📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (سه از پنج)


من می‌شنوم بسیاری از جوانان می‌گویند : ما از این هیئت حاکمه خیری ندیدیم ، بگزار هرچه می‌خواهد باشد. ولی این عجز است ، این گردن به بدبختی گزاردنست. اگر هیئت حاکمه بد است شما فرصت خواهید داشت آنها را اصلاح کنید. ولی اگر ایران تکه تکه شد و استقلالتان از میان رفت و یا جنگی پیش آمد و شهرها و آبادیها زیر بمباران واقع شد بیکبار رشته از دستتان دررفته است و دیگر چاره‌ای نخواهید توانست.

وضعیست پیش آمده : در آذربایجان آن حادثه رخ داده ، دولتها دخالت کرده‌اند و گفتگو بکنفرانس مسکو افتاده ، در مازندران و گیلان و خراسان آمادگیها می‌رود ، در جنوب عکس‌العمل رخ داده تکانهایی در نهان پیدا شده ، در تهران دولت جز ناتوانی نشان نمی‌دهد ، بیم تجزیه‌ی ایران درمیانست ، استقلال کشور در خطر افتاده.

وضعیست که در برابر ما عرض اندام نموده. چه کار باید کرد؟!.. آیا باید نشست و منتظر حوادث شد؟!.. آیا این از عقل و غیرت دور نیست؟!.. اگر شما بنشینید و منتظر حوادث باشید جهانیان بشما با چه دیده‌ای خواهند نگریست؟!..

زینهار ای ایرانیان ، ننشینید و منتظر حوادث نباشید!.. زینهار تکانی بخود دهید و بچاره پردازید!.. نگویید چاره‌ای نیست. اگر غرضها را کنار گزارید و عقل و فهم را راهنمای خود سازید راه چاره باز است. رنجشی که از هیئت حاکمه دارید شما را گمراه نگرداند ، پرده‌ی خشم جلو چشم شما را نگیرد ، همت نمایید و از پیشامد استفاده کرده هیئت حاکمه را نیز اصلاح کنید.

آری وضع گذشته قابل دوام نیست. در آینده یکی از شروط بقای ایران اجرای اصلاحاتست. یک گام بزرگ در راه چاره همینست که اصلاحات آغاز شود. شما اینها را هم در نظر بگیرید.

در اینجا فرصت نیست که من نظر خود را درباره‌ی اصلاح ایران بتفصیل بنویسم. شاید در آینده کتاب دیگری از روی فرصت در این زمینه بچاپ رسانم. در اینجا مجبورم فهرست‌وار چند نکته را یادآوری کنم :

١) در ایران امروز باید یک جمعیت ایرانی پدید آید ، جمعیتی که در جریان کارها و در چگونگی سیاست مؤثر افتد. جمعیتی که جز حزب توده و حزب اراده‌ی ملی باشد. بآنها توهین نمی‌کنم. مقصودم بمیان نیامدن کینه‌های گذشته است. باید نیکخواهان و غیرتمندان گام پیش گزارند و در این موقع فداکارانه کوششهایی بکار برند.

در این باره جای تردید یا گفتگو نیست. به یک چنین جمعیتی بسیار نیاز هست. ولی یک جمعیت هنگامی پدید آید که اندیشه‌ها یکی گردد و راه روشنی برای کوشش و اقدام گشاده شود. تنها علاقه‌مندی به ایران کافی نیست. باید دانسته شود که چگونه می‌خواهند ایران راه برده شود؟.. چگونه می‌خواهند کشتی شکسته‌ی کشور از گردابی که افتاده بیرون آید؟..

باز می‌گویم : در ایران از علل مهم بدبختی روشن نبودن فهمها و پراکنده بودن اندیشه‌هاست. از اینرو چنانکه گفتیم بسیار بجاست که در این هنگام گفتگوها بمیان آید و اندیشه‌ها تا هر اندازه که تواند بود روشن گردد.

ببینیم ما چه می‌خواهیم؟.. باین پیشامد با چه نظری می‌نگریم؟.. برای آینده چه آرزو داریم؟.. اینها دانسته شود و زمینه روشن باشد. با این شرطست که یک جمعیت مفید تشکیل تواند یافت. وگرنه گروهی که اندیشه‌هاشان یکی نیست و راه روشنی برای کوشش در پیش رو ندارند ، از اجتماع آنها جز قال و قیل پدید نخواهد آمد و شماره‌شان هرچه بیشتر باشد آشفتگیشان بیشتر خواهد بود.



🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی دو از سه)


سپس دوره‌ای دیگر آغاز شد که کلیسا بس نیرومند گردید چنانکه جز مردم ، بر پادشاهان نیز چیره درآمد و از پشتیبانی سپاهیان بهره‌مند شد. پولها و زمینهای بسیاری را دارا گردید. چون دیگر از آن سادگی و پاکی قرنهای نخستین درآمده بود ، بیش از رستگاری مردم در اندیشه‌ی نگاهداری و افزودن بشکوهش بود.

بدینسان کلیسا (نه مسیحیگری) به نبردگاه جاه‌طلبان و زراندوزان مبدل گردید که در راه رسیدن بخواستهاشان ، از کنار آمدن با آیینهای بت‌پرستی (برای مردمفریبی) ، ستیز با همکیشان ، رشوه‌دهی ، دسیسه‌چینی و حتا جنایت دریغ نکردند. (1)

کلیسا آموزشگاههایی داشت که در آنها علوم الهی یا آموزاکهای (2) ویژه‌ی کشیشان (اِسکولاستیک) (3) آموخته می‌شد و اینها چیزی نبود جز موشکافیهای بیهوده در انجیلها و نوشته‌های کیشی ، و بحثهای بی‌پایان در پیرامونِ «تثلیث» و جایگاهِ مریم ، «لاهوت» و «ناسوتِ» مریم و عیسا ، نر یا ماده بودنِ فرشتگان ، از جنسِ آدمی ‌یا خدا بودنِ مسیح و اینگونه چیزها.

در قرن نهم میلادی که مسلمانان ، فلسفه و دانش باستان را ترجمه کرده در دانشگاههای خود بدرس دادن پرداختند ، اروپاییانِ کنجکاو و جویای دانش ، گروه گروه بسوی دانشگاههای عربِ اسپانیا روانه شدند :

دانشگاههای شهر سویل و تولدو و کوردو (4) (قُرطبه) مراکز فرهنگی بزرگی شده بودند که جوانان فرانسوی و آلمانی و انگلیسی بآنها هجوم می‌کردند و آنجا ... آثار بُقراط ، ارسطو ، اقلیدس ، بطلمیوس ، جالینوس و غیره مطالعه می‌شد و بر نیمکت این دانشگاهها عرب و اسپانیولی ، مسلمان و مسیحی ، پهلوی یکدیگر می‌نشستند و هنگام بازگشت بکشورهای خود مطالب مفیدی را که آموخته بودند منتشر می‌کردند و یا بنوبه‌ی خود مکاتب و مدارس جدیدی باز می‌کردند. در نتیجه در این کشورها علوم و معارف یونانی نیز در جوار انضباط اسکولاستیک شروع بنمو و پیشرفت کرد. بخصوص در ایتالیا افکار جدید بیش از همه انتشار یافت. ... اسکولاستیک در اینجا قدرت چندانی بدست نیاورد و از قرن دهم ببعد دانشمندانی که در مدارس و مکاتب عرب درس خوانده بودند ... دانشکده‌ی حقوق و طب افتتاح کردند. (5)


در آن روزگار دستگاه فلکهای بطلمیوسی ، شناخته شده‌ترین ستاره‌شناسی بود و دقیقترین نتیجه‌ها را بدست می‌داد. در ریاضیات بویژه هندسه ، جز اقلیدس کسی بآن دامنه‌داری و دقت کتابی ‌فراهم نیاورده بود. ستاره‌شناسی بطلمیوسی و هندسه‌ی اقلیدسی نه چیزهایی بود که با اندیشه‌ی کلیسا ناسازگار درآید. پس کلیسا را با آنها نبردی نبود و خود هوادار آنان درآمد. لیکن اندیشه‌های ارسطو و دیگران پروای (توجه) دیگری می‌طلبید.

