5 ـ گوستاو لوبون

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی چهار از هفت)


در فروردین 1322 کسروی پرچم نیمه‌ماهه را بنیاد گزارد که شش ماه بعد بازداشت شد. به نوشته‌ی «اسناد مطبوعات ایران» حسن‌ اسفندیاری رئیس مجلس شورا در نامه‌ای که بتاریخ 21/4/1322 به علی‌ سهیلی نخست‌وزیر آنزمان نوشته ، پرچم را ضد دین می‌نمایاند. بر پایه‌ی آن فرمانداری نظامی در نامه‌ای بتاریخ 11/5/1322 به نخست‌وزیر نوشته که به شهربانی دستور داده تا از انتشار پرچم بعلت گفتارهایی «خلاف دیانت اسلام» جلو گیرد. در نشست هیئت وزیران بتاریخ 21/6/1322 بازداشت هفده نشریه و از جمله پرچم تصویب شده و بدینسان پرچم نیمه‌ماهه بازداشت می‌شود. (1) اسفندیاری اگر بسر خود به این کار برخاسته علتش بیش از همه کینه‌جویی از نویسنده‌ی کتاب تاریخ مشروطه و پرچم روزانه می‌باشد که در آنها از گناهان محتشم‌السلطنه (سپس : اسفندیاری) و دشمنیش با مشروطه‌ نوشته. احتمال دیگر آنست که ملایان که در سال گذشته شکایتنامه‌ها به این اداره و آن اداره می‌نوشتند یکی هم به مجلس نوشته‌اند و از قضا او که کینه‌ی کسروی را در دل داشت از فرصت سود جسته آن شکایت را به جریان انداخته.

این بازداشتها و فشارها راه پسرفت کشور را صاف می‌گردانید. لیکن این بازداشت هم نتیجه‌ی خواسته ‌شده را نداد ، زیرا کسروی و آزادگان یک‌دم از کوشش بازنایستاده بجز دوازده شماره‌ی پرچم نیمه‌ماهه ، با چاپ 19 کتاب یا دفتر در همان سال ، تکانی درمیان آزادیخواهان و شوری در دل کوشندگان پدید آوردند. کتابهایی که بیشترین ‌هایهوی را برانگیخت «شیعیگری» ، «صوفیگری» ، «بهائیگری» ، «ورجاوندبنیاد» ، «فرهنگ چیست؟» ، «حافظ چه می‌گوید؟» و «در پیرامون اسلام» بود.

شیوه‌ی پیمان و پرچم این بود که نخست موضوعی از حقایق زندگانی را در گفتاری با آوردن مثالهایی زنده بازمی‌نمودند و هر اندیشه و دستگاهی را که با آنها برخورد داشت به رشته‌ی نقد می‌کشیدند و با یک شیوه‌ی استدلالی بیمانند ، ایرادهای آن دستگاه را پیشِ چشم خوانندگان می‌آوردند و ایشان را بیدار و هشیار می‌گرداندند. در هر موضوعی بارها از خوانندگان می‌خواستند که هر ایرادی بنظرشان می‌رسد بنویسند تا موضوع هرچه بازتر گردد. سپس پرسشها و یا ایرادها چاپ می‌شد و بآنها پاسخ می‌گفتند. بدینسان ، زمینه‌ی سخن باز هم روشنتر می‌گردید. پس از دیرزمانی که ‌این گفتگوها می‌رفت و دیگر کسی ایرادی نمی‌گرفت و پرسشی بازنمی‌ماند ، زمینه‌ی دیگری آغاز می‌گردید.

در ده سال گذشته کسروی با این شیوه ، حقایقی را در زمینه‌های گوناگون زندگانی اجتماعی گام بگام بآرامی‌ و بی‌آنکه بخشونتِ مخالفان میدانی گشاید بازمی‌نمود. تا آن زمان توانسته بود با دلیل‌های بس استوار و بُرنده ، مثالهای بجا و پرسشهای هشیار کننده ، جلو هایهوی مخالفان و هوچیگری ایشان را بگیرد.

کسروی این شیوه‌ی کار را چنین بازمی‌نماید :

«در این کشور چهارده کیش هست ، که باید گفت : چهارده توده ، چهارده سیاست ، چهارده آرمان ، بالاخره چهارده کشور. زیرا هر یکی از آن کیشها معنای دیگری به زندگانی می‌دهد و راه دیگری می‌‌آموزد ، هر یکی خود را جدا می‌گیرد و آرمان جدایی را دنبال می‌کند.

از اینرو ما می‌کوشیم اینها را از میان برداریم و مردم را از این پراکندگی و گمراهی رها گردانیم ، و برای این کار یک راه بسیار شاینده‌ای را برگزیده‌ایم. بدینسان که از یکسو معنی راست دین را با دلیلهای استوار روشن می‌گردانیم و از یکسو بیپایی یکایک آن کیشها را با دلیلهای بسیار بازمی‌‌نماییم. این راهیست که ما پیش گرفته‌ایم». (2)


در نیمه‌ی دوم سال 1322 که پرچم و پیمان هیچ یک دیگر منتشر نمی‌شد فرصتی پیش آمد که آن گفتارها برُویه‌ی کتابچه‌هایی چاپ گردد.


پانوشتها :
1ـ اسناد مطبوعات ایران ، به کوشش غلامرضا سلامی و محسن روستایی ، ج۲ ، ص۲۷۷- ۲۷۸، تهران ، ۱۳۷۳-۱۳۷۶ش.
2ـ پرچم نیمه‌ماهه ص 165.


🌸

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (دو از سه)


در سال چهارم مشروطه هنگامی که روسیان تازه بآذربایجان درآمده بودند ناگهان دفتری بنام «سیاست حسینیه» که گفته‌های دو تن اروپایی را درباره‌ی دستگاه محرم و چیزهای دیگر دربر می‌داشت پراکنده گردید و خدا می‌داند که این دفتر کوچک در آن روز سخت ایران چه زیانهای بزرگی را رسانید ، و چون امروز آن دستگاه برچیده شده من نمی‌خواهم در اینجا بگفتگو از آن پردازم و نکوهش کنم ولی آن دفتر چون هنوز در دستهاست و کسانی تو گویی یک گنجینه‌ای بدست آورده‌اند آن را نگه می‌دارند ، و چه‌بسا می‌بینم در نگارشهای خود جمله‌های آن را بگواهی می‌آورند [1] ناگزیرم بنویسم که سراپای آن فریب و دروغ است ، و من آرزو می‌کنم می‌دانستم این دفترچه از چه راهی بدست روزنامه‌ی حبل‌المتین افتاده که آن را بچاپ رسانیده و پراکنده نموده که دیگران از روزنامه‌ی او برداشته‌اند و چاپ کرده‌اند. خود او درباره‌ی نگارش مسیو ماربین که بخش یکم رساله است می‌نویسد که یکی از اسلامخواهان ترجمه‌ی آن را باداره‌ی روزنامه فرستاده و ما آرزومندیم که دانستیمی آن «اسلامخواه» که بوده. ما را چنین می‌نماید که دستهای سیاسی که در آن روزها در کار می‌بود و برای فرونشاندن شور آزادیخواهی در ایران از هر گونه راه می‌کوشید آن دفترچه را پدید آورده و باداره‌ی حبل‌المتین رسانیده ، و از کلمه‌های «الکشن» و «مشنری» که بکار رفته چنین برمی‌آید که آن را نه از آلمانی و فرانسه ، بلکه از انگلیسی ترجمه کرده‌اند. ما در پیرامون این دفتر و نتیجه‌های زیان‌آوری را که در ایران و دیگر جاها پدید آورده جداگانه گفتگو خواهیم کرد تا دانسته شود که اینها همه از بهر آنست که شرقیان را سرگرم دارند و بر دوششان سوار شوند.

