نیایش پاکدینی

🔶 نیایش پاکدینی

ای آفرنده‌ی خورشید و ماه ، ای پدیدآورنده‌ی جهان ، نامت بلند بادا

آفریدگارا بزرگتر از آنی که ما توانیم شناخت ، بلندتر از آنی که توانیم دریافت.

خواست تُست که جهان را پدید آورده ، دست تُست که آن را براه انداخته.

پروردگارا به هستیت خَستُوانیم ، به یگانگی و توانایی و داناییت می‌شناسیم ، در راه خواست تو می‌کوشیم ، از این شاهراهی که بروی ما گشاده‌ای سپاس می‌گزاریم.

خدایا بنامت درفش افراشته «خدا با ماست»گویان ، پا براه می‌گزاریم :

تا توانیم خواهیم کوشید ، بدشواریها پروا نخواهیم نمود ، از رنج و گزند رو نخواهیم برتافت.

آفریدگارا جهانیست آشفته و بیراه : گمراهیها دسته‌ها بسته ، آز و ستم سپاه‌ها آراسته ، بتخانه‌ها سر برافراشته ، دلها تیره گردیده ، آدمیان خویِ ددان گرفته‌اند.

آفریدگارا بگمراهیها خواهیم رزمید ، با آز و ستم خواهیم جنگید ، بتخانه‌ها خواهیم برانداخت ، و آن پشتیبانی و راهنماییهای تُست که ما را فیروز خواهد گردانید.

نامت بلند بادا ای آفرنده‌ی خورشید و ماه
.

🔹مردم ایران چنان به انقلاب مشروطیت دل بسته بودند که دختران خود را مشروطه نام می‌‌نهادند.

🔸آرامگاه مرحومه مشروطه طاهری
بنت قاسم
تولد ۱۲۸۹
در تاریخ ۴۲/۲/۲۱
به رحمت ایزدی پیوست
آرامگاه دختری به نام مشروطه در یکی از گورستان‌های قزوین
(عکس از مهدی نورمحمدی)

🔸سالروز صدور فرمان مشروطیت گرامی باد

✴️پیدایش واژه‌ی مشروطه از کجاست؟

کسروی در این باره در کتاب در راه سیاست (نشست یکم) می‌نویسد :