جهان‌بینی ارسطویی و دیگر اندیشه‌های فلسفی یونانی با آنکه با آموزاکهای کلیسا ناسازگار بود ولی کشیشانی پیدا شدند که با تأویلهایی این ناسازگاریها را از سرِ راه برداشتند. جالینوس که بیست جلد کتاب بزرگ در پزشکی از خود بجا گزارده بود ، ایشان تنها آن بخشهایی که به علوم الهی نزدیکی داشت نگاه داشته یاد می‌دادند.

چون متنهای اصلی کتابهای یونانی را در دست نداشتند و خواندن بعربی ‌دشوار می‌نمود لازم شد که آنها را بزبان لاتینی ترجمه کنند. ... از بدبختی ... هنگام وارد کردن نوشته‌های ذیقیمت ، متأسفانه ارسطو نیز خود را داخل کرد. ... دیالکتیک استادانه‌ی فیلسوف پرقدرتِ یونانی با اصول اساسی مذهب مسیح درباره‌ی خدا ، خلقت ، ابدیتِ روح و غیره اختلاف اساسی داشت لذا کلیسا تصمیم بنابودیش گرفت و آن را کفر و الحاد و خوانندگانِ آن را کافر و زندیق نامید (1231م.). ... اما یکی از روحانیون بنام آلبرت کبیر (1280ـ1196) نظریه‌ی بدیع و استادانه‌ای داد : بجای مبارزه با ارسطو بهتر نیست که با او آشتی کنیم و او را جزو همدستان و متفقین خود قرار دهیم؟ ...

سن تُماس (1274ـ1224) کسی بود که ‌این کار را انجام داد. ... او مدتی مشغول مطالعه در کتابهای ارسطو گردید و موفق شد که آن را با کتاب مقدس متوافق و منطبق کند. [جز او کسان دیگری نیز بسازگار نمودن اندیشه‌ی ارسطویی و آموزاکهای کلیسایی پرداختند.]

بدینسان ارسطو نیز در سلک بزرگان کلیسا درآمد. ... روحانیون و طلاب علوم بر اثر این تغییر سر را از روی متون مختلف بلند نکردند و توجه بیشتری بطبیعت مبذول نداشتند. ... علم تکانی نخورد فقط طریقه‌ای جانشین طریقه‌ی دیگر شد و شاید این خطرناکتر بود زیرا جاذبه‌ای داشت که هم اهل منطق و هم متمایلین بدین حنیف مسیح را قانع می‌کرد.


👇

... تصور این مطلب برای ما دشوارست که چگونه ‌اشخاصی ... توانستند مدت پانصد سال چنین فلسفه‌ای را ثابت و پابرجا نگه دارند و باور نکردنیست که دانشمندانِ آنروز برای اطلاع بر احوال نباتات بجای آنکه آن نبات را بر سر راه خود بیابند و درباره‌ی آن تحقیق کنند ترجیح می‌دادند که وصف آن را در کتاب ارسطو بخوانند و نیز بجای آنکه چشمان خود را بسوی آسمان باز کنند و رنگین‌کمان را مشاهده نمایند مطالعه‌ی وصف آن را در یکی از کتابهای ارسطو ترجیح می‌دادند. ... بدترین چیزهای عهد عتیق را برای آموختن و حفظ کردن انتخاب کرده بودند : فصاحت و بلاغت فریب دهنده‌ی ارسطو ، تاریخ‌ها و داستانهای کودکانه‌ی پلین (Pline یا بلینوس) ، هیئت بطلمیوس و حتا از کتابهای جالینوس که دارای مطالب مفید بود فقط نکات ماوراءالطبیعه‌ی ... آن را اختیار کردند. گفته‌ی این دانشمندان بمنزله‌ی قانون بود و می‌بایست کورکورانه از آنان اطاعت کرد تا دچار مأمورین شکنجه و عقاب و تهمت دستگاه تفتیش عقاید[انکیزیسیون] نگردید. (6)


بدینسان از یکسو پندارهای ارسطو و فلسفه‌ی یونانی که با مسیحیگری سازگار گردیده بود و از سوی دیگر نوشته‌های جالینوس ، بطلمیوس و اقلیدس گنجینه‌ی دانشِ کلیسا بشمار آمد و رفته‌رفته ‌‌هاله‌ی تقدس گرد آنها را فراگرفت.


پانوشتها :

1ـ در زمینه‌ی نبرد برای زر و جاه در کلیسا همچنین نک. لوییس ویلیام هلزی هال ، تاریخ و فلسفه‌ی علم ، 1369 ص 132 تا 136.
2ـ آموزاک = آنچه آموزند ، تعلیمات.
3ـ Scholasticism
4ـ Seville , Toledo , Cordova
5ـ پی‌یر روسو ، تاریخ علوم ، 1344 ص 125 تا 128.
6ـ پی‌یر روسو ، پیشین ، ص 129 تا 131.


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (چهار از پنج)


٢) باید در ایران تغییراتی پیش آید و اصلاحاتی رخ دهد و در گام نخست دو رشته اصلاحات بسیار لازم است :

نخست اصلاحات سیاسی. باین‌معنی باید در ایران در زمینه‌ی سیاست تصمیمی اتخاذ گردد که رفع نگرانی دولتها بعمل آید. باید هر یکی از انگلیس و شوروی اطمینان پیدا کند که در ایران توطئه‌ای یا کوششی بسود یک طرف و بزیان طرف دیگر بعمل نخواهد آمد. ایران با این موقعیتش که درمیان دو دولت واقع شده مسلماً باید سیاستش بیطرفی باشد. کشور باید مستقل باشد و ایرانیان برای خود زندگی کنند ، ولی در همان حال چه به انگلیس و چه به شوروی ، همسایه‌ی نیکخواه و بی‌آزار باشند.

دوم اصلاحات اجتماعی. آشفتگی وضع کشور ، سختی زندگی برای بیشتر خانواده‌ها ، ذلت و تهیدستی کارگران و رنجکشان ، اجحاف انبارداران و سرمایه‌داران ، بدی وضع کشاورزان ، ویرانه بودن روستاها ، بدی وضع ادارات ، رواج رشوه و اختلاس ، پیچیده بودن قانونها ، و همچنان صد عنوان دیگری که می‌توان شمرد ، مردم را خشمناک گردانیده و جوانان را دچار نومیدی ساخته است. ارتجاع که در این چند سال رخ داده دلهای غیرتمندان را پر از درد گردانیده.

