاری چند سال در دیار عرب رنج غربت را بر جان خویش هموار کرد و در همه‌ی فنون ادب دستی برد فلسفه و حکمت و عرفان نیز بیاموخت ولی دامن نیالود و در دام فریب راهزنان دل گرفتار نیامد و یافته به نایافته نفروخت. این جوان پاکباز سرمایه‌ای اندوخت که راه را از بیراه بشناسد و زنگ گمراهی از دل بزداید نه گرانباری که خاطر را زیان بخشد و «تلبیس ابلیس شقی باشد».

امروز که برق جهان مادی دیده‌ی تنگ ‌خامان را خیره کرده و خرمن همت آنان را پاک سوخته است وجود اینگونه جوانان روشندل نیکونهاد مایه‌ی امیدواری و شایان قدردانی است.

احمد طباطبایی


🌸

✴️ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان ✴️

🔸 (شایندگی در چیست؟)

🔸 بخشهای یک تا هفت

🔹 بخش یکم : پیشرفت و پسرفت یک مردمی به چه عواملی بستگی دارد؟

🔹 بخش دوم : ارتباط سرمایه‌ی اجتماعی با دیگر نشانگرها

🔹 بخش سوم : «پراکندگی برای یک توده مرگست»

🔹 بخش چهارم : یک مردمی ، پیش از هر چیز نیازمند «آرمان مشترک»اند

🔹 بخش پنجم : چاره‌ی تفرقه و دسته‌بندیها‌ چیست؟!.

🔹 بخش ششم : آسیبی که اختلاف عقیده به ایرانیان می‌زند

🔹 بخش هفتم : اتحاد ، نخستین گامِ کوشش



👈 فهرست بخشها


🌸

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی یک از دو)


خوانندگان گرامی مهنامه‌ی پیمان ، بی‌شبهه ، باین موضوع برخورد نموده‌اند که دسته‌ای از فیلسوفان باسم بدبین خوانده می‌شوند ، و شاید کم و بیش این فکر برایشان دست داده است که اینان چه‌کاره‌اند و مقصودشان از یک رشته سخنان بیهوده و پوچ و سراپا زیان‌بخش و یاوه چیست؟

آیا از روی حق و واقع اینگونه مردمان دارای دانش و آزمایشهای مخصوصی درباره‌ی زندگانی نوع انسان بوده و از اینرو می‌توانند هر گونه اظهارنظری که دارند بنام فلسفه‌ی زندگی بهم ببافند؟.

جا دارد در این زمینه توجهی شایسته و بسزا نموده ، نخست شخصیت و صلاحیت اینان را وارسی کنیم که در نتیجه بشناسیم آیا حق دارند نسبت به یک موضوع بزرگ بیان عقیده ، آن هم عقیده‌ی سراسر زیان‌آور و وحشت‌افزا ، بنمایند ؟ سپس سخنانشان را جزء جزء در ترازوی خرد سنجیده ، وزن و ارزش آنها را بدست آوریم تا بفهمیم آیا درخور شنیدن و پذیرفتن هست یا نه؟

باید این نکته را درست انگاشت که تنها کسانی سزاوارند به راهنمایی مردمان برخاسته و بنشان دادن راه و روش زندگی ، و اظهار نظر در مسئله‌ی آفرینش جهان و رموز و اسرار گیتی سخن رانند که دارای پایه‌ی بلند و برجسته در دانش و شناسایی و آزمایشهای بسیار در کارهای وابسته بزندگانی باشند و نیز گفته‌های آنها از روی خیرخواهی و بیغرضی بوده ، و از اینها بالاتر بصلاح و سود دیگر کسان تمام شود ، بنابراین کسانی که بهیچ وجه از راه آفرینش و شناسایی آفریننده و آغاز و انجام کار جهان و نتیجه‌ی آن سررشته نداشته و بنابراین خود گمراه و نیازمند براهنما هستند ، بدون گفتگو شایستگی آن را ندارند که باین سودا برخاسته و سخنانی صرف از روی پندار بهم ببافند و بگوش مردم خوانند و یا بنام فلسفه‌ی زندگی ورق‌پاره‌هایی سیاه کرده و توده را با خواندن آنها تباهکار و سیاه‌روزگار گردانند!

