🔹مردم ایران چنان به انقلاب مشروطیت دل بسته بودند که دختران خود را مشروطه نام می‌‌نهادند.

🔸آرامگاه مرحومه مشروطه طاهری
بنت قاسم
تولد ۱۲۸۹
در تاریخ ۴۲/۲/۲۱
به رحمت ایزدی پیوست
آرامگاه دختری به نام مشروطه در یکی از گورستان‌های قزوین
(عکس از مهدی نورمحمدی)

🔸سالروز صدور فرمان مشروطیت گرامی باد

✴️پیدایش واژه‌ی مشروطه از کجاست؟

کسروی در این باره در کتاب در راه سیاست (نشست یکم) می‌نویسد :

«در ایران کسانی هستند که دوست می‌دارند جنبش مشروطه را بی‌ارج نشان دهند. چنین وامی‌نمایند که آن را سیاست انگلیس پدید آورده و مشروطه‌خواهان یکسره[=مستقیماً] افزار سیاست آن دولت بودند و شگفتست که از این کردار لذت می‌برند و بآسانی نمی‌خواهند از آن دست بردارند.
می‌توان گفت : سرچشمه‌ی این پندار در درونهای ایشان ، یا رشک است که نیکنامی‌ای را که خود در آن شرکت نداشته‌اند نمی‌توانند دید ، و یا خودخواهیست که از نیش زدن بدیگران و خوار نمودن کارهای آنان لذت می‌یابند. برخی نیز می‌خواهند از آن راه ، خود را سیاست‌فهم و رازدان وانمایند و از گفتن اینکه : «همه‌اش سیاست انگلیس بوده» گردن می‌کشند و بخود می‌بالند.
بارها این سخن را شنیده‌ام و می‌توانم گفت یکی از انگیزه‌هایی که مرا بنوشتن تاریخ مشروطه برانگیخت این سخنان می‌بود. باآنکه در تاریخ مشروطه بیپایی این گمان را بازنموده‌ام چندی پیش مهنامه‌ای بدستم افتاده می‌بینم دو سال پیش در تهران بچاپ رسیده ، و دارنده‌ی مهنامه که از نویسندگان بنامست گفتاری زیر عنوان «فرمان مشروطه از کیست؟..» در همان زمینه نوشته است. دیگران زبان بزبان می‌گفتند و این بروی کاغذ هم آورده است.
کوتاه‌شده‌ی گفتار اینست که ایرانیان نامِ مشروطه را نشنیده از چنان چیزی آگاه نمی‌بودند. بلکه واژه‌ی مشروطه باین معنی هیچ نمی‌بود. تا آن روزی که ملایان به قم رفتند و در تهران گروهی بسفارت انگلیس پناه بردند. انگلیسها فرصت یافته نام مشروطه را بمیان آوردند و بدهان ایرانیان انداختند. نویسنده گفته‌های پدر خود را که از بست‌نشینان سفارت می‌بوده بگواهی می‌آورد که چنین نامی را بست‌نشینان نشنیده و ندانسته بودند. سپس نویسنده به «تحقیقات» پرداخته پس از سخنان درازی باین نتیجه می‌رسد که واژه‌ی مشروطه از نام «Magna Carta» انگلیسی گرفته شده ، و چنانکه از عنوان گفتارش هم پیداست این نویسنده می‌خواهد نشان دهد که فرمان مشروطه را که همه از مظفرالدین‌شاه می‌دانند ازو نیست ، آن را هم انگلیسها نوشته‌اند.
جای بسیار افسوسست که کسی بخود رنجها دهد و کاغذ سیاه کند و چنین خواهد که با زور بافندگی یک لکه‌ی ننگی بتاریخ توده‌ی خود بنشاند. اینان نیکی از دستشان برنمی‌آید و باری از بدی بازنمی‌ایستند.
درباره‌ی جنبش مشروطه و اندازه‌ی دست داشتن انگلیسیها در آن در اینجا بسخنی نیاز نیست. این در تاریخ مشروطه نوشته شده. اما واژه‌ی مشروطه : آنچه من می‌دانم آن را نویسندگان مصری در برابر واژه‌ی Conditionnel فرانسه‌ای گزارده‌اند. باینمعنی که آن واژه‌ی اروپایی را با این واژه‌ی عربی ترجمه کرده‌اند و راست هم بوده.
بسیار جلوتر از پیشامد مشروطه‌خواهی در ایران ، نویسندگان مصری چون خواسته‌اند از حکومت و شکلهای آن سخن رانند گفته‌اند : حکومت بچند گونه تواند بود : یکی حکومت مطلقه (استبداد) ، دیگری حکومت مشروطه (قانونی).
به هر حال این واژه سالها پیش از جنبش مشروطه در ایران ، در کتابها و روزنامه‌ها بوده است. اگر کسی در شماره‌های حبل‌المتین و دیگر روزنامه‌های زمان پیش از مشروطه بجوید ، این نام را بارها خواهد دید.
گذشته از همه‌ی اینها بیست سال پیش از جنبش ایران ، در آغاز پادشاهی سلطان عبدالحمید ، مشروطه در عثمانی (با همین نام) روان گردیده و دو سال نیز پایدار مانده و سپس عبدالحمید دستگاه آن را برچیده بود. در نتیجه‌ی آن پیشامد چه معنی مشروطه و چه نام آن ، درمیان آزادیخواهان شناخته می‌بود ، و گفته‌های این نویسنده چندان بیپاست که مرا بشگفت انداخته».

فرمان مشروطه به دستینه‌ی مظفرالدین‌شاه که در روز سیزده مرداد 1285 برابر با 14 جمادی الثانی 1324 و بقلم احمد قوام (نخست‌وزیر احمدشاه و محمدرضاشاه) نوشته شده است.
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 2ـ ما سرچشمه‌ی گرفتاریها را پیدا کرده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم در آغازِ کوشش با چنین چیستانی روبرو گردیدیم ولی بزودی آن را گشادیم. بزودی سرچشمه‌ی بدبختیها و گرفتاریهای ایران را پیدا کردیم.

در این باره ما کتابهای بسیار نوشته‌ایم (1) و نتیجه‌ی گفته‌های ما دو چیز است :

1) گرفتاریهای این توده چیز ساده‌ای نیست. از بی‌پروایی[=بی‌