در جای دیگر نیز گفته‌ام اینان که می‌خواهند کسانی را بزرگ گردانند خدا را کوچک می‌گردانند. مسیحیان که عیسا را بزرگ ساخته‌اند نتیجه آن شده که خدا را بپای آدمیان آورده و دارای فرزندش شمارده‌اند و کارهایش را از دستش گرفته به مسیح و مریم و دیگران داده‌اند و صد ناشایستی بخدا بسته‌اند. بسیاری از مسلمانان آن ارج را که به امام علی‌بن‌ابیطالب و فرزندان او می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند.

اینان تا بحالِ خودند ، دانا و کانا ، امامان را بجایگاه خدایی می‌رسانند و از آنان گشایش کار می‌طلبند و روزی می‌خواهند و آمرزش گناهان چشم می‌دارند. بلکه یک دسته‌ی انبوهی آشکاره آنان را آفریننده‌ی جهان می‌شناسند و افسانه‌ی خردهای ده‌‌گانه‌ی فلسفه‌ی یونان [2] را بر سر آنان می‌آورند و بیکبار دست خدا را بسته و همه‌ی کارها را بنام اینان می‌خوانند و رستگاری را جز در مهر ورزیدن بایشان نمی‌شمارند. لیکن چون ایراد گرفته بگوییم : چگونه اینان را بخدایی می‌شناسید؟!.. این زمانست که یک گام بازپس نشسته چنین گویند : «ما کی گفتیم اینان خدایند؟!. کی کارهای خدا را از اینان خواستیم؟! ما می‌گوییم اینان گرامی‌گرفتگان خدایند و می‌خواهیم که میانه‌ی ما و خدا میانجی باشند..» بگفته‌ی یک روضه‌خوان «وزیران دست چپ و دست راست خدایند و پیشکاران دستگاه او می‌باشند». این درست همان رفتاریست که بت‌پرستان با پیغمبر اسلام می‌کردند. زیرا پیش از آنکه او برخیزد بتها را بجای خدا گزارده پیش آنها نماز می‌بردند و قربانی سر می‌بریدند و گشایش کار می‌طلبیدند. ولی چون او برخاست و بر ایشان نکوهش کرد که : «چگونه چیزی را که خود تراشیده‌اید می‌پرستید؟!..» و «آیا می‌پرستید کسانی را که نه سودی بشما توانند رسانید و نه زیانی؟!..» در پاسخ اینها یک گام بازپس نشسته می‌گفتند : «اینان میانجیان ما نزد خدایند» (3) .

کسانی خواهند گفت : چرا نمی‌شود که مردمان هم باینها پردازند و هم در اندیشه‌ی راستی و درستی و پیشرفت کار زندگی باشند و بآزادی کشور و جنگ با دشمنان و جانفشانی ارج گزارند؟!.. می‌گویم : سخن در اینجاست که این کسان دین و رستگاری را جز در پرداختن بامامان و آن کارها نمی‌شناسند و دوستاری آنان را برای رستگاری بس می‌شمارند و پیداست که با اینحال بچیزهای دیگری ارج نخواهند گزاشت و این چیزیست که ما بدیده می‌بینیم و من گواهیها برای آن یاد کردم. وآنگاه آدمی نیروها و دریافتهایش پایان‌پذیر است و کسانی هرچه بآنها پردازند از کارهای دیگر بازخواهند ماند. یک دستگاه برقی که برای روشنایی ده‌هزار خانه است اگر شما آن را برای روشنایی بیست‌هزار خانه بکار برید ناگزیر است که از فروغ چراغها خواهد کاست.


👇

امروز با این سختی کار جهان و با این کشاکش و هیاهو که درمیان توده‌هاست چه رواست که یک دسته‌ی انبوهی از یک توده خود را با چیزهایی سرگرم سازند که نه سودی بجهان دارد و نه با دین و خداشناسی سازد؟!. آخر چه شده که شما خدای زنده و جاویدان را کنار گزارده بکسانی که هزار سال و دوهزار سال است از جهان درگذشته‌اند پردازید؟!.. چه شده که میانه‌ی خود و خدایی که از همه نزدیکتر است میانجی گیرید؟!.. چه شده که شما بت‌پرستی خودتان را بنام دین پیش برید و بهیچ دلیلی گردن نگزارید؟!.. آخر شما نمی‌اندیشید که خدا نه پادشاهست تا نیاز بوزیر و پیشکار پیدا کند؟!.. نمی‌اندیشید که میانجیگری جز در برابر ستم یا خشم نتواند بود و در دستگاه داد هرگز میانجیگری نیست؟!. بدترین خطای شما همینست که خدا را بپای فرمانروایان روی زمین می‌برید و بدینسان برایش دستگاه و دربار می‌چینید.


پانوشتها :
1ـ جای صد افسوس است که صد و اند سال پس از مشروطه هنوز هم آن سخنان فریب‌آمیز دمادم در اینجا و آنجا بازگفته می‌شود. یک جستجو در اینترنت گواهی بر این سخن خواهد بود.
2ـ کتاب «در پیرامون فلسفه» دیده شود.
3ـ هَؤُلَاءِ شُفَعَائنَا عِندَ اللَّهِ. (پیمان) [سوره‌ی یونس (10) ، آیه‌ی 18]


🌸

6ـ سات یکم دفتر سیاست‌الحسینیه

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش دوازدهم : باید راه زندگی روشن باشد

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی پنج از هفت)


پس از آنکه زمینه‌های استواری برای اندیشه‌ها فراهم آمد نوبت بدستگاه شیعیگری رسید. انتشارِ کتابِ «شیعیگری» در دی‌ماه آن سال هیاهوی بزرگی برانگیخت. نویسنده بار دیگر پرسشهایی از ملایان کرده خرده‌هایی گرفته بود که ‌ایشان را دچار رنج و اندوه ژرفی می‌ساخت.