اگر کسانی علاقه‌مند به بقای ایران می‌باشند ، باید در این دو رشته اصلاحات ، علاقه نشان دهند و در گام نخست باینها پردازند و با تمام توانایی جدیت نشان دهند.

اینهاست اجمال آنچه من درباره‌ی چاره‌ی پیشامد می‌دانم. باز می‌گویم در این هنگام که در خراسان و مازندران و گیلان ، در نهان و آشکار ، کوششهایی می‌رود و از سوی دیگر در کنفرانس مسکو گفتگو از این پیشامدها می‌شود ، خاموشی نتیجه‌ی بدی را دربر تواند داشت.

مقصودم هیجان و آشوب نیست. بلکه اظهار علاقه‌مندیست که یکدل و یکزبان بعمل آید. می‌توان چیزها نوشت و پراکند ، می‌توان با زبان روزنامه‌ها احساسات خود را نشان داد.

روزنامه‌ی «ایران ما» نوشته است : «باید یک دولت انقلابی تشکیل شود» ، من چون گفتارش را نخوانده‌ام نمی‌دانم مقصود او از دولت انقلابی چیست؟!.. به هر حال این نکته بسیار مهم است که برای انقلاب هم نقشه و زمینه باید بود. انقلاب چیست؟!.. انقلاب آن است که یک دسته برای راه بردن کشور خود و چاره کردن بگرفتاریهای آن موادی را بنظر گیرند ، و خودشان در پیرامون آنها با یکدیگر هم‌عقیده بوده دیگران را نیز موافق سازند ، و آنگاه دست بهم داده رشته‌ی حکومت را بدست آورند و آن مواد را بموقع اجرا گزارند.

انقلاب بدون اینکه اندیشه‌ها یکی گردد و زمینه آماده شود جز هرج و مرج نتیجه نتواند داد. بویژه در این هنگام که دودستگی در ایران فرمانرواست و کینه‌ها در دلها همچون آب بروی آتش جوش می‌زند.

من با شما هم‌عقیده‌ام. وضع گذشته قابل دوام نبوده و دوباره نمی‌توان آن را گرفت و پیش رفت. البته باید تبدیلاتی در اوضاع رخ دهد. ولی باید از روی فهم و اندیشه باشد. نخست گفتگو کنیم که چه می‌خواهیم و چه کارها خواهیم کرد و پس از آن بکوشیم که دولتی برای انقلاب ، برای تبدیلات ، پدید آوریم.

آمدیم بر سر دمکراتها ، آیا با آنها چه شود؟.. چه رفتاری پیش گرفته گردد؟..

بعقیده‌ی من باید با آنها نیز نخست از راه منطق پیش آییم. کاریست شده ، سود و زیانش را با دلیل روشن گردانیم ، ببینیم چه می‌گویند و تا چه اندازه حاضرند گردن بمنطق گزارند.

این خود بحثیست که توده‌ی آذربایجان باین پیشامد چه می‌گویند؟.. با چه دیده‌ای می‌نگرند؟.. آیا خشنودی می‌دهند که از ایران جدا باشند؟..

باین پرسشها هم امروز پاسخی نتوان گرفت. نه تنها از آن راه که (چنانکه گفته می‌شود) مردم باظهار عقیده آزاد نیستند ، بلکه از این راه هم که چون پیشامد تقریباً بی‌مقدمه رخ داده هنوز بیشتر مردم بهت‌زده‌اند و اندیشه‌ها در حال عادی نیست. آنگاه نه تنها مردم عادی ، بسیاری از همان دمکراتها هم ، نتیجه‌های بعدی کار خود را نمی‌دانند. اقدامیست که بعنوان آزادیخواهی یا مبارزه با نفوذ انگلیس کرده‌اند بی‌آنکه پایانش را بسنجند ، بی‌آنکه حقیقتش را دریابند ـ گذشته از آنکه کینه‌ها و خشمها نیز مؤثر بوده.

در جایی که روزنامه‌نویسها در تهران مغلوب کینه‌ها و خشمها گردیده‌اند و ما می‌بینیم که چگونه دور از منطق چیزها می‌نویسند ، از دیگران چه شگفتست؟!..

پس از همه‌ی اینها ، بودن و نبودن آرتش شوروی در آذربایجان بسیار مؤثر است. باید دید آرتش شوروی کی می‌روند ، باید منتظر رفتن آنها شد.

اینست باین زودی نتوان نظر مردم را دانست. نخست باید گفتگوها بمیان آید و زیانهای این پیشامد که در نظر من بسیار است توضیح داده شود. من گمان نمی‌کنم آذربایجانیان خرسندی خواهند داد که باعث رفتن استقلال ایران باشند. غیرت و مردانگی آذربایجان باین راضی نخواهد شد.

آذربایجانیان زنده‌کننده‌ی ایرانند. چگونه اکنون بنابودی آن خرسندی خواهند داد؟!..


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 2ـ اَنکیزیسیون (تکه‌ی سه از سه)


کلیسا هیچ اندیشه‌ای را که نتیجه‌اش جز فراهم آمدنِ توشه‌ی آخرت چیز دیگری باشد دیندارانه و ثواب نمی‌دانست. اینست ، با میراثِ گذشتگان نیز چنان رفتار می‌کرد که به همان نتیجه انجامد. نیروی کلیسا ، در چیرگی بر باورهای مردم بود و این تنها بشرطی ادامه می‌یافت که کلیسا رشته‌ی اندیشه‌های مردم را از دست ندهد. دارایی ، شکوه و نیروی دستگاه کشیشان در گرو پیروی بی‌چون و چرای همگان از کلیسا بود و هر اندیشه‌ی نوی می‌توانست مایه‌ی جدایی گروهی از مردم از دستگاه کلیسایی گردد. پس باین موضوع حساسیت بیشتری نشان می‌داد. (1)

دانشمندان همیشه سخنان نوی داشتند و سخنانِ نو می‌توانسته گروهی را از پیرامون کلیسا بپراکند. پس کم‌کم بآنها نیز اتهامهایی زدند و سرانجام کنجکاوی دانشی نیز در رده‌ی گناهان بزرگ بشمار آمد. اینست ، دانشمندان تا برچیده شدن آن دستگاهِ شوم ، پیاپی قربانی راستی‌پژوهی خود می‌گردیدند.