«در ایران کسانی هستند که دوست می‌دارند جنبش مشروطه را بی‌ارج نشان دهند. چنین وامی‌نمایند که آن را سیاست انگلیس پدید آورده و مشروطه‌خواهان یکسره[=مستقیماً] افزار سیاست آن دولت بودند و شگفتست که از این کردار لذت می‌برند و بآسانی نمی‌خواهند از آن دست بردارند.
می‌توان گفت : سرچشمه‌ی این پندار در درونهای ایشان ، یا رشک است که نیکنامی‌ای را که خود در آن شرکت نداشته‌اند نمی‌توانند دید ، و یا خودخواهیست که از نیش زدن بدیگران و خوار نمودن کارهای آنان لذت می‌یابند. برخی نیز می‌خواهند از آن راه ، خود را سیاست‌فهم و رازدان وانمایند و از گفتن اینکه : «همه‌اش سیاست انگلیس بوده» گردن می‌کشند و بخود می‌بالند.
بارها این سخن را شنیده‌ام و می‌توانم گفت یکی از انگیزه‌هایی که مرا بنوشتن تاریخ مشروطه برانگیخت این سخنان می‌بود. باآنکه در تاریخ مشروطه بیپایی این گمان را بازنموده‌ام چندی پیش مهنامه‌ای بدستم افتاده می‌بینم دو سال پیش در تهران بچاپ رسیده ، و دارنده‌ی مهنامه که از نویسندگان بنامست گفتاری زیر عنوان «فرمان مشروطه از کیست؟..» در همان زمینه نوشته است. دیگران زبان بزبان می‌گفتند و این بروی کاغذ هم آورده است.
کوتاه‌شده‌ی گفتار اینست که ایرانیان نامِ مشروطه را نشنیده از چنان چیزی آگاه نمی‌بودند. بلکه واژه‌ی مشروطه باین معنی هیچ نمی‌بود. تا آن روزی که ملایان به قم رفتند و در تهران گروهی بسفارت انگلیس پناه بردند. انگلیسها فرصت یافته نام مشروطه را بمیان آوردند و بدهان ایرانیان انداختند. نویسنده گفته‌های پدر خود را که از بست‌نشینان سفارت می‌بوده بگواهی می‌آورد که چنین نامی را بست‌نشینان نشنیده و ندانسته بودند. سپس نویسنده به «تحقیقات» پرداخته پس از سخنان درازی باین نتیجه می‌رسد که واژه‌ی مشروطه از نام «Magna Carta» انگلیسی گرفته شده ، و چنانکه از عنوان گفتارش هم پیداست این نویسنده می‌خواهد نشان دهد که فرمان مشروطه را که همه از مظفرالدین‌شاه می‌دانند ازو نیست ، آن را هم انگلیسها نوشته‌اند.
جای بسیار افسوسست که کسی بخود رنجها دهد و کاغذ سیاه کند و چنین خواهد که با زور بافندگی یک لکه‌ی ننگی بتاریخ توده‌ی خود بنشاند. اینان نیکی از دستشان برنمی‌آید و باری از بدی بازنمی‌ایستند.
درباره‌ی جنبش مشروطه و اندازه‌ی دست داشتن انگلیسیها در آن در اینجا بسخنی نیاز نیست. این در تاریخ مشروطه نوشته شده. اما واژه‌ی مشروطه : آنچه من می‌دانم آن را نویسندگان مصری در برابر واژه‌ی Conditionnel فرانسه‌ای گزارده‌اند. باینمعنی که آن واژه‌ی اروپایی را با این واژه‌ی عربی ترجمه کرده‌اند و راست هم بوده.
بسیار جلوتر از پیشامد مشروطه‌خواهی در ایران ، نویسندگان مصری چون خواسته‌اند از حکومت و شکلهای آن سخن رانند گفته‌اند : حکومت بچند گونه تواند بود : یکی حکومت مطلقه (استبداد) ، دیگری حکومت مشروطه (قانونی).
به هر حال این واژه سالها پیش از جنبش مشروطه در ایران ، در کتابها و روزنامه‌ها بوده است. اگر کسی در شماره‌های حبل‌المتین و دیگر روزنامه‌های زمان پیش از مشروطه بجوید ، این نام را بارها خواهد دید.
گذشته از همه‌ی اینها بیست سال پیش از جنبش ایران ، در آغاز پادشاهی سلطان عبدالحمید ، مشروطه در عثمانی (با همین نام) روان گردیده و دو سال نیز پایدار مانده و سپس عبدالحمید دستگاه آن را برچیده بود. در نتیجه‌ی آن پیشامد چه معنی مشروطه و چه نام آن ، درمیان آزادیخواهان شناخته می‌بود ، و گفته‌های این نویسنده چندان بیپاست که مرا بشگفت انداخته».

فرمان مشروطه به دستینه‌ی مظفرالدین‌شاه که در روز سیزده مرداد 1285 برابر با 14 جمادی الثانی 1324 و بقلم احمد قوام (نخست‌وزیر احمدشاه و محمدرضاشاه) نوشته شده است.
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 2ـ ما سرچشمه‌ی گرفتاریها را پیدا کرده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم در آغازِ کوشش با چنین چیستانی روبرو گردیدیم ولی بزودی آن را گشادیم. بزودی سرچشمه‌ی بدبختیها و گرفتاریهای ایران را پیدا کردیم.

در این باره ما کتابهای بسیار نوشته‌ایم (1) و نتیجه‌ی گفته‌های ما دو چیز است :

1) گرفتاریهای این توده چیز ساده‌ای نیست. از بی‌پروایی[=بی‌توجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست. گرفتاریهای ریشه‌داریست و بچاره‌ی ریشه‌داری نیاز دارد.

2) سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده.

برای آنکه دانسته شود این توده دچار چه بدآموزیهاست تاریخچه‌ی کوتاهی یاد می‌کنم :

همه می‌دانیم هنگامی که اسلام در عربستان برخاست ایرانیان کیش زردشتی داشتند. دین زردشت از میان رفته ولی یک رشته بدآموزیها از پرستش آتش و خورشید و باور داشتن به مهر و ناهید و مانند اینها باین نام رواج می‌داشت. عربها چون به ‌ایران دست یافتند انبوه ‌ایرانیان اسلام را پذیرفتند. ولی زردشتیگری از میان نرفت و بسیاری از پندارهای آن ، درمیان عوام با اسلام درآمیخت.

اسلام دین خدایی بود و آموزاکهای بسیار سودمند داشت. در ایران نیز جنبشی در فهمها و خردها پدید آورد. ولی آن بسادگی خود نمانده یک یا دو قرن نگذشت که گمراهیهای گوناگون بآن راه یافت.