چون انتخابات مجلسِ چهاردهم نزدیک بود ، در همان روزها ملایان بهمدستی برخی بدنامانِ جویای نمایندگی ، درمیان تب و تابِ انتخابات در شهر‌های تبریز ، میاندوآب و مراغه آشوبهایی با دستِ اشرار و پشتیبانانِ دولتیشان براه می‌اندازند و بیاران کسروی و کانونهای ایشان آسیب می‌زنند. باین اندازه بس نکرده چون دستگاه خود را در خطر می‌دیدند شکایتنامه‌ها بدادگستری و وزارت فرهنگ می‌نوشتند.

وزارت فرهنگ در آن زمان بجز کارِ وزارتخانه‌های آموزش و پرورش ، فرهنگ ، علوم ، تحقیقات و فناوری کنونی ، کارهای وزارت ارشاد ‌کنونی (همچون ممیزی و سانسور) را نیز انجام می‌داد.

شکایتهای ایشان بجریان افتاد و پرونده‌ها پدید آمد. دولت با همدستی ملایان ، چرخ انکیزیسیون را به چرخش درآورده ، همانا می‌خواست آزادیخواهان را زیر پره‌های آن خُرد گرداند.

با این پرونده‌سازیها و دنبال کردن آزادیخواهانِ کوشا ، دستگاه انکیزیسیون ملایی ، بی‌آنکه نامش را برند ، آشکاره بکار افتاد و بهار آزادی که در سایه‌ی افتادن رضاشاه ، پیشامدهای استثنایی جنگ و مردمفریبیهای دولتمردان نیم‌رخی نموده بود بارِ دیگر بخزان گرایید.

سهیلی نخست‌وزیر و دربار ، بجای دنبال کردنِ بزهکاران و دسیسه‌سازان ، خواهانِ جلوگیری از کتاب می‌شوند. نخست‌وزیر از دربار هم جلوتر افتاده و در 3/11/22 بوزیر فرهنگ نامه نوشته می‌خواهد «طبق مقررات اقدام و از انتشار این کتاب (شیعیگری) جلوگیری و نتیجه را گزارش دهند». وزارت فرهنگ در 9/12/22 بنخست‌وزیر پاسخ می‌دهد که «بموجب ماده‌ی 2 قانون نظارت بر مطبوعات» ، رسیدگی باینگونه تخلفات و جلوگیری از این نوع نشریات از «وظائف دادستان» است. بنابراین خواهشمندست مقرر فرمایند مراتب بوزارت دادگستری ابلاغ شود. (1)

این بار نخست‌وزیر ، از وزارت دادگستری خواستار رسیدگی به «شکایت اهالی مراغه از کسروی و پیروانش راجع به تبلیغات ضد مذهبی ‌و جشن کتابسوزی» می‌شود (23/12/22). وزارتخانه در 28/12/22 پاسخ می‌دهد که دستور لازم بدادسرای مراغه داده شده و همچنین خواستار احضار دو کارمند فرهنگ و دارایی هوادار کسروی از وزارتخانه‌هاشان شده. این زمان وزیر دادگستری محسن صدر (صدرالاشراف) است.

در سه ماه آخر سال 1322 سهیلی نخست‌وزیر ، صدر را بوزارت دادگستری کابینه‌ی خود گمارد. صدر ، بازجوی باغشاه ، از همدستان محمدعلی‌شاه و از دشمنان آزادیخواهان بود که پیشینه‌ی ناپاکش هنوز پس از چهل سال بر سر زبانها بود. او کتاب شیعیگری را بدادسرا فرستاد تا برای نویسنده‌ی آن پرونده‌ی کیفری پدید آورند. باین اندازه بس نکرده دستور بازداشت آن را داد. همو خشم خود را درباره‌ی پروانه‌ی وکالت کسروی بکار بست و با دستور لغو آن بدینسان او را که در تنگنای مالی بود ، از وکالت معلّق گردانْد و بیشتر زیر فشار گزارْد. (2)

از آنسو ، شهربانی مرکز به شهربانی تبریز تلگراف کرده که کتابهای کسروی را جمع‌آوری کنند. دادور استاندار آذربایجان نیز در تلگراف رمزی به نخست‌وزیر ساعد (9/1/23) ازو می‌خواهد چهار تن از «مریدان» کسروی را از آذربایجان منتقل کنند و هیئت وزیران هم سه روز بعد دستور اقدام می‌دهد. (3) (کابینه‌ی سهیلی تا 25/12/22 بر سر کار بود و سپس کنار رفته جایش را به ساعد داد).

بدینسان دیده‌ می‌شود که یک همدستی و همداستانی میان دو نخست‌وزیر سهیلی و ساعد در کارست که از هر راهی توانند جلو کوششهای کسروی و یارانش را بگیرند.


پانوشتها :
1ـ پاکدامن ، یادشده ، ص 244.
2ـ پرچم هفتگی شماره‌ی دوم ، 5 فروردین 1323 ، صفحه‌ی 3.
3ـ پاکدامن ، پیشین ، همانجا.


🌸

علی سیهلی

مهدی دادور (وثوق‌السلطنه)

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند (سه از سه)


من نمی‌خواهم همه‌ چیز را بنگارم : امروز کاری‌ترین افزار در دست دشمنان شرق همینست که شماها را با چیزهایی سرگرم دارند و نگزارند در اندیشه‌ی کار و زندگانی خود باشید و بیاد گرفتاریها و بدبختیهای خود افتید. یک دسته را که می‌خواهند فریب دهند و افسون کنند آشکاره نگویند که ما می‌خواهیم شما را فریب دهیم و افسونتان کنیم. ناگزیر از راههای دیگری پیش آیند و ترانه‌های خوشایند سرایند و نامهایی را که نزد آنان ارجمند است پیاپی بر زبان رانند و از گذشتگان و پیشینیان ستایشهای گزافه‌آمیز سرایند و چون بدینسان رامشان ساختند بدوششان سوار شوند. یک دسته را با «سیاست حسینیه» ، یک دسته را با خیام و یک دسته را با زردشت و یک دسته را با مولوی. اینها همه از یکجاست و همه برای افسون کردن و سرگرم داشتن شرقیان است. آخر شما نمی‌گویید مسیو ماربین آلمانی کجا و آنهمه شیعیگری بسیار تند کجا؟!.. گوستاو لوبون کجا و آنهمه ستایشهای گزافه‌آمیز از عرب کجا؟!.. نمی‌گویید پس از سه‌هزار سال اینهمه پرداختن به زردشت بهر چیست؟!.. نمی‌گویید اینهمه هواداری از خراباتیگری و صوفیگری برای چیست؟!..