کسی که از کشتیرانی و فن دریانوردی بی‌اطلاع و از این کار کمترین سررشته‌ای ندارد ، بگواهی خرد و وجدان ، حق نخواهد داشت سرنوشت شماره‌ای از آدمیان را بدست گرفته و خود را ناخدای کشتی بشناساند و سرانجام آنان را بدست امواج دریا بسپارد!. آنکه خوب و بد زندگانی و سود و زیان توده را از بیخ و بن نمی‌شناسد حق نخواهد داشت براهنمایی آنان بپا خاسته و در پایان کار ایشان را گمراه و بیچاره در وادی سرگردانی رها کند.

بیابانی فراخ و گشاد و در عین حال مخوف و وحشتناک فرض کنید ، و تصور نمایید دسته‌ای از کاروانیان با احتیاط به پیمودن آن بیابان مشغولند ، در این میان کسانی که بکلی از پیچ و خمهای راه بیخبر و از پستی و بلندی آن بی‌اطلاعند خود را پیش انداخته و با کمال خیره‌سری با اینکه خود نیازمند براهنما هستند کاروان‌سالار و بلد کاروان نشان دهند : اینست سرگذشت این فیلسوفان!

حقیقت امر اینست که از آغاز قرن نوزدهم ببعد ، یک دسته مردمان خودخواه و جاه‌طلب و خودپسندی پدید آمدند چون گیتی را بر وفق صلاح و پیشامد جهان را مطابق دلخواه خویش نشناختند زبان ببدگویی گشاده روزگار را بباد فحش و دشنام گرفته ، کار جهان را همه بی‌اصل و اساس دانسته و اوضاع گیتی را جمله چوب‌انداز و گزاف شمردند ، آدمیان را بیچاره و بدبخت گفته و پایان کار آنان را جز فساد و شر چیزی دیگر نیافتند ، عدالت و تقوا و پرهیزکاری و درستکاری را هیچ و پوچ شناخته و محبت و انسانیت و همه‌ی اخلاق خوب را منفی گرفته ، و بطور خلاصه با یک سلسله گفته‌های شوم دنیا را سراسر وحشت و تاریکی و زندگی را از آغاز تا انجام رنج و زحمت و یأس و ناکامی و ناامیدی ، و کار آدمیان را دور از مرحله‌ی نظم و انضباط و اصلاح ، و بکلی هرج و مرج شناسانیدند!


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 یادداشتها


یادآوری

در جنگ جهانی دوم (١٣٢٤ ـ ١٣١٨ خورشیدی) که میهن ما ایران باشغال نیروهای متفقین (شوروی و انگلیس) درآمد ، در شمال ایران که زیر اشغال ارتش شوروی بود ، فرقه‌ی دمکرات آذربایجان پدید آمد.

در پاییز سال ١٣٢٤ خورشیدی ، این فرقه برای استان آذربایجان از دولت درخواست خودمختاری (استقلال داخلی) کرد ، و خود اسلحه بدست گرفته با استفاده از بودن ارتش بیگانه در آنجا همه‌ی سازمانهای کشوری و لشگری آذربایجان را بزور تحت اختیار گرفته مجلس ملی و حکومتی مستقل به نخست‌وزیری سید جعفر پیشه‌وری بوجود آورد.

شکی نبود که موافقت با درخواستهای فرقه‌ی دمکرات آذربایجان موجب از میان رفتن استقلال کشور و آغاز جنگهای داخلی با دخالت کشورهای رقیب و ایجاد بدبختی و تباهی برای مردم ایران بود.

شادروان احمد کسروی بنیادگزار و راهنمای جمعیت آزادگان که باهمیت این غائله و نتایج بسیار شوم آن بیش از همه بینش داشت ، برای جلوگیری از نیات دمکراتهای آذربایجان و راهنمایی دولت و ملت ایران مصمم شد و چون روزنامه‌ی پرچم (ارگان جمعیت آزادگان) از سوی دولت در توقیف بود ، عقاید خود را با نام مستعار (یک ایرانی) در دو کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» و «امروز چاره چیست؟» نوشت که بنظر خوانندگان گرامی می‌رسد. امید است در این موقعیت حساس کنونی که بار دیگر نغمه‌های هوسبازانه‌ی خودمختاری از آذربایجان و کردستان و خوزستان و بلوچستان و سایر نقاط ایران بگوش می‌رسد ، این دو کتاب باز هم راهنمای ملت ایران باشد.