نخست در نتیجه‌ی کشاکش در زمینه‌ی خلافت ، کیش شیعی با یک رشته آموزاکهایی که با اسلام سازش نداشت پدید آمد. درپی آن باطنیگری پیدا شد که بیگمان برای کندن ریشه‌ی اسلام بنیاد یافته بود.

سپس فلسفه از یونان رسیده یکسره به آخشیج اسلام بود. همچنان صوفیگری از روم آمده و با آموزاکهایی از بی‌پروایی بزندگانی و گرایش به بیکاری و گوشه‌نشینی و مانند اینها که وارونه‌ی آموزاکهای اسلام بود رواج گرفت.

در همان هنگام گمراهیهای گوناگونی درمیان مسلمانان پیدا می‌شد که یکی از آنها جبریگری (یا باور داشتن به ‌اینکه کارها را خدا می‌کند و ما را هیچ اختیاری نیست) بود و در همه‌جا پراکنده گردید.

👇

اینها و مانندهای اینها بدآموزیهای زهرآلودی بود که یکی پس از دیگری در جهان اسلام پیدا می‌شد و ایرانیان هم از آنها بهره می‌یافتند. برخی از آنها از جمله باطنیگری و صوفیگری در ایران لانه گرفت و ریشه دوانید.

در قرن ششم در ایران یک گمراهی زهردار دیگری پدید آمد که ما آن را «خراباتیگری» نامیده‌ایم.

یک دسته پیدا شدند که زندگی را خوار می‌داشتند و کار و کوشش را می‌نکوهیدند و چنین می‌گفتند : «باید بگذشته پروا نداشت و بآینده ارجی نگزاشت و دم را غنیمت دانسته بخوشی و مستی پرداخت». یکی از سران اینها خیام بوده که همه می‌شناسیم.

در زمان مغول که فهم‌ها و خردها هرچه سست‌تر گردیده بود این بدآموزیها رواجش در ایران بیشتر شد. آنگاه ‌اینها همه باهم درآمیخت.

پیش از آن هر یکی جدا بود و هر یکی پیروان دیگری داشت. ولی این بار همه درهم شد و یک تن می‌توانست هم صوفی و هم شیعی و هم خراباتی باشد. می‌توانست چند رشته از بدآموزیها را در مغز خود جا دهد که ‌این خود زیان دیگری بود.

در همان زمان در ایران شاعرانی پیدا شدند که هوس بسیار بشعر گفتن داشتند و اینها آن بدآموزیها را سرمایه‌ای برای شعرسازیهای خود شناختند و آنها را از هر دری گرفته بهم آمیختند و در شعرهای خود گنجانیدند و بدینسان برواج آنها درمیان مردم بسیار افزودند.

در زمان صفویه بکیش شیعی در این کشور رواج بسیار داده شده کیش دولتی ایران گردید.

در زمان قاجاریان بار دیگر تکانهایی در زمینه‌ی بدآموزی در ایران پیدا شد. باین معنی که شیخ احمد اَحسایی که یکی از ملایان تندرو شیعه بشمار می‌رفت از درهم آمیختن فلسفه‌ی یونان با باطنیگری و شیعیگری کیش نوینی پدید آورد که بنام او «شیخیگری» نامیده شد.

پس از چندی یکی از پیروانش حاجی ‌محمد کریمخان با افزودن چیزهایی بآن ، کیش تازه‌تری ساخت که ‌این هم بنام او «کریمخانیگری» شناخته گردید.

در همان زمان ، سید علی‌محمد با سودجویی از عقاید شیعیان و از آموزاکهای شیخ احسایی به دعوای امام‌زمانی برخاست و از آن نیز کیش نوینی پیدا شد که «بابیگری» خوانده شد. پس از او میرزاحسینعلی بهاء با سودجویی از گفته‌های باب خود را «مَن یُظهِرِهُ الله» خوانده و او نیز راه دیگری بنام «بهائیگری» پدید آورد.

اینها بازمانده از زمانهای پیش بود. هنگامی ‌که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی برخاست و با اروپا همبستگیها پدید آمد این بار آموزاکهای اروپایی از سودمند و زیانمند رو باین کشور آورد و بدستیاری روزنامه‌ها و کتابها درمیان مردم رواج گرفت.