این زمینه بسیار ارجدار است و من می‌دانم کسانی نخواهند توانست بآسانی دست از این دلبستگیهای خود بردارند و اینست آن را از راه دیگری پیش می‌آیم تا روشنترش گردانم :

یک بار شما می‌اندیشید که خدا چند کسی را آفریده و آنان را دوست داشته و بس گرامی گرفته و این از بهر ایشان ـ از بهر شکوه و آذین ایشان ـ بوده که جهان را پدید آورده و جهانیان را آفریده و اینست مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را می‌شناسند) و سررشته‌دار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری آنان شمارند و همیشه بیاد آنان پردازند و پس از هزار و دوهزار سال هم باشد نامهای آنان را از زبان نیندازند و خود و زندگانی خود را فراموش کرده جز بآنان نپردازند و اگرهم ستم دیدند و بدست بیگانگان افتادند دربند آن نباشند و تنها کاری کنند که دستگاه و شکوه آن گرامیان بهم نخورد و تنها بستمدیدگی آنان گریه کنند ، جهان نیز چندان بزرگ نیست زیرا آنان که گوهر آفرینش بودند زمان خود را بسر داده‌اند و خدا آنچه درباره‌ی جهان بایستی کردن کرده و دیگر او را هیچ کاری با جهان نیست و بگفته‌ی شاعر : در پس پرده آنچه بوده آمده و دیگر چیزی بازنمانده.

یک بار هم می‌اندیشیم که خدا هیچ کسی را از بهر هیچ کس نیافریده و همه در نزد او یکسانند ، جهان را از بهر همه آفریده و همه را در آسایش و خرسندی می‌خواهد و پیغمبران که برخاسته‌اند از بهر رستگاری مردم برخاسته‌اند ، از بهر آن برخاسته‌اند که مردمان را از گمراهی و پراکندگی رهانند و از افتادن بلجنزار پندارهای بیهوده بازدارند و اینان برگزیدگیشان همینست که برستگاری مردمان کوشیده‌اند. اینان آیند و روند ، و آنچه بازماند و جاویدانست جز خدای آفریدگار نمی‌باشد که همیشه بجهان پردازد و همیشه آن را راه برد. جهانی که صدهزارها سال و ملیونها سال برپا خواهد بود ، جهانی که آینده‌ی آن بسیار پرشکوهتر از گذشته‌اش می‌باشد.

یک بار چنان اندیشید و یک بار چنین. روشنتر گویم : یک بار مردمان را از بهر دین شمارید و یک بار دین را از بهر مردمان. آن چیزیست که کیشها می‌گوید و این چیزیست که خرد و دانش می‌گوید. شما بگویید که کدام یک را می‌پذیرید؟!.. آیا می‌توانید با خرد جنگید و با دانش جنگید؟!.. گرفتم که شما کردید ، آیا جهانیان شما را نادان و بیخرد نخواهند شمرد؟!..

آخر خرد چگونه پذیرد که خدا جهان را از بهر چند تن آفریده؟!.. چگونه پذیرد که خدا با آفریدگان خود مهر ورزیده؟!.. مگر خدا آدمیست که مهر ورزد و بلهوسی نماید؟!.. گیرم که خرد نمی‌دارید شرمتان کجاست؟! می‌دانم کسانی گفته‌ی «لَو لاَک لَو لاَک ...» را به رخ ما خواهند کشید ـ آری بود روزی که فریبکاران بدنهادی خدا و فرستادگان او را بازیچه‌ی پنداربافیها و فریبکاریهای خود می‌گرفتند. یکی می‌ساخت : «لَو لاَک لَو لاَک لَمَا خَلَقتُ الأَفْلاَک» (1) دیگری می‌افزود : «ولو لاَ عَلِی لَمَا خَلَقْتُک» [2] ، سومی می‌سرود ، «وَ لَوْلا فاطِمَةُ لَما خلقت علیا» [3] ولی نزد ما اینها جز برای آتش نیست.

ببینید : مردی که قرآن درباره‌ی او می‌گوید : «محمد جز فرستاده‌ای نیست که فرستادگان دیگر پیش ازو آمده و رفته‌اند» (4) اینان درباره‌اش چه گزافه‌ها بافته‌اند! روی بیشرمی سیاه باد!


👇

ما از یکسو ناگزیریم اینها را بنگاریم ـ بنگاریم تا پندارهای بیهوده‌ای که در دلها جا گرفته تکان خورد ، تا میدان براستیهایی باز شود ، تا دوسخنیها که بر سر این چیزها میان مردمست برداشته شود. از آنسو هم نمی‌خواهیم خود اینها مایه‌ی سرگرمی برای مردم باشد. نمی‌خواهیم کسانی بر سر اینها باهم بکشاکش برخیزند. ما نتیجه‌ی این سخنان را در پایان این رشته گفتار خود خواهیم بازنمود. این نگارشها از بهر یک نتیجه‌ی بسیار بزرگیست که خواهیم نگاشت و به هر حال خرسندی نمی‌دهیم کسانی اینها را دستاویز کشاکش و گفتگو گیرند. اگرهم کسانی را سخنی هست تا پایان گفتارها نگاه دارند.


پانوشتها :
1ـ این گفته یك غلط هم دربر می‌دارد و پیداست كه سازنده‌ی آن عربی را درست نمی‌دانسته. زیرا اگر درست دانستی بایستی بگوید : «لولا انت ...» «لولاك» گاهی شنیده شده ولی نتوان آن را درست شمرد. (پیمان)
[معنی : اگر تو نبودی اگر تو نبودی این چرخها را نیافریدمی.]
2ـ معنی : و اگر علی نبودی ترا هم نیافریدمی.
3ـ معنی : و اگر فاطمه نبودی علی را هم نیافریدمی.
4ـ وَ مَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ. (پیمان) [سوره‌ی آل‌عمران (3) ، آیه‌ی 144]


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی شش از هفت)


ملایان بیاد داشتند که در دوره‌ی رضاشاه چگونه دکانِ ملایی یکباره بی‌رونق و کساد شده بود ولی پس از شهریور1320 می‌دیدند هرچه سختی کشیده بودند در کارِ پایان یافتنست. می‌دیدند با بدگوییهای روزنامه‌ها و یکمشت فرومایه از رضاشاه برونق بازارشان که بدشمنی با او زبانزد بودند افزوده می‌گردد. ولی خرده‌گیریهای علنی پرچم و آن پرده‌دری که از بیدینی و تباهکاریهای ملایان و از زیانهای شیعیگری می‌کرد و درماندگی ملایان در پاسخ‌نویسی ، سخت آزار دهنده بود. در گذشته دولت با گزاردن مقرراتی نمایشهای ملایان را محدود کرده از شکوهشان کاسته بود لیکن آنچه ملایان هرگز ندیده بودند وضعیتی را که بی‌هیچ غدغنی یا جلوگیرِ قانونی ، تنها با پرسیدن چند پرسش ، بدینسان درمانده گردند. دریافتند که با این زبان‌بریدگی که دچار گردیده‌اند ، این بار نه رونق بازارشان بلکه بن و دیوار و سقف آن در کارِ برافتادنست.