غائله‌ی آذربایجان در آذرماه ١٣٢٥ خورشیدی با کوششهای دولت و ارتش ایران بنحوی که دلخواه نویسنده بود پایان پذیرفت ولی افسوس که کسروی تا آن زمان زنده نماند تا نتیجه‌ی راهنماییهای خود را ببیند.

آن شادروان بیستم اسفند ١٣٢٤ در حالی که نزد بازپرس دادگستری از عقاید خود دفاع می‌کرد ، بتحریک دشمنان کشور در کاخ دادگستری کشته شد.

باهَمادِ آزادگان


خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست

خواندن این کتاب به هر ایرانی واجبست. در این روز یکی از کارهای بسیار لازم آنست که قضایا روشن گردد و درباره‌ی پیشامد اتحاد نظری درمیان ایرانیان پدید آید تا بتوانند در چنین هنگامی موجودیتی از خود نشان دهند.

هر کسی که این کتاب را می‌خواند بهتر است دوستان و آشنایان خود را هم بخواندن آن وادارد. بهتر است در پیرامون آن مذاکره‌ها بعمل آید و مطالب بروشنی افزاید.

ما تا توانسته‌ایم بهای کتاب را ارزان گزارده‌ایم. با اینحال انبوهی از مردم استطاعت خرید آن را نخواهند داشت و یا تحمیلی بزندگانی تنگ آنها خواهد بود.

از این جهت بسیار بجاست که کسانی که استطاعت دارند چند نسخه بخرند و بکسانی که استطاعت ندارند از آشنایان و دوستان خود برسانند. این یک کار نیکیست که هم مایه‌ی خشنودی خدا بوده و هم برهایی کشور و توده از این گرفتاری و بدبختی کمک خواهد کرد.

ما در سایه‌ی تنگدستی بیش از چند هزار نسخه چاپ نکرده‌ایم ولی امیدواریم بتوانیم آن را چند بار تجدید طبع کنیم. امیدواریم بتوانیم در چنین موقعی یک کمک فکری به هم‌میهنان خود کرده باشیم.


چرا نام خود را ننوشته‌ام؟

در این کتاب نام خود را آشکار نساخته‌ام نه برای آنکه دانسته نشود که نوشته است. موضوع این کتاب در نشستی درمیان بیست و سی نفر بگفتگو گزارده شده و پس از آن بچاپش اقدام گردیده. پس یک کار نهانی نیست و چنین خواسته نشده که شناخته نشود از کجاست. در این کتاب مطلبی که کسی از نوشتن آن بترسد نبوده که نویسنده بخواهد خود را نشناساند.

من تنها این خواسته‌ام که نامم بروزنامه‌ها نیفتد. من نویسنده‌ی سیاسی نیستم و نمی‌خواهم باشم. من وظیفه‌ی دیگری برای خود دارم. این کتاب را بآن جهت نوشته‌ام که یک تن ایرانی هستم و به پیشامدهای ایران علاقه‌مندم. اینست نام خود را هم یک تن ایرانی شناسانیده‌ام.

در این کتاب من با شخص کسی کار نداشته‌ام که کسی هم با شخص من کار داشته باشد. مقصود مطالب کتابست که بجلو خوانندگان گزارده شده. آنها را بخوانند و اندیشه بکار برند و اگر سخنی دارند بنویسند و در روزنامه‌ای بچاپ رسانند. خود روزنامه‌ها نیز اگر ایرادی دارند یا بایرادهای من پاسخی اندیشیده‌اند بنویسند که مایه‌ی خشنودی خواهد گردید.

نویسنده‌ی کتاب


🌸

سید جعفر پیشه‌وری

📖 در پیرامون فلسفه (بخش دوم)

🖌 خوانندگان مهنامه‌ی پیمان

🔸 سخنی چند درباره‌ی بدبینان (تکه‌ی دو از دو)


از روی حق و انصاف سخنان اینان جز یک سلسله گزافه‌رانی و بیهوده‌گویی و خیالبافی و توهم چیز دیگری نبوده و نیست و شایستگی آن را ندارد که طرف اهمیت شود و با وجود این از آنجایی که بیشتر افراد از داشتن حس قضاوت و تعقل محروم هستند و یا قوه‌ی تخیل و وهم در آنان فزونی دارد ، پایبند گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نماها شده و بمفت آسایش خود را از دست می‌دهند و بفریب این سخنان بیهوده بزندگی بدبین شده و از انجام وظایف تحصیل کمال اخلاقی بازمی‌ایستند.