از جمله بدآموزیهای مادیگری انتشار بسیار یافته در مغزها جا گُزید. از این راه هم بدآموزیهای دیگری بمیان آمد و اینها نیز بآن بدآموزیهای کهن افزوده شد.




پانوشت :
1ـ کتاب «دادگاه» دیده شود.


🌸

شیخ ‌احمد اَحسایی

حاجی‌محمد کریمخان

سید علیمحمد باب

میرزا حسینعلی بهاء

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 24ـ مثالی از تاریخ درباره‌ی آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته (یک از دو)


تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه‌سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه‌سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و به یاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب به یاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه‌سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه‌سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.

آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر بآذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را بمازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای‌ آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.

می‌باید گفت ایران بیکبار فدای ناشایستی آن خاندان گردید و بیکبار از میان رفت. ولی چون خدا خواست آن را بازگرداند ناگهان مرد گمنام توانایی بنام نادرقلی از گوشه‌ی خراسان برخاست و دست مردانگی از آستین برآورده و بنام پیشکاری شاه‌تهماسب رشته‌ی کارها را بدست گرفته و در اندک‌زمانی شورشهای خراسان را خوابانیده از آنجا آهنگ اینسو کرد و افغانان را در جنگهای پیاپی شکسته تا شیراز ایشان را دنبال کرد و همگی را از ایران بیرون راند و از آنجا از راه خوزستان بر سر عثمانیان رفت و در یک رشته جنگهای پیاپی آنان را شکسته بآنسوی ارس راند. نیز روسیان را از گیلان و قففاز بیرون کرد. یک کلمه می‌نویسم در ده و اند سال نه تنها ایران را از دشمنان بیگانه پرداخت و همه‌ی شورشها را فروخوابانید از آن یک کشور بسیار نیرومندی پدید آورد که همه‌ی همسایگان بیمناک می‌زیستند و خود پس از مردانگیهای بسیار گرانبها بود که در دشت مغان انجمن بزرگی ساخت و با آگاهی مردم تاج بر سر گزاشت و پس از آن هم آرام ننشست و بنام ایران بکشورگشاییهای بسیار ارجدار پرداخت.

👇

این نادرشاه است که ایران را پس از آنکه بیکبار از دست رفته بود برگردانیده و آنهمه کشورها بنام آن گشاده و آنهمه بزرگی برای او پدید آورده کنون می‌باید دید مردم ایران با او چه رفتار می‌کنند و با چه دیده درو می‌نگرند. در اینجاست که می‌توان باندازه‌ی گرفتاری و آلودگی یک توده آشنا گردید. پیداست که از توده‌ی ساده‌ی انبوه آن زمان چندان آگاهی نمی‌داریم ولی توده‌ی پیش‌افتاده و جنبیده را می‌دانیم که این فیروزیهای گرانبهای نادرشاه را برنمی‌تافته‌اند و سخت رنجیدگی می‌کرده‌اند و چشم بدنبال خاندان ناشایست صفوی دوخته به نادرشاه چنین می‌گفته‌اند : «پس آن کارها را می‌کردی که خودت پادشاه شوی؟!.» یا می‌گفته‌اند : «اکنون که کارها درست شد چرا تاج و تخت را بدست خداوندانش نمی‌سپاری؟!.» و اگر کسی می‌گفت : «آخر از صفویان کاری پیش نمی‌رود» پاسخ می‌داده‌اند : «بسیار خوب ، یک شاهزاده‌ای را بتخت نشاند و خودش پیشکار او باشد». بدینسان با آن شاه بزرگ دشمنی می‌نمودند و کارشکنی دریغ نمی‌گفتند و او را پس از آنهمه کارهای بسیار گرانبهای تاریخی رباینده‌ی تاج و تخت (غاصب) می‌نامیدند و اینست همینکه یک صفوی‌پسرِ بیکاره‌ای را بگیر می‌آوردند بر سر او گرد می‌آمدند و درفش نافرمانی بر نادر می‌افراشتند و چه‌بسا قلندران ویلگردی که بدروغ خود را سام‌میرزا و یا صفی‌میرزا نامیده و از این نادانی مردم بهره جسته آنان را بر سر خود گرد می‌آوردند و بدینسان آن مرد غیرتمند را آسوده نمی‌گزاردند.