چون جستجو و بحث دانشی الحاد بشمار آمد ، مردمِ کنجکاو و خواهان دانستن را راهی جز نگاه کردن بطبیعت بازنماند و این بسود آدمیان بسر آمد : دانشمندان براه درست خود افتادند و با چشم دوختن به پدیده‌های طبیعی یافتند آنچه را که با خواندن کتابهای باستان و بحث بیهوده هرگز نمی‌توانستند یافت. از «بررسی و آزمایش» در طبیعت نتیجه‌های پربهایی بدست آمد و مردم کنجکاو به ارج آنها پی بردند. کوشش دانشمندان در این راه به یافته‌هایی انجامید که با پنداشته‌های ارسطو و فلسفه‌ی یونان نه آنکه یکسان درنمی‌آمد بلکه بیکباره بوارونه‌ی آنها بود. یافته‌های ایشان از راهِ بررسی و آزمایش بدست می‌آمد در حالی که گفته‌های فیلسوفانِ باستان بیشتر بافته‌های پندار ایشان بود‌. برای مثال ارسطو ، باور داشت که شمارِ دندانهای زن کمتر از آنِ مرد است. با آنکه دو بار دست بزناشویی زد ، یک بار دهانِ بانو ارسطو را برای بررسی باز نکرد تا ببیند پنداشته‌اش درست است یا نه. (2)

چنین می‌نماید که در اینجا کلیسا بدو لغزش دچار آمده : نخست ، پنداشته‌های ارسطو را با آنکه مخالف مسیحیگری دریافته بدرآمیختن آنها با آموزاکهای دینی خشنودی نموده. این لغزش نه تنها از آن جهت مهمست که پنداشته‌های ارسطو جلوگیر اندیشه و پژوهش دانشی بوده بلکه از این جهت نیز مهمست که یک چیزِ متضادی را بآموزشهای کلیسا درآمیخته و در نتیجه از نیروی آموزاکهای مسیحیگری کاسته کشیشان و شاگردان هر دو را گیج و سرگردان گردانیده.

لغزش دوم اینکه کلیسا بنام پیشوایی اجازه‌ی دخالت در هر زمینه‌ای از جمله دانشها را بخود می‌داده و دانشها را بیرون از زمینه‌ی دین ندانسته با دانشمندانی که از راهِ آزمایش و جستجو پنداشته‌های فیلسوفان باستان را نادرست می‌یافتند ، به نبرد برمی‌خاسته.

همین دو لغزش ، توأم با آلودگیهای کلیسا که میدانگاه نام‌آوری و پول‌اندوزی شده بود ، آن را براه انکیزیسیون انداخت.

اکنون می‌توان پرسید : انکیزیسیون چگونه از میان رفت؟!.. پاسخ کوتاه باین پرسش در زیر آمده :

اینجا گامِ بلند را راستی‌پژوهی ، آن خیمِ والا و ارجمندِ آدمی‌ برداشت. باین‌معنی : با آنکه دانشمندان می‌دانستند که بزبان آوردن یافته‌ها و اندیشه‌هاشان ، به پیشواز بیمها و شکنجه‌ها رفتنست ، لیکن بسیاری از ایشان روا ندیدند که حقایق یا راستیها نادانسته بماند و جای آنها را پندارهای باستانی گرفته مردمان در نادانیها همچنان بمانند. اینبود باک از بیمها نکردند و بانتشار باورهاشان پرداختند. در چنین حالی دانشمندان بسیاری ، بگناه بازنمودنِ باورشان بحُکم کلیسا بکیفرهایی محکوم شدند. جُردانو برونو (3) و کسان دیگری زنده در آتش سوختند ولی کلیسا نتوانست از شناخته گردیدن و منتشر شدنِ ستاره‌شناسی کپرنیکی جلو گیرد ، چنانکه جلو فروریختن پندارهای ارسطویی و برچیده شدنِ فلکهای بطلمیوسی را نیز نتوانست بگیرد. تنها نتیجه‌ای که از انکیزیسیون بدست آمد دیر و کند گردیدن انتشارِ یافته‌های نو بود.

انکیزیسیون گالیلئو گالیلی (4) را نکشت ولی خاموشش گردانید. با اینهمه باور‌های او بتندی منتشر شد و سرانجام همه (و نیز کشیشان) پذیرفتند که زمین می‌گردد. یافته‌های دانشمندان سه دیوار از چهار دیواری دانش کلیسا را که ارسطو و جالینوس و بطلمیوس و اقلیدس بودند پیاپی برانداخته بود. این تنها هندسه‌ی اقلیدسی بود که پایداری می‌کرد. بماند که مارتین لوتر و پیروانش در همین دوران با راه ‌انداختن جنبشِ پروتستانی لرزه‌ی دیگری بر کلیسا و علوم الهی آن انداخته بودند.


👇

این خود چیستان شگفتیست که چگونه آنهمه چیرگی که کلیسا را بود : شحنه و جلاد ، شکنجه و زندان ، تبعید و بازداشتِ دارایی ، درون آب جوش انداختن ، سرها را بروی سندان با پتک کوفتن ، در آتش سوزاندن و صدها بیدادگری دیگر در برابر یافته‌های دانشمندان ـ که در آغاز جز اندک‌سخنانِ تازه‌ای نبود ـ تاب آوردن نتوانست و سرانجام این دستگاهِ پلیدِ کلیسا بود که ناچار شد سپر اندازد.

این نیرومندی و کارایی آن خیمِ ارجمند آدمی ‌یعنی راستی‌پژوهی را بروشنی نشان می‌دهد : آن خیمی ‌که هم دانشمندان را بنبرد با کلیسا برمی‌انگیخت و هم مردمانی که از گفته‌ی دانشمندان آگاه می‌شدند را بپیروی از دانش و دوری جستن از کشیشانِ پندارپرست وامیداشت.

آن دستگاه دوزخی نزدیک به شش سده برپا بود و جز لکه‌های ننگ و مایه‌ی سرافکندگی برای کلیسا و کشیشان ، چیزی بیادگار نگزارد. انکیزیسیون در اسپانیا تا سال 1834 م. برپا بود و آنگاه از کار افتاد.


پانوشتها :

1ـ جالبست باین مانندگی توجه کنیم : ملایان ما هم آتش‌بازی و جشن نوروز و بازیهایی همچون تخته ‌نرد و شطرنج را مجاز ندانسته حرام کرده‌اند. چرا؟!..
2ـ برتراند راسل ، تأثیر علم بر اجتماع ، 1343 ص 20.
3ـ Giordano Bruno
4ـ Galileo Galilei


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ چه باید کرد؟.. (پنج از پنج)


شنیدم دمکراتها در روزنامه‌هاشان نوشته‌اند آذربایجان از نخست «ملیت خاصی» داشته. اگر این سخن از آنهاست دلیل سوءنیت ایشانست. برای پیشرفت دادن بمقصود خود پا بروی حقایق می‌گزارند. نفاق میانه‌ی آذربایجان و دیگر ایرانیان می‌اندازند.

این سخن کجایش راستست؟!.. شما در تاریخ تا کجا پیش رفته‌اید؟!.. تاریخ ایران از آمدن آریاها باین پشته‌ی [فلات] میان آسیا آغاز می‌شود. نمی‌دانم سه‌هزار یا چهارهزار سال پیش بوده که سه تیره‌ی بزرگ از نژاد آری ـ بنامهای ماد و فارس و پارث ـ باین پشته‌ی میان آسیا آمده نشیمن گرفته‌اند : مادها در شمال ، فارسها در جنوب ، پارثها در شرق. این سه تیره از یک تبار بوده‌اند و زبانشان هم یکی بوده و از آن زمان در صحنه‌ی تاریخ آسیا از بازیگران مهم بوده‌اند و هر تیره‌ای بنوبت خود بنیاد پادشاهی ـ بلکه امپراتوری ـ گزارده‌اند. نخست مادها آن دولت بزرگ و نیرومند را فراهم آورده‌اند که دولت جنگجوی آسور را برانداخته. سپس فارسها دولت هخامنشی را بنیاد نهاده‌اند که کارهاشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیهاست. سپس نوبت پارثها بوده که پس از اسکندر آن دولت جنگی اشکانی را بنیاد نهاده دست یونانیان را از ایران بازگردانیده‌اند.