بعقیده‌ی من اگر جامعه از همان آغاز پیدایش سخنان اینان دارای تعقل و قضاوت کافی بوده و این گفته‌ها که همه بزیان و ضرر او تمام می‌شد بدور انداخته و گوینده‌ی آن را سزاوار سرزنش و توبیخ شناخته بود ، و از یکسوی کسانی بیخبر و نادان صاحبان این افکار مالیخولیایی را فیلسوف بزرگ! دانشمند یگانه! و امثال آن نخوانده و آثار و نوشته‌های ایشان را باسم بهترین شاهکار فلسفی! بزرگترین اثر علمی و ادبی نشناخته بودند ، از نشو و نمای این فکر باین وسیله جلوگیری بعمل آمده و امروز کوچکترین اثری از آن درمیان نبود.

شاید کسانی دم از طرفداری اینان زده و سخنان ایشان را همه راست شناسد. باین کسان می‌گوییم با فرض حقیقت داشتن این افکار ذکر اینها که جز باعث ملال و افزایش رنج درونی آدمی چیز دیگر نیست چه سودی خواهد داشت؟

اگر در سرزمینی یک ناخوشی عمومی پدید آید چه وظیفه بعهده‌ی پزشکان خواهد بود! بی‌شبهه آنها را که از فن طبابت بهره‌ای است دامن همت و مردانگی را بکمر زده و بدرمان درد مردم می‌پردازند حال اگر یک دسته که مدعی طبابت هستند در این میانه سخن آغاز کنند که : کار مردم تمام شده و این ناخوشی داروپذیر نیست ، و همه‌ی آدمیان محکوم بمرگ و نابودی هستند و اشخاصی که بدرمان ایشان برخاسته‌اند ابله و نادان و بیخبرند ، آیا گفته‌های این کسان چه صورتی خواهد داشت؟

این خود چه هنری است که به یک نفر رنگ‌پریده و زردچهره بگویند تو مرض سل داری ، اینک سل تو درجه‌ی دوم را طی می‌کند و در آینده‌ی نزدیکی نابود خواهی شد!

درست گفتگوهای این فیلسوفان مانند سخنان آن مدعیان طبابت درباره‌ی آن مرض عمومی و یا چون گفته‌ی این راجع بآدم رنگ‌پریده است! مردمانی در این گیتی پدید آمدند که برای کم کردن رنجهای آدمیان ، و پیدا نمودن راه رهایی و آسایش آنان از هیچ گونه فداکاری خودداری ننمودند ، و با بردباری براهنمایی و آشکار کردن حقیقت زندگانی و بیان وظیفه‌ی نوع خود از اقدام به هر گونه کاری بازنایستادند و به یک جمله آسایش خود را فدای تهیه‌ی آسایش توده نمودند ، آیا در برابر این دسته چه حق خواهند داشت کسانی با آن گفته‌های خیالی و هیچ و پوچ خود مردم را از زندگی سیر و بحیات بدبین و نسبت بنوع بدخواه و از اداء وظائف زندگانی و تحصیل اخلاق بربسته و از پیمودن راه کمال مطلوب انسانی بازدارند؟

آیا جنایتی بزرگتر و برتر از پراکندن این تخمهای هرز و زیان‌بخش در سرزمین دلهای ساده‌ی توده که آنان را بکلی در زندگی مأیوس نماید می‌توان سراغ نمود؟

با اندکی تأمل همه این مطالب را خواهند دریافت که کار جهان ، برغم گفته‌های بی‌اساس این فیلسوف‌نمایان ، سراپا از روی نظم و ترتیب و اتقان صنع است. زندگانی ، بشرط آنکه تابع دستور خرد باشد ، شیرین و گواراست ، و با پیروی از وظیفه‌ای که آفریدگار بحکم طبیعت در نهاد ما گذاشته می‌توان بآسایش و خوشی زندگانی را بسر برده و با خدمت بنوع و دارا بودن دیگر خویهای پسندیده از بهترین و بالاترین لذتی را که ممکن است بهره‌مند شد. آری با کمی دقت و توجه می‌توان خود را از زیر نفوذ و تأثیر جمله‌های درشت و زننده و در عین حال دور از حقیقت این مردمان گمراه که غولان راه آدمیت شناخته می‌شوند ، بیرون آورده و با رعایت اصول اخلاقی خوشی و آسایش تن و روان خود را بدست آورد.

تهران ، ابوالفضل حاذقی. شهریور 1315


🌸