🌸

✴️ برخی از زمینه‌های جنبش مشروطه

«کشته شدن قائم‌مقام[فراهانی] و میرزا تقیخان[امیرکبیر] جلو مردان غیرتمند را نگرفت. باز می‌بودند مردان باآزرمی[باشرف] که اندوه بدبختی توده را می‌خوردند و جستجوی چاره می‌کردند. حاجی‌میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا علیخان امین‌الدوله و پرنس مَلْکَم‌خان چون اروپا را دیده و از زندگانی قانونی اروپاییان آگاه می‌بودند ، چنین می‌دانستند که سرچشمه‌ي بدبختیهای ایران نبودن قانونهاست و باید در این کشور قانونهای اروپایی روان گردد و کارها از روی سامان اروپایی پيش رود ، و هر یکی بنوبت خود در این راه کوششهایی می‌کردند و دو تن از ایشان (که سپهسالار و امین‌الدوله باشند) زیانها و آزارهایی کشیدند.
سپس چون به اروپا آمد و رفت بیشتر شده بود و کسان بسیاری در ایران از حال توده‌ها و دولتهای اروپایی ـ هر کسی باندازه‌ی خود ـ آگاهی یافته بودند ، این بار اندیشه‌ها درباره‌ی گرفتاری کشور و بدبختی توده رنگ دیگری بخود گرفت ، و گروهی چنین اندیشیدند که پیشرفت توده‌های اروپایی و نیرومندی دولتهای آنجا جز نتیجه‌ی مشروطه نمی‌باشد. باید در ایران نیز چنان دستگاهی باشد و از خودکامی دربار و از ستمگری آنان جلو گرفته شود. اینبود کم‌کم نام مشروطه به ایران راه یافت». (دادگاه ص6 ، 1323)

«در سالهای بازپسین پادشاهی ناصر‌الدینشاه امتیاز‌هایی به بیگانگان داده شد. ... در سال 1268 ناصرالدینشاه امتیاز‌های دیگری داد که شناخته‌ترین آنها « امتیاز توتون و تنباکو» بود. مردم زیان اینها را نمی‌دانستند ، و تا آن زمان توده را پروای سود و زیان کشور کردن ، و در کارهای دولتی بچون و چرا برخاستن در میان نبوده. ولی چون اینها پای بیگانگان را بکشور باز کرد و اروپاییان در ایران فراوان شدند ، مردم بویژه ملایان دیدن آنان نتوانستند و به رنجش و گله پرداختند ، و همین دیده‌ی آنان را باز کرد و در سایه‌ی جنبش و ایستادگی «امتیاز توتون و تنباکو» از میان رفت.
این امتیاز ایران را بسیار زیانمند بود. زیرا فروش همگی توتون و تنباکوی کشور ، چه در درون و چه در بیرون به یک تن انگلیسی سپرده می‌شد ، در برابر آنکه سالانه پانزده هزار لیره بدولت پردازد و از سود ویژه یک ‌چهار‌یک دولت را باشد ، در حالی که در عثمانی که توتون و تنباکویش کمتر از ایران باشد تنها فروش در درون کشور به یک کمپانی واگزارده شده بود در برابر آنکه سالانه هفتصد‌هزار ‌لیره بدولت عثمانی پردازد و از سود نیز پنج‌یک دولت را باشد. ببینید جدایی تا بکجاست؟
مردم این حساب را نمی‌دانستند ، ولی از آنکه بیگانگان پا بدرون کشور می‌گشایند بیمناک می‌بودند. سپس هم برایشان سنگین می‌افتاد که توتون و تنباکویی را که می‌کارند به یک بیگانه با بهای کمی بفروشند و سپس با بهای بسیاری بازخرند. ...
از گام نخست مردم ناخشنودی نمودند ، و بازرگانان بمیانجیگری امین‌الدوله بشاه نامه نوشته و دادخواهی کردند. ولی چون شاه و امین‌السلطان خودشان امتیاز را داده و هوادار آن بودند نتیجه از دادخواهی دیده نشد ، و از آنسوی چون کارکنان کمپانی بهمه‌ی شهرها رفته و بکار پرداخته بودند ، ناخشنودی فزونتر گردیده و کم‌کم رویه‌ی[ruye= صورت ، شکل] تکان و جنبش بخود گرفت.
پیش از همه تبریز بکار برخاست ... پس از تبریز اسپهان بتکان آمد ، و پس از آن در تهران شور و جنبش پیدا گردید. در همه جا علما پیشگام بودند. در تبریز حاجی ‌میرزا‌جواد ، و در اسپهان آقا‌نجفی ، و در تهران میرزا ‌محمد‌حسن ‌آشتیانی و دیگران پا در میان داشتند. از سامرا مجتهد بزرگ میرزا‌ محمد‌حسن ‌شیرازی تلگراف بشاه فرستاد و زیانهای امتیاز را بازنمود و درخواست بهم‌زدن آن را کرد.
گرفتاری بزرگ شده و شاه نمی‌دانست چکار کند. نخست خواست فروش در درون کشور را از کمپانی بازگرفته و تنها فروش در کشورهای بیگانه را بآن سپارد. لیکن مردم و علما باین خرسندی ندادند و از کوشش بازنایستادند. علما یک راه دیگری اندیشیدند ، و آن اینکه بکمپانی کاری ندارند و مردم را از کشیدن چپق و غلیان بازدارند و این بود میرزای شیرازی فتوا بحرام بودن غلیان و چپق داد و همینکه این فتوا بتلگراف بشهرها رسید مردم در همه جا از خُرد و بزرگ و از زن و مرد ، و از توانگر و بیچیز آن را پذیرفتند و بیکبار همه‌ی دکانهای توتون و تنباکو فروشی را بسته و غلیان و چپق را کنار گزاردند.
👇