این فهرستی از تاریخ باستان ایرانست. آذربایجان نیز قسمتی از این پشته است (پشته‌ی ایرانی) ، و مردمش نیز از نژاد ماد می‌باشند و همیشه در تاریخ ایرانی شناخته شده و با ایرانیان همدست و همگام بوده‌اند. پس کدام «ملیت خاصی» را داشته‌اند؟!..

من نمی‌دانم آنان «ملیت» به چه چیز می‌گویند. «ملیت» را نژاد و زبان و تاریخ پدید می‌آورد. آذربایجانیان نژاد و زبان و تاریخشان همیشه با ایرانیان یکی بوده. تنها زبانش از شش و هفت قرن پیش تغییر یافته. زبان ترکی در سایه‌ی درآمدن ایلهای ترک و چیرگی آنها و دیگر علتها که در اینجا فرصت گفتگو نیست در آنجا رواج یافته. ولی چنانکه گفته‌ام آذربایجانیها تا امروز هیچگاه ترکی را زبان خواندن و نوشتن نشناخته‌اند ، و بی‌آنکه کسی محرک باشد خودشان هیچگاه رابطه و علاقه‌ی خود را از زبان فارسی نبریده‌اند. هیچگاه بجدا بودن زبانشان وقعی نگذاشته‌اند. سیاستهایی که از بیرون خواسته است همان جدایی زبان را عنوان گرفته تفرقه بمیان آنها با دیگر ایرانیان بیندازد ، ناخرسندی نشان داده‌اند. این «ملیت» آذربایجانیهاست و من نمی‌دانم چگونه آن سخن را گفته‌اند؟!.. چه دلیلی بگفته‌ی خود آورده‌اند؟!..

آذری که لهجه‌ی ویژه‌ی آذربایجان بوده هنوز از آنجا ریشه‌کن نشده و در چند ده با آن زبان سخن گفته می‌شود. گذشته از آنکه بروی رودها و کوهها و آبادیها هزارها نام فارسی باقی مانده ، خود نام «آذربایجان» فارسیست. در همان تبریز نامهای بیشتر محله‌ها فارسیست : سرخاب ، چرنداب ، لیلاوا ، ویجویه ، مارالان ، بیلانکوه ، شاه‌آباد ، باغ‌میشه ، شِشگِلان ، پل‌سنگی ، خیابان ؛ همه فارسی است. سردرود ، گرمرود ، مهرانرود ، کارارود ، مایان ، سهند ، نهند ، مرند ، لیقوان ؛ همه فارسیست.

چون آنها گفته‌اند من ناچار شده پاسخ می‌نویسم. وگرنه باین حرفها چه نیاز است؟!.. من از اینها نیز چشم می‌پوشم. آذربایجانی از اول «ملیت خاصی» داشته. ولی چند هزار سال تاریخ خود را با ایران یکی گردانیده. در تاریخ این کشور کهن برای خود جایگاه والایی باز کرده ، آیا صلاح اوست که امروز خود را جدا گیرد؟!..

آنگاه آیا راضیست که ایران را دچار آشفتگیها و بهم‌خوردگیها گرداند؟!.. راضیست که این کشور را تکه تکه از هم جدا سازد؟!.. راضیست که تعیین سرنوشت ایران را بانجمنهای لندن و مسکو و واشینگتون اندازد؟!.. راضیست که جنگ ویران‌کن و نابودساز را باین کشور کشاند؟!.. اینها پرسشهاییست که برای پاسخش باید منتظر آینده گردید.


👇

دوباره می‌گویم : بیش از همه باید بمنطق و دلیل اهمیت داد و تا می‌توان جز از این راه پیش نرفت. نمی‌دانم در کدام روزنامه نوشته بود : «در این پیشامد امید بیشتر باحساسات میهن‌پرستی آذربایجانیانست» ، من نیز به همان عقیده‌ام. خود آذربایجانیها چه در آذربایجان و چه در تهران و دیگر جاها بهتر توانند برفع این غائله کمک کنند.

می‌بینم در روزنامه‌ها می‌نویسند دولت می‌خواهد عشایر جنوب را مسلح گرداند. نمی‌دانم بآن چه نیاز است؟!.. مگر بآرتش ایران چه آمده؟!.. مگر بجوانان غیرتمند چه آمده؟!..

شما نخست از در منطق و دلیل درآیید و این روشن گردانید که کاری که شده زیانمند بوده ، صلاح ایران در آن منظور نگردیده ، باستقلال ایران لطمه خواهد زد ، اختیار کشور ما را بدست بیگانگان خواهد داد ـ این را روشن گردانید ، از همان آذربایجان آوازها خواهد برخاست ، جوانان غیرتمند ایران بفداکاری آماده خواهند گردید. در این پیشامد آنچه هیچ جا ندارد دخالت عشایر است. آنگاه عشایر چه جنگی توانند کرد؟!.. در جنگهای امروزی از آنها چه تواند برخاست؟!..

من سخنم را بپایان می‌رسانم و آخرین گفته‌ام این می‌باشد : در این پیشامد بیش از همه ، منطق و دلیل و نیکخواهی و پاکدلی مؤثر تواند افتاد. بیش از همه ، فهم و غیرت و مردانگی خود ایرانیها گره از کار تواند گشود.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 3ـ ملایان (تکه‌ی یک از دو)


از زمانی که ‌ایرانیان با تاریخ اروپا آشنا شدند ، واژه‌ی انکیزیسیون بیشتر برای بازجویی و محاکمه‌هایی که کلیسا در سرکوبِ دگراندیشان بکار می‌بُرد شناخته گردید. از اینسو در ایران هر زمان که ‌اندیشه‌ی نوی بمیان آمد ، ملایان با آن رفتاری مانند انکیزیسیون کردند. باین‌معنی که «تکفیر» همیشه چماقی در دستان ایشان بوده که بر سر مخالفان فرود می‌آوردند. اگر کشیشان دادگاههایی برپا گردانیده به الحاد رسیدگی می‌کردند ، ملایان بآن هم نیاز ندیده بیشتر هنگامها با تهمتهای بابی ‌و بهائی ، طبیعی و دهری ، لیبرال و طاغوتی ، نواندیشان و دگراندیشان را از میدان بدر کرده‌اند. شیوه‌ی ایشان بیشتر این بوده که به بهانه‌ای (راست یا دروغ) مردم عامی ‌را شورانده و ایشان را بخیابانها کشانده‌اند و سپس در شلوغی بدست شاگردان و مزدورانشان نقشه‌ی شوم خود را بکار بسته‌اند یا آنچه آشوب و وحشیگریست بکار برده‌اند تا چشمها را بترسانند و باج خود را بگیرند. چنین پیشامدهایی بسیار رخ داده و ملایانِ ایرانی در مردمفریبی ‌و دسیسه‌چینی و سنگدلی کم از کشیشان نداشته‌اند. کارشکنیهای ملایان در جنبش مشروطه ، کینه‌ورزیها و خونریزیهای ایشان از آزادیخواهان یکی از آن نمونه‌هاست.