آنها پرسشهایی نبود که بگوشهاشان آشنا باشد. ملایان را روز آزمایش فرارسیده بود. می‌بایست مشت خود را باز کنند و بهمه نشان دهند. دهها ایرادِ بنیاد برافکن به کیششان گرفته شده بود که به یکی پاسخ دادن نمی‌توانستند. بجای پاسخ منطقی ، از ملایان رفتاری جز نوشتن دشنامنامه‌های بی‌ناموسانه و مغالطه و هوچیگری دیده نشد.

ملایان آشفته و گیجسر جستجوی چاره می‌کردند. چون هرچه بعنوان پاسخ نوشتند جز مغالطه نمی‌بود و مردم را قانع نکرده از گرایش ایشان بسوی اندیشه‌های کسروی نمی‌کاست ، خواستند با دروغهای بیشرمانه گوشها را از شنیدن سخنانش انداخته و با هوچیگری دلهای ساده‌دلان را از او برَمانند. پس بر سر منبرها هرچه باندیشه‌ی ناپاکشان آمد بر زبان روان ساخته و بروی کاغذ آوردند. کسروی در این باره بدولت خرده گرفته در کتاب «دادگاه» چنین می‌نویسد : «آن دشنامنامه‌های بی‌ناموسانه که چاپ می‌شد جلوش نگرفتید ولی کتاب شیعیگری را جلو گرفتید».

چون از این بی‌فرهنگیها هم نتیجه‌ی دلخواه بدست نیامد و از سوی دیگر بیداری مردم را برتافتن نتوانستند ، زمینه‌ی آشوبهایی را درچیده بتحریک‌هایی دست یازیدند که پیشامدهای دیگری پیش آید و آن پرسشها را از یادها بَرَد.

در بهمن سال 1322 در تبریز ، مراغه و میاندوآب با همدستی سران اداره‌های دولتی ، بوحشیگریهای پستی دست باز کرده بآزادگان گزندها رساندند. دولت با سکوت خود و دنبال نکردن مجرمان بملایان فهماند که آزادی عمل کافی دارند.

چون آگاهی داشتیم که حاجیها برای تحریک غائله صدهزار ریال پول خرج کرده‌اند ، پنداشته می‌شد این شرکت مأمورینِ شهربانی و عدلیه با اشرار بخاطر پولهاییست که گرفته‌اند. ولی چون حادثه بمرکز انعکاس یافت و من ناچار بودم برای گفتگو بوزارتخانه‌ها یا باداره‌ی کل شهربانی بروم و چند بار هم با ساعد نخست‌وزیر آنروز ملاقات کردم دانسته شد خیانت عمق بیشتر داشته است. زیرا دیده شد این وزیران نه تنها از آن پیشامد تأسف ندارند ، خشنود از آن می‌باشند ، و از بس مردان کم‌مایه‌اند خودداری نتوانسته خشنودی خود را بآشکار می‌اندازند. (1)


در آغاز 1323 کسروی پرچم هفتگی را بیرون می‌دهد و آشوبهای آذربایجان را با آشکار کردن نامهای محرکین و همبستگیهای ایشان پی گرفته و از راه قانونی خواهان شناخته شدن و کیفر دیدن مجرمان می‌شود. لیکن دولت با زبان سکوت و سستی در پیگیری مجرمان ، می‌فهمانَد که بزهکاران بس ایمن‌اند و دست قانون بایشان نخواهد رسید. بیگمان همین آشکار کردن نام محرکین و بی‌پرده شدن پشتیبانی دولت از ایشان علت اصلی بازداشت آن هفته‌نامه بود.


پانوشت :
1ـ گفتار کسروی در نشست سوم شهریور ـ (نشست روزنامه‌نویسها) ، ماهنامه‌ی شهریورماه 1324 ص1.


🌸

محمد ساعد مراغه‌ای

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ چهارمین آسیب کیشها مردمان را سرگرم گذشته داشتنست (یک از یک)


چهارمین آسیب کیشهاست که هوش و بیداری مردمان را بزمانهای بس دوری کشانیده و از پرداختن بزمان خود بازداشته. کسانی را از پایگاه خود بالاتر بردن و در دین جایگاهی برای آنان باز کردن و دین و رستگاری را دوستاری آنان دانستن گذشته از آنکه خود گمراهیست و با خداپرستی نسازد ، و گذشته از آنکه راستی و درستی و جانبازی و غیرتمندی را که خواست دینست در چشمها بی‌ارج می‌نماید ، این زیان را هم با خود می‌دارد که هوشها را بزمانهای بسیار دور کشانیده از زمان خود ناآگاه می‌گزارد ، و این یک آسیب بس بیمناکسیت و چنین کسانی هرگز نتوانند با دیگران همگام باشند و بیگمان پس مانند. چندی پیش از این ما چون نوشتیم : «گذشته دیگران را بوده و اکنون و آینده ما راست» و نوشتیم : «باید از گذشته چشم پوشید» کسانی ایراد گرفتند که ما اگر از گذشته چشم پوشیم چیزی نخواهیم داشت. می‌گویم : اگر از گذشته چشم پوشید خدای جاویدان یگانه را خواهید داشت ، راستی و درستی و غیرتمندی و جانفشانی را خواهید داشت ، اگر مردانه کوشید آزادی و سرفرازی را خواهید داشت. آری این بت‌پرستیها که دلهای خود را با آن خوش ساخته‌اید نخواهید داشت ، این کیشهای پراکنده را نخواهید داشت. آن را نخواهید داشت که مشت از دست روس خورید و از ستم یزید نالید. آن را نخواهید داشت که صد گزند از آزمندان اروپا بینید و کینه‌ی زاده‌ی قحافه و زاده‌ی خطاب [1] را در دل جا دهید. آن نخواهید داشت که یک نیم بیشتر آسیا را از دست دهید و غم باغ فدک را خورید.

آن نخواهید داشت که پس از هزار و سیصد و چهل و اند سال که از مرگ پیغمبر اسلام گذشته و بر بنیاد و پایه‌ی دین او رخنه‌ها افتاده شما هنوز کشاکش و دوسخنی را درباره‌ی نخستین جانشین او از دست ندهید ، و بر سر بوبکر و عمر و علی که هر سه مردان پاکی بودند و باهم خوش زیستند دسته‌بندی و دشمنی باهم نمایید.