این کار چنان انجام گرفت که مایه‌ی شگفت همگی بیگانگان گردید کمپانی ناگزیر شد بشاه گله کند و چاره خواهد ، و شاه خواست زورآزمایی کند و بمیرزای‌ آشتیانی پیام فرستاد که یا در آشکار و میان مردم غلیان کشد و آن فتوا را بشکند و یا از تهران بیرون رود. او بیرون رفتن را پذیرفته و بآمادگی پرداخت ولی مردم شوریده و نگزاردند و چون دسته‌ای از آنان در پیرامون ارگ انبوه شده و می‌خواستند بدرون روند با فرمان آقابالاخان ... سربازان شلیک کردند که هفت تن کشته گردیدند و بیست تن و بیشتر زخمی شدند. چون شورش رفته‌رفته سخت‌تر می‌گردید و بیگانگان که در تهران و دیگر جاها می‌بودند بیم می‌نمودند شاه ناگزیر گردید با کمپانی گفتگو کند و با پذیرفتن پانصد هزار لیره تاوان امتیاز را بهم زند. ... پس از شش ماه کمابیش شور و تکان ، داستان بپایان رسید. این را می‌توان «نخستین تکانی در توده‌ی ایران» شمرد ، و این اگرچه با دست علما بود ، و همچشمی دو همسایه[روس و انگلیس] بی‌هَنایش[=بی‌تأثیر] نبود ، خود پیشامد ارجداری بشمار است و باید در تاریخ بماند». (تاریخ مشروطه‌ی ایران ، ص37)

ناصرالدین‌شاه در میان قاجاریان پادشاه توانایی بود که نزدیک به پنجاه سال پادشاهی کرد ولی جلو بسیاری از پیشرفتها را ‌گرفت. آن دُژرفتاریش با امیرکبیر و ناانجام گزاردن کارهای بزرگ او و این پایمال کردن سود کشور و پولدوستیش.

یکی از پیشرفتهایی که او جلوش را گرفت حکومت بشیوه‌ی مشروطه بود. راستی را اگر از بدخواهان مشروطه بخواهیم نام بریم ، نخست کس او را باید یاد کرد.

«این پادشاه سه بار به اروپا سفر کرد و اثر مشروطه و قانون را در آنجا با دیده دید ولی با اینحال در ایران نه تنها آن را اجرا نگردانید از اجرای آن جلو گرفت و تا زنده بود بهیچ کوششی راه نداد». (پرچم روزانه 1/4/1321)

در زمان او خفقان بر کشور فرمانروا بود. ستمهای خودکامگی او خود داستان دیگریست. به فرجام ستمگریهایش به «تیر دلیرانه‌ی میرزا رضای کرمانی» گرفتار آمد و نابود شد. میرزای دلیر از خود شاه ستم مستقیم ندیده بود ولی به گفته‌ی خودش «می‌خواستم به ریشه بزنم نه به شاخ و برگ».

بدینسان پسر شاه ، مظفرالدین‌شاه که خوی ستمگری نداشت بشاهی رسید و در نتیجه آزادیخواهان میدان بهتری یافتند. این را نیز باید از فرصتهایی شمارد که راه جنبش مشروطه را هموار گردانید.
.

میرزا محمدحسن آشتیانی
.