راستی آنکه دخالت ملایان در کار کشورداری در ایران یکی از گرفتاریهای دیرین این توده بوده. باید دانست از زمان قاجاریان تاکنون (آری ، تاکنون!) دیده می‌شود که در این کشور یک پادشاهی بوده تاجدار که فرمانروای کشور او شمرده می‌شده ولی دیگرانی نیز بی‌آنکه نام فرمانروا بدارند به همچشمی با او می‌کوشیده‌اند. سخن ما اینجا از خانها و خانخانی نیست ، سخن ما از «علما» است که ایشان نیز یک پای فرمانروایی بوده و هر یک از ایشان به دلخواه خود مردم را به راهی می‌کشانده‌اند. بلکه اگر درپی ریشه باشیم راستی آنکه سخن از شیعیگریست. زیرا از روی آن کیش حکومت ازآنِ امامانست و چون آخرین ایشان ناپیداست فقها یا مجتهدان جانشینان اویند که حکومت تا «ظهور» او ازآنِ ایشانست. به همین عنوان ملایان «سهم امام» گرفته و می‌گیرند. در کار «صغیر» دست داشته‌اند ، زمینهای «مجهول‌المالک» را فروخته‌اند. به همین عنوان دولتها را ـ استبدادی یا دمکراسی ـ «غاصب» دانسته‌اند و مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام شمارده‌اند. به همین عنوان میرزای قمی ساختمانهای دولتی را به فتحعلی‌شاه به اجاره می‌داده. (1) اینکه حکومت ازآن‌ِ ایشانست را آشکاره به زبان نمی‌آوردند و خمینی (شاید) نخستین کسی بود که آن را در کتابی بی‌پرده گردانید و با عنوان «ولایت فقیه» از آن یاد کرد. (با اینهمه او هم در نخستین سخنرانی‌های خود در تهران در سال 57 در زمینه‌ی مشروعیت حکومت شاه و شکل حکومت آینده ، به «قانون» (کدام قانون؟) ، «قوانین عقلی» و «حقوق بشر» تکیه می‌کرد و از حق حکومت علما یاد کردن نمی‌یارَست).

در هر حال انبوه مردم از یکسو از علما حرف‌شنوی داشتند و از سویی دیگر می‌بایست گوش به فرمان پادشاه دارند. هم مالیات به دولت پردازند و هم زکات و خمس و سهمِ امام به ملایان دهند. یک روستا بود و دو کدخدا.

توانایی کشورهای پیشرفته از نیروی یگانه‌ی دولتهای ایشان و همراهی مردمانشان با او و ناتوانی ایران یکی از علتهای مهمش همین فرمانروایی بی‌تاج و تخت ملایان و کشاکش «دو دولت» باهم و از آنسو سرگردانی مردم در این گیرودار بوده.

در آغاز جنبش مشروطه ، ملایان آن را پیشرفتی در کار خود در برابر دربار قاجاری می‌پنداشتند. لیکن رفته‌رفته که چگونگی مشروطه بهتر شناخته شد و مجلس بکار آغاز کرد و قانونها ترجمه یافت ، آن را بیکبار بزیان خود یافتند. در قانونهای مشروطه برای ملایان ، نه تنها میدان و جایگاهی بدیده گرفته نشده بود بلکه رشته‌ی کارهایی که بدست داشتند همچون مکتب‌ها ، محضرهای شرع (برای قضاوت و رفع اختلاف‌ها) ، عاقدی و سندنویسی و اینگونه کارها ، از دستشان گرفته می‌شد. اوقاف نیز در دستشان نمی‌مانْد که راهِ مفتخوری باز بماند. با رواج روزنامه‌ها انبوهی از مردم که پیشتر گوش به سخنان ایشان داشتند به روزنامه‌ها روی آوردند و این بازارشان را از گرمی انداخت. اینبود دشمنیها آغاز کردند. مشروطه‌خواهان را گاه طبیعی و کافر و گاه بابی ‌خواندند و پیاپی حُکمهای تکفیر بیرون دادند. دودستگی بمیان آوردند و خونریزیها براه ‌انداختند.


پانوشت :
1ـ کسروی ، در پاسخ بدخواهان ، ص11.


🌸

روی جلد کتاب ولایت فقیه

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 کوشاد

🔸 یادداشت ویراینده (یک از یک)


کتابی که در دست دارید از رشته گفتارهایی زیر عنوان «خرده‌گيريهای حقيقتگو و پاسخهای آن» از مهنامه‌ی پیمان فراهم آمده است. نخستین شماره‌ی آن مهنامه را کسروی در یکم آذر سال 1312 بیرون داد.

پیمان «از گام نخست با يکايک گمراهيها ـ از اروپاييگری ، هايهوی ادبيّات ، مادّيگری ، صوفيگری ، خراباتيگری ، کيشهای گوناگون بيپا ـ نبرد کرد و در آن ميان به دين پرداخته معنی راست آن را بازنمود». این نبردها بدسته‌هایی از پیش‌افتادگان توده تلخ افتاد و برخی بدشمنیهایی برخاستند که از آن میان باید از شاعران و ادیبان ، هواداران پافشار زندگانی غربی ، صوفیان ، «حکما» ، «علما» و ملایان نام برد.

لیکن پیمان چنان می‌نوشت که دشمنانش ـ چه درمیان دولتیان و چه خوانندگان ـ مجال تندروی و بیباکی نیابند. زیرا نخست ، روشن می‌نوشت و آشکاره از همه می‌خواست که ایرادهاشان را بنویسند تا گفتگوهای تازه‌ای رود و جُستارها روشنی بیشتر یابد و دوم ، بخرده‌گیریها پاسخهای بُرنده و سزا می‌داد و راستی آنکه بسخن از هر سو درآمده جای تاریکی بازنمی‌گزارد و در نتیجه خردها را با خود همداستان می‌گردانید چنانکه اگرهم با او همراهی نمی‌کردند باری دلهاشان بکینه‌جویی نمی‌گرایید و اینست زبانشان بسته می‌ماند. تنها غوغاییان و شلتاقکاران خیره‌رو بودند که تا بسته شدن پیمان دست از آزار برنداشتند بلکه بشورانیدن عامیان نیز کوشیدند.

در آن سالها هر کسی که می‌خواست بآوازه و جایگاهی رسد می‌کوشید خود را بیدین وانماید. چنانکه کسانی در این راه تندرویها نموده و کار را به زباندرازیهای رسوا به دینها و پیامبران رسانده بودند. شعر زیر نمونه‌ای از آن می‌باشد :

جار زد آن جارچی مسخره کالدنیا مزرعة ‌الآخره

در چنین روزگاری پیمان با دلیری بیمانندی درفش «دین» برافراشت و با روشن گردانیدن ارج آموزاکهای دین از اینکه آنها پاره‌ای از رهگذر گمراهیهای مادّیگری و اروپاییگری و پاره‌ای دیگر بدست کیشها پایمال و نابود گردیده مردم را از بیپایی و نیز بیمگینی آن سه گمراهی آگاه گردانید.

از همان آغاز کار ، عصرهای پنجشنبه و روزهای یکم هر ماه نشستهایی در پیرامون جُستارهای پیمان در خانه‌ی دارنده‌ی آن برگزار می‌شد که تا سال 1324 همچنان دنبال می‌شد. در این نشستها آشنایان و خوانندگان پیمان بویژه آنان که ایرادی به نوشته‌ها داشتند می‌آمدند و گفتگوها می‌رفت. برخی از خوانندگان نیز از راه نامه‌نویسی با پیمان همبستگی داشتند.