این گمراهیها کمتر از پرستش لات و هُبَل نیست و زیانش بسیار بیشتر و ننگش بسیار فزونتر از آنست. آنان این را نیز درنمی‌یابند. کسانی که بخود و زمان خود ارجی نمی‌گزارند ، آنان که خود را جز دنباله‌ی کاروان زندگی نمی‌شناسند ، آنان که می‌پندارند ستم آنست که یزید کرده ، و گمراهی آنست که بت‌پرستان قریش داشته‌اند ، و جانبازی آنست که یاران پیغمبر اسلام نموده‌اند و بایستی نمایند ـ از چنین کسانی چه شگفت که اندازه‌ی زیان و بدی این گمراهی خود را هم درنیابند و پروای آن نکنند؟!.. چه شگفت که بروی ما ایستند و گویند : «ما اگر از گذشته چشم پوشیم هیچی نخواهیم داشت»؟!. [2] من گاهی چیزهایی از اینها می‌شنوم که درمی‌مانم و نمی‌دانم چه پاسخی دهم. دو سال پیش از این که به تبریز رفتم کسانی در آنجا گرد مرا گرفتند و گله نمودند که چرا ارجی بکیش شیعی نمی‌گزارم و آن را بیهوده می‌شمارم و یکی از ایشان دلیلهای بسیاری می‌سرود درباره‌ی آنکه خلافت ، امام علی‌بن‌ابیطالب را بوده و دیگران را نبوده. گفتم : بهتر بودی روزی که پیغمبر اسلام درگذشته بود تو در مدینه بودی و در سقیفه بنزد یاران او رفتی و این سخنان را سرودی که یا پاسخت دادندی و یا سخنت را پذیرفتندی ، امروز اینها بسیار بیهوده است.

پس از هزار و سیصد سال که خلافت چندین رنگ بخود گرفته و از خاندانی بخاندانی افتاده و سرانجام هیچ شده و از میان رفته و جز نام نشانی از آن بازنمانده اینان هنوز سخن از نخستین خلیفه می‌رانند و با سوز دل دلیلها بهر آن یاد می‌کنند و بیخردانه آن را از دین (یا بگفته‌ی خود از ایمان) می‌شمارند. در اینجاست که می‌گویم من نمی‌دانم چه پاسخی باینها دهم. در اینجاست که می‌گویم اینان از معنی دین بیکبار ناآگاهند.

دیگری از یک شهری نامه فرستاده و بگمان خود بر نگارشهای من خرده گرفته و یکی از سخنانش اینست که چگونه من نام امام علی‌بن‌ابیطالب را با دو خلیفه‌ی دیگر (صدّیق و فاروق) در یک جا می‌برم در جایی که این دو بیشتر زندگانی خود را با بت‌پرستی بسر برده‌ بودند. این را کسی می‌نویسد که خود در بت‌پرستی فرورفته است و نشیمنگاه او در یک شهر سومَناتیست. ولی خود و همشهریان خود را فراموش کرده و در اندیشه‌ی داستانهای سیزده صده‌ی پیش می‌باشد.

اگر شما در کتاب «هزار و یک شب» و یا در جای دیگر چنین داستانی می‌خواندی که در زمانهای باستان افسون یا دارویی بوده که چون بر کسی می‌دمیده‌اند یا می‌خورانیده‌اند بیکبار بیخویشتن می‌شده که زیر پای خود را نمی‌دیده و از هیاهویی که در پیرامونش برمی‌خاسته آگاه نمی‌گردیده و تکانی بخود نمی‌داده. لیکن در همان حال در دو فرسخی دیهی را می‌دیده و جوش و جنب مردم آنجا را درمی‌یافته و از آنها بتکان می‌آمده ، بیگمان چنین افسانه‌ای را باور نکردی و خود بایستی باور نکنی ولی چه باید گفت که ما اکنون مردم را بچنان حالی ـ چنان حال شگفت و باور نکردنی تماشا می‌کنیم.


👇

پانوشتها :

1ـ زاده‌ی قحافه = ابوبکر ، زاده‌ی خطّاب = عمر.

2ـ این داستان را از زبان پیشوایانشان در یکی از پایگاههای اینترنتی آورده‌اند که ما در اینجا بگواهی می‌آوریم :

«نقل می‌كنند كه یكی از علمای بزرگ در یكی از شهرستانها تا اندازه‌ای درد دین داشت و همیشه به این دروغهایی كه روی منبر گفته می‌شد اعتراض می‌كرد ... واعظی به او گفت اگر اینها را نگوییم اصلاً باید در دکان را تخته كنیم. آن آقا جواب داد اینها دروغ است و نباید گفته شود. از قضا چندی بعد خود این آقا بانی شد و مجلسی در مسجد خودش تشكیل داد و همان واعظ را دعوت كرد. ولی قبل از شروع منبر به واعظ گفت من می‌خواهم به عنوان نمونه یك مجلسی ترتیب بدهم كه در آن ، روضه‌ی دروغ نباشد و تو هم مقید باشی كه جز از كتابهای معتبر ، هیچ روضه‌ای نخوانی و یا به تعبیر خودش گفت كه از آن زهرماری‌ها نباید چیزی بگویی. واعظ هم گفت چون مجلس مال شماست ، اطاعت می‌شود. شب اول ... آقای واعظ صحبتهایش را گفت و موقع خواندن روضه شد. شروع كرد به خواندن روضه و خود را مقید كرده بود كه جز روضه‌ی راست چیزی نگوید اما هرچه گفت مجلس تكان نخورد و مجلس همین طور یخ كرده بود. آقا دید عجب ، این مجلس مال خودش هست بعد مردم چه می‌گویند ، تصور می‌کنند که لابد آقا نیتش پاک نیست كه مجلسش نمی‌گیرد. اگر آقا خودش نیتش درست باشد ، اخلاص نیت داشته باشد ، حالا كربلا شده بود. دید كه آبرویش می‌رود به فکر رفت که چه بكند؟ یواشكی و زیر چشمی به واعظ گفت یک كمی از آن زهرماری‌ها قاطی كن. حماسه‌ی حسینی (شهید مطهری)».


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی هفت از هفت)


پرچم هفتگی بیش از هفت هفته منتشر نشده ببهانه‌ی رسوا و دروغِ «توهین به اسلام» از سوی دولت بازداشت می‌شود.

"... در حالی که همه می‌دانند که ما از اسلام هواداریهای بسیار می‌کنیم و این دروغ آشکاری بود. من سه بار نامه نوشته از فرمانداری نظامی‌ پرسیدم : در کدام شماره و کدام گفتار چیزی «مخالف اسلام» بوده؟. پاسخی ندادند و پیداست که پاسخی نداشتند.

روزی خودم رفتم و با سرهنگ شعری سخن راندم. گفت : در روزنامه چیزی نبوده. ولی چون ملایان ‌هایهوی می‌کردند برای خاموش گردانیدن ایشان این کار را کردیم. گفتم : اگر ملایان ‌هایهوی کنند شما باید قانون را کنار گزارید و آنگاه دروغی نیز بما بندید؟!. خندید و گفت : «راستش آنست که دستور نخست‌وزیر بود»." (1)


این زمان نخست‌وزیر ساعد (مراغه‌ای) بود. در آن سال آزادگان بتشکیلات خود سر و سامانی داده دامنه‌ی کوششهای خود را به 44 شهر گستردند. کسروی در آغاز آن سال شیعیگری را با تغییراتی بنام «بخوانند و داوری کنند» (داوری) ، چاپ کرد و از خردمندان خواست تا درباره‌ی نوشته‌های آن کتاب داوری کنند.