لیکن جُستار دین ، کیشها و گمراهیهای کیشی گوشه‌ و کنارهای تاریک بسیار دارد که می‌بایست در فرصتهایی بآنها پرداخت و بروشنی آورد.

در سال پنجم بود که خواننده‌ای با نام ساخته‌ی «حقیقتگو» بخرده‌گیریهایی پرداخت و این زمینه‌ فراهم آورد تا پیمان درمیان پاسخ باو از راههای چندی بجُستار دین و کیش درآید و راستیهای بیشتری را در آن باره بازنماید.

در رشته گفتارهایی که خواهید خواند از آسیبهای چهارگانه‌ی کیشها ، از معنی راست دین و اینکه کیش از دین جداست ، سخن رانده می‌شود.

در آن سالها چون کیشها زبون دانش و مادّیگری گردیده قد برافراشتن نمی‌یارَست کسانی این نبرد با کیشها را بیهوده دانسته می‌پنداشتند پیشرفت دانشها سرانجام همه‌ی کیشها را خواهد برچید. این باور پس از شهریور 1320 هواداران بیشتری یافت زیرا حزبها میدان کوشش یافته و این زمان کسانی آن را براه دیگر انداخته چنین گفتند : کیشها و خرافات همه ریشه‌های اقتصادی دارد و همینکه اقتصاد درست شد آنها هم از میان خواهد رفت. زیرا اقتصاد است که «زیربنای» (عامل اصلی) تحولات جامعه می‌باشد و باورهای کیشی روبنا (فرعی) شمرده می‌گردد. اینگونه «تفسیرها» تا شورش سال 1357 نیز شنیده می‌شد.

پیمان در همین گفتارها (سال 1318) این جُستار را نیک شکافته نشان می‌دهد که این باور خطای بزرگی است : دانشها کیشها را سست می‌گرداند ولی زیان بلکه آسیب آنها همچنان بازمی‌ماند. ... آیا پیشامدهای تاریخی گواهِ راستی این باور نبود؟!

پافشاری کسروی در نبرد با کیشها را که تا بازپسین سال انتشار پیمان بلکه بازپسین سال زندگانی دنبال می‌کرد باید از شناخت ژرف او از آسیبهای دامنه‌دار کیشها دانست.

یک زمینه‌ی دیگر که هنوز هم درمیان مسلمانان هوادارانی دارد بازگردانیدن اسلام به اصل خود می‌باشد. در این کتاب این زمینه نیز چندان بگشادی شرح داده شده و از هر راهی بروشنی آن کوشیده شده که هیچ گوشه‌ی تاریکی بازنمانَد.

در این میان روگردانان از دین فراموش نشده و از آنها و زیانکاریهاشان نیز گفتگوها رفته.

به هر حال باید دانست سخنان این کتاب را در جاهای دیگر نتوان یافت. نویسنده با حوصله‌ی شگفت‌آور و با آوردن مثالهای روشنگرانه‌ی بیمانندی هر یک از زمینه‌ها را نیک شکافته و از تاریکی بیرون آورده.


👇

کسروی در نوشته‌هایش همیشه سخن از «زیربناها» دارد : از ریشه‌های درماندگی توده‌ی ایرانی ، آنچه ایرانیان و شرقیان برای رهایی از گرفتاریها و افتادن براه پیشرفت ، نیازمند دانستن آنهایند.

او پیوستگی میان جُستارهای بظاهر ناپیوسته را جلو چشم خواننده می‌آورد و برای هر سخن دلیلها یاد می‌کند. بدینسان حقایقی که پیشتر ناشناخته و نهان بود نمایان و دانسته می‌گردد. این شناخت با خیم خجسته‌ی «راستی‌پرستی» که در هر آدمی هست سازگار درآمده چندان دلکش و خوشایند می‌افتد که پذیرش آن حقایق را آسان می‌گرداند.

ما بیگمانیم خوانندگان از خواندن این کتاب اندیشه‌هاشان در زمینه‌ی دین و کیشها روشنی بسیار خواهد یافت. اینست انگیزه‌ی آنکه به پراکندنش برخاستیم.

مرداد 1398


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 3ـ ملایان (تکه‌ی دو از دو)


نادانیها و تیره‌دلیهای ایشان تنها در برابر مشروطه نبود. همان زورورزیهایی که کشیشان از خود نمودند ، اینها نیز در ایران بشیوه‌ی خود بکار می‌بستند. اینان هم با دانشها دشمنیها کردند. مثلاً با پیشرفت دانشها در ایران ، پیشروانی پیدا شدند که از گرد بودن زمین و گردش آن بگرد خورشید و از میکرب و علت بیماریها سخن بمیان آوردند. در برابرِ اینها ملایان چه کردند؟!.. آیا به بیدانشی خود اعتراف کردند؟!.. نه! هرگز ، ایشان همچون کشیشان سده‌های میانه بر این گمان بودند (و هنوز هم هستند) که همه‌چیز را می‌دانند و در هر زمینه‌ای باید اظهار نظر کنند ، آنچه وارونه‌ی دانسته‌های ایشانست کفرست. اگر کشیشان را جالینوسی در پزشکی بود ، ملایان هم «طب‌الرضا» و «طب‌الصادق» داشتند و بآسانی گردن بپزشکی نوین نمی‌گزاردند. اینبود هر که از ستاره‌شناسی نوین و میکرب‌شناسی و زیست‌شناسی و فیزیک و اینگونه دانشها سخنی می‌راند بیم تکفیر را نیز باید بجان می‌خرید.

همین بود حال بنیادگزاران دبستانها در ایران که با کارشکنیها و وحشیگریهای ملایان روبرو شدند. بازار تکفیر و حد زدن چنان گرم بود که کار بچیزهای پیش پا افتاده هم می‌کشید. مثلاً عینک زدن ، با قاشق و چنگال خوراک خوردن ، زبان خارجی («زبان سگ و گربه!») یاد گرفتن ، ترن سوار شدن ، گرمابه‌ی دوش و هر چیز تازه‌ای تا سالیان دراز نشانه‌ی فرنگی‌مآبی ‌و کفر بود.

ملایان در برابر آنها نخست از در ایستادگی می‌آمدند تا آنکه آنها چنان رواج می‌گرفت که بجای پیروی مردم از آنها ، آنها ناچار می‌شدند این بار از در آشتی درآمده پیروی از مردم کنند و برای هر یک «توجیهی» ببافند. بلکه دیده شده که در زمینه‌هایی همینکه رواجی از آن دیده‌اند ، دست از مردم‌آزاری کشیده و این بار از مردم پیشی نیز گرفته‌اند. این را در فرستادن فرزندانشان ـ چه دختر و چه پسر ـ بمدرسه و دانشگاه و خارج از کشور و یا بی‌چادر بخیابانها درآمدنِ زنان و دخترانشان هم توان دید.

پس از مشروطه چون راهِ دانشهای نوین باز شد و اینها را با دستگاهِ ملایان سازشی نبود ، سستی آن دستگاه بیشتر گردید. پس از همه ، مادّیگری و دشمنی آن با دینها که بدستیاری روزنامه‌ها پراکنده (نشر) می‌شد ، تیشه‌ها بدستگاه ‌ایشان نواخت.