او که تا این هنگام با همه‌ی کینه‌ورزیهایی که کسانی از دولت با او و باهماد آزادگان می‌کردند بمخالفت آشکار با دولت برنخاسته بود ، پس از آنکه دستِ سران دولت را در تقویت ارتجاع و آن وحشیگریها پدیدار و پایشان را در کارِ لگدمال کردن قانونهایی که ببهای خون هزاران جوان برومند بدست آمده بود دید ، کتاب کوبنده‌ی «دادگاه» را نوشته منتشر کرد. «دادگاه» بیگمان نخستین کتابیست که بآشکاری پرده از بدخواهیهای کمپانی خیانت برمی‌دارد.

در این کتاب از زمینه‌های اجتماعی و سیاسی پرارجی سخن بمیان آمده. این کتاب از ریشه‌ی درماندگیهای ایرانیان گفتگو می‌کند. خواستِ عمده‌ی کتاب روشن گردانیدن یک راز بزرگِ سیاسی و همبستگی آن با بدبختیهای مردم و کوششهای آزادگانست. لیکن «دادگاه» درمیانِ گفتگو بناچار از چند وزیر و نخست‌وزیر ، رییس شهربانی و استاندار ، سران ادارات و امیران لشکر و نماینده‌ی مجلس نام برده با شماردن دلیلهایی یکایک ایشان را به پشتیبانی از ارتجاع و قانون‌شکنی آشکار و تعمد داشتن در آنها متهم می‌کند. سرِ کار آمدن و پیشرفت در منصبهاشان را مشروط بجلوگیری از آزادی و اندیشه‌های پیشروانه و در نتیجه بدبختی بیست‌میلیون مردم و خیانت بکشور می‌شناسانَد و خواستار آن می‌شود که دادگاهی از نیکخواهان و خردمندان برپا گردد و بکارهای ایشان یکایک رسیده محاکمه کند.

«دادگاه» خواننده را از خوش‌باوری بدولتمردان آن زمان درآورده علتهای زبونی و درماندگی ایران را چه آنها که ریشه‌های هزارساله دارند و چه آنها که پس از پانگرفتنِ جنبش مشروطه دامنگیر کشور گردیده شرح می‌دهد. محسن صدر یکی از وزیرانی بود که در کتاب دادگاه نامش بعنوان خائن برده شده. او سال بعد به نخست‌وزیری رسید و در دشمنی با کسروی از بکار بردن هیچ افزاری دریغ نکرد.


پانوشت :
1ـ کسروی ، دادگاه ص 34 و 35.


🌸

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 12ـ امروز این کیشها افزار سیاستند (یک از یک)


دریغا ! درماندگی بدتر از این چه باشد که مردمانی با گرفتاریهای بس سختی روبرو هستند ، و دشمنان ریشه‌براندازی پیرامون آنان را گرفته‌اند پروای حال و گرفتاری خود نکنند و در اندیشه‌ی پیشامدها و سرگذشتهای هزار سال پیش باشند؟!.. اگر دشمنان شرق ملیونها و بلیونها لیره بکار بردندی بچنین نتیجه‌ای که همه بسود ایشانست نرسیدندی. یک دسته را چه خوشبختی بالاتر از آنکه هماوردانشان از خود و پیرامون خود ناآگاه باشند و دیده بجاهای بس دوری دوزند؟!.. چه فیروزبختی بهتر از اینکه بر کشوری که تاخته‌اند و تاراج می‌کنند مردمش را با دشمنان بیگانه هیچ کاری نیست و جز بکینه‌های کهنی که میان خود داشته‌اند نمی‌پردازند؟!.. بیهوده نیست که می‌کوشند و نمی‌گزارند اینها از میان برخیزد. بیهوده نیست همیشه باد بر آتش این گرفتاریها می‌زنند.

ببینید «دکتر جوزف» از شما چه می‌خواهد؟.. می‌خواهد که شما ستمدیدگی حسین را فراموش نکنید و بکوشید و کینه‌ی او را از پیروان یزید (سنیان) بازجویید ، بکوشید و با زور گریه شیعیگری را پیش برید و شصت‌ملیون مردم جز درپی این کار نباشید ـ بدینسان سرگرم شوید و هرگز یادی از فشار و ستم آزمندان اروپا بخود راه ندهید ، آن «ترقیات محیرالعقول شیعه» که می‌گوید جز همین کارها نیست و خود او داستان نصیرالدین توسی را مثل آورده که بکینه‌ی سنی و شیعی خونخواران مغول را بر سر بغداد برد و ملیونها خون بیگناهان را ریخت ، یا داستان نیرنگهای ننگین باطنیان را می‌گوید که در آفریقا بنیاد خلافت باطنیان را گزاردند و سالیان دراز با خلیفگان بغداد دشمنی و کشاکش داشتندی. از شما نیز همان کارها را می‌خواهد وگرنه کدام ترقیاتی شیعه را در هند و یا جاهای دیگری هست؟! یک دسته مردم پندارپرست کجا و ترقی کجاست؟!..

بیش از این بگفتار دامنه نمی‌دهیم و باین آسیبهای چهارگانه بس می‌کنیم. سخنان دیگری هست ولی جای گفتن نیست. کوتاه‌سخن اینکه میانه‌ی دین و زندگانی فاصله‌ی بسیار دوری پیدا شده و از هر راه که درنگریم دین را ـ یا بهتر گویم کیشها را ـ با زندگانی سازشی نتواند بود. ما اگر امروز خواهیم آزاد و آبرومند زندگی کنیم و در برابر غربیان گردن افرازیم و از آنان پس نمانیم چنین زندگانی مردمان را یکدل و یکدست می‌خواهد ولی کیشها آنها را از هم پراکنده است. دانشها پیش رفته و بسیاری از رازهای طبیعت بیرون افتاده و زندگانی باید با آیین طبیعت و از روی دانشها باشد و ما ناگزیر از رواج دادن بدانشها می‌باشیم لیکن کیشها را با آنها سازشی نیست و از آیین طبیعت بس دور افتاده. زندگانی از مردم جانفشانی و غیرتمندی و مردانگی می‌خواهد و این کیشها آنان را با چیزهای دیگری سرگرم می‌سازد. در زندگانی همه باید بزمان خود پرداخت و اینها مردمان را بزمانهای بس دوری می‌کشاند.