روی کار آمدن رضاشاه و جلوگیری از نمایشهای بیخردانه‌ی کیشی ، از قمه زدن و زنجیر زدن و مانندهای آنها ، برداشته شدن چادر زنان و بدرونِ اجتماع درآمدن ایشان ، گشایش دبستانها و دبیرستانها و دانشگاه بروی دختران و پسران و محدود کردن ملایان ، ایشان را بگوشه‌نشینی یا بیرون آمدن از رخت ملایی واداشت.


🌸

رضاشاه

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 درباره‌ی این کتاب (یک از یک)


در سال 1318 که سال پنجم مهنامه‌ی پیمان پراکنده می‌شد یکی از خوانندگانِ آن که آقای آزاده از چهارمحال اسپهان می‌بود نامه‌ای بدستینه‌ی[امضاء] عبدالوهاب حقیقتگو فرستاده خرده‌هایی بنوشته‌های ما گرفته بود. عنوان گفته‌های او این بود که نوشته‌های من با باورهایی که مسلمانان بویژه شیعیان درباره‌ی دین می‌دارند نمی‌سازد و معنایی که من به دین می‌دهم کسی دین را بآن معنی نشناخته است.

جای شگفت آن بود که همان آزاده یک سال پیش نامه‌ای نوشته بود در این زمینه که آیه‌های قرآن با دانشها نمی‌سازد و ایرادهای بسیار دارد. از جمله قرآن گفته است : «وَإِن مِّنْ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِیهَا نَذِیرٌ» (هیچ مردمی نبوده مگر از میان آنها پیغمبر برخاسته.) [1] ایراد گرفته بود که پس چرا در آمریکا پیغمبری نبوده تا مردم آنجا را از وحشیگری رها گرداند. از اینگونه هجده ایراد گرفته بود که من در نامه‌ای پاسخ دادم.

ولی اکنون مسلمان خشک شده آن نامه را نوشته بود. هرچه بود من نامه‌ی او را دستاویز گرفتم که سخنان گفتنی را بگویم و از شماره‌ی پنجم آغاز کرده گفتارهای پیاپی نوشتم.

چندی پیش برخی از یاران ـ آقای سلطانزاده ـ خواستار شدند که آنها را جداگانه برویه‌ی کتابی چاپ کنیم. اینبود شش گفتار را جدا گردانیده در این کتاب بچاپ رسانیدیم که هم خواهش یاران جای خود گیرد ، هم نمونه‌ای از گفتارهای پیمان در دست باشد. گفتار هفتم که در شماره‌ی 11 و 12 مهنامه بچاپ رسیده چون در زمینه‌ی اسلام و همبستگی آن با پاکدینی بوده و ما آن را در کتاب «در پیرامون اسلام» و در جاهای دیگر بگفتگو گزارده‌ایم در اینجا نیاوردیم.

احمد کسروی


پانوشت :
1ـ سوره‌ی فاطر (35) آیه‌ی 24.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی یک از نه)


درآمدن سپاهیانِ کشورهای بیگانه بمیهن در شهریور1320 ، دخالت‌های ایشان در کارهای کشور و برافتادن رضاشاه ، دگرگونیهای مهمی‌ در اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران پدید آورد. روزگار جنگ بود و چیرگی زورمندان : استقلال کشورهای ناتوان فدای سود کشورهای توانا می‌گردید. همینکه ترکش جنگ بگوشه‌ای از خاک کشور فرود آمد زبونی و ناتوانی آن پدیدار گردید : نابسامانیها و پریشانیها سراسر کشور را فراگرفت.

در زمان رضاشاه ‌ایرانیان از دیده‌ی امنیت ، شیوه‌ی زندگانی ، صنعت ، کشاورزی ، بنیادگزاری ادارات و رواجِ دانشها پیشرفتهای بسیاری کردند ولی هرچه بود خفقان دوران او جای انکار نبود. بیش از پانزده سال کسی را یارای انتقاد کردن از دولت نبود. خفقان چنان بود که بزبان آوردنِ واژه‌های «آزادی» (جز در عبارت آزادی زنان) ، «مشروطه» ، «طبقه» و «حزب» می‌توانست برای گوینده گرفتاری آفریند.

پس از پیشامدهای شهریور20 ، زبانها باز و قلمها آزاد گردید. مردم میدان تازه‌ای برای کوششهای سیاسی یافتند و حزبها یکی پس از دیگری سر برافراشتند و سخن از آزادی و دادگری راندند.

آزادی با خود امیدهای نوی آورد. آرمانهای خفته بیدار شدند و شورِ پیشرفت دلهای ایرانیان را فراگرفت. از خود پرسیدند : چه باید کرد تا زندگی بهتر گردد؟ می‌پرسیدند : چه شد که با آنهمه کوششها برای آزادی به آن نرسیدیم؟ پس خواستند بدانند که ‌اشتباهات گذشته چه‌ها بوده و علت بدبختیها چیست.

یافتن کوتاهیها و نارساییهای حکومتِ گذشته گرهی بود که تنها با جستجوهای دانشورانه باز توانستی شد. رنج کار دانشی را بخود هموار کردن از تربیت ویژه‌ای برمی‌خیزد. تربیتی که شکیبایی و پشتکار و داوری از روی خرد را جزوِ خویهای (عادات) آدمی ‌گرداند. در هر حال این گره با دستِ احساسات گشودنی نبود. افسوس که آنروز سررشته‌ی کارها در دست شور و احساسات بود.

جا داشت که کارهای نیک از بد جدا گردد : آنچه خواستِ آزادیخواهان و مشروطه‌طلبان بود و جلوتر زمینه‌هایش آماده شده بدست رضاشاه انجام گرفته و هرچه از اینگونه بود ، ارجمند شمرده پاسش دارند و دیکتاتوری و بیکاره گردانیدنِ مجلس و زورگوییهای دربار و مانندهای آن را خوار داشته بجلوگیری پردازند. لیکن زمان درازی نگذشت که کینه و احساسات ، دشمنی با دیکتاتوری را به دشمنی با دیکتاتور و هرچه منسوب باو بود تبدیل کرد. بیگمان دستهایی بود که بچنین حالِ خشمگینانه‌ای دامن می‌زد و خواسته می‌شد که بهمه‌ی کارهای رضاشاه با دیده‌ی توهین و دشمنی نگریسته گردد. زیرا اگر کار ببازرسی بیست سال گذشته می‌کشید ، کوس رسوایی کسان بسیاری که دستِ پنهانی در سیاست داشتند نیز نواخته می‌شد.

آنکه رفت مدافعی نداشت و اگر داشت غوغاییان مجال دفاع باو نمی‌دادند. کمتر کسی را کاری با حقیقت بود. دفاع از شاه رانده شده بماند ، کمتر کسی دفاع از تاریخ ایران را وظیفه‌ی خود دانست. در هر حال آیینِ نابخردی همه‌ی علتهای بدبختی را بپای آنکه نبود نوشت. چه خونسردی و دل‌آسودگی بهتر از این است که بجای پذیرفتن مسئولیتِ ناکامیهای گذشته ، کسانی را جُسته بیابند و همه‌ی کوتاهیها و گناهان را بگردنشان بیندازند و خود را آسوده گردانند؟!.


🌸