این ناسازگاری که درمیانست نتیجه‌ آن شده که دین و زندگانی هر دو ناانجام می‌ماند ، و تا حال اینست شرق را نه دین درستی خواهد بود و نه زندگانی آبرومندی ، و شرقیان از هر دو بی‌بهره خواهند گردید. شما اگر از کسانی پرسید : «چرا شرق اینهمه پس مانده و پیش نمی‌تواند رفت؟!.. چرا اینهمه گرفتار است و رها نمی‌گردد؟!..» خواهند گفت : توده‌ها همیشه به یک حال نمانند و گاهی پیش روند و گاهی پس مانند ، ولی این پاسخ عامیانه است و ارجی ندارد. در جهان هیچ چیزی بی‌انگیزه نتواند بود. این گرفتاریهای شرق را نیز انگیزه‌هایی هست ولی سرچشمه‌ی همه‌ی آنها دو چیز است و بیگمان یکی از آن این ناسازگاری دین با زندگانی می‌باشد.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 6ـ سراسیمگی و تکاپوی فزونترِ کمپانی (تکه‌ی یک از چهار)


ساعد نخست‌وزیر آن زمان (در 14/2/23 ـ در نامه‌ای «فوری خیلی محرمانه») (1) به وزارت پُست و تلگراف و تلفن دستور داد «ادارات پست از قبول و توزیع نشریات آقای کسروی در تبریز خودداری نمایند». ساعد نخست‌وزیر و هژیر وزیر کشور در تبعید کردن آزادگان از آذربایجان و فشار بایشان بیشترین بدخواهی را نشان دادند. ساعد و هژیر از وزیران و نخست‌وزیرانی بودند که کتاب «دادگاه» خیانتهاشان را بازمی‌نمود. در پنجاه سال گذشته هیچگاه بدینسان پرده از رازهای کمپانی برنیفتاده بود.


تا اینجا ، ارتجاع با چوب زیر بغلِ یاوریهای دولتها لنگان لنگان گامهایی برمی‌دارد لیکن هنوز پاهایش ناتوانست و نمی‌تواند خود گام بردارد. یکی از سندهایی که «روزگار سیاه» ملایان را در آن زمان بنیکی نشان می‌دهد گفتار کوتاهیست از روح الله خمینی در 15/2/ 23 که در دفتر یادبود علـی‌مـحـمـد وزیـری نامی ‌با عنوانِ «بخوانید و بکار ببندید» نوشته. (به تشابه ‌این عنوان با «بخوانند و داوری کنند» توجه کنید) در این نوشته از یکسو کارهایی که «خیره‌سران بیدین» با «زمزمه‌ی بیدینی آغاز کرده‌اند» شمرده می‌شود همچون دست گزاردن «مشتی هرزه‌گرد بیشرف» بر موقوفات و «برداشتن چادر عفت از سر زنهای عفیف مسلمان» و از اینکه «برخی از این وکلای قاچاق در پارلمان بر علیه دین و روحانیت هرچه می‌خواهند» می‌گویند و «نفس از هیچ کسی درنمی‌آید» و روزنامه‌ها «این کالای[!] پخش فساد اخلاق» ، «امروز همان نقشه‌ها را که از مغز خشک رضاخان بیشرف تراوش می‌کرد تعقیب می‌کنند» گله کرده و از سوی دیگر نکوهش و مژده و هشدار را درهم آمیخته چنین می‌گوید : «این چه ضعف و بیچارگیست که شماها را فراگرفته؟ ... امـروز ، روزیست که نسیـم روحانـی الهی وزیـدن گـرفته و بـرای قیام اصـلاحـی ، بهتـریـن روزست. اگر مجال را از دست بدهید و قیام برای خدا نکنید و مراسم را عودت ندهید فرداست که مشتی هرزه‌گرد شهوتران بر شما چیره شوند» (2)

از این نوشته دانسته می‌گردد که ملایان از مشتهای کوبنده‌ای که از «زمزمه‌ی بیدینی» خورده‌اند هنوز گیج و درهم شکسته بوده و تا ماههای نخست سال 23 بیش و کم نیازمند چوب زیر بغل‌اند. گرانیگاه نوشته دو چیزست : یکی «موقوفات» که از دست علما و ملایان گرفته شده بود و برای این دسته حُکم وزارت دارایی و وزارت نفت برای یک حکومت را دارد ، دیگری «عودت دادنِ» مراسم که 16 سال تعطیلی آن همچون حکمِ «ممنوعیتِ بازیگری» است برای یک هنرپیشه. «قیام برای خدا» که از آن یاد می‌کند هم جز خاک بچشم مردم پاشیدن نیست. این دروغ بیشرمانه از کجا آمده که خدا این بازیچه‌ها و مراسمِ وحشیانه را دین و دینداری می‌داند و از آفریده‌هایش چنین کارهایی را انتظار دارد؟! مگر دیگر مسلمانان هم چنین بازیچه‌هایی دارند؟! دین برای اینست که مردمان از این بیراهه‌ها و بیهوده‌کردارها دست بردارند و بداوری خرد گردن گزارند. در حالی که ملایان دین را همین مراسم یا نمایشهای کودکانه و کارهای بیخردانه‌ای از اینگونه می‌دانند. «قیام برای خدا» همان داستانِ واژه‌ی «اسلام» است در سخنرانیهای خمینی. اگر کسی معنی دین و اسلام را نیک بشناسد خواهد دانست که آنچه ملایان بنام «اسلام» می‌گویند چیزی جز «شیعیگری» یا بهتر گوییم ، «دکان بهشت‌فروشی» نیست.

خمینی هموست که 35 سال بعد آشکاره گفت : «این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته». خوانندگان اندازه‌ی دینداری و معنی دین در نزد ملایان را از همین جمله‌ها توانند دریافت. اینان «اسلام» می‌گویند ولی خواستشان «دکان آخوندی» است. اسلام می‌گویند و شیعیگری در نظرشان است. اسلام می‌گویند ، حال آنکه پولهای مفتی که از «موقوفات» و «سهمِ امام» و «ردِ مظالم» و روضه‌خوانی بدست می‌آورند در اندیشه دارند.

ما در این چهل و اند سالِ اخیر هزارها بار از زبانِ سرانِ کشور واژه‌های «دین» و «اسلام» را شنیده‌ایم. لیکن اگر شما بسخنانشان دست یابید و در معنی آنها اندیشه باریک گردانید جز آن معنیها نخواهید یافت. خواست ملا از دین چیزی جز همین مراسم نیست. آن «دعوا بر سر لحاف ملا» که گفته شده همینست. زیرا اگر «مراسم» نباشد بیم آن می‌رود که مردم سرگرم باورها و کارهای دیگری شوند ، پولهاشان در جای دیگری خرج گردد و بازار دینفروشی از گرمی ‌بیفتد.


پانوشتها :
1ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 246.
2ـ محمدتقی حاج‌بوشهری ، چشم‌انداز ، شماره‌ی 6 ، پاریس ، تابستان 68 ، ص 24 و 25 ـ همچنین : پیشین ص 138 و 139.


🌸

عبدالحسین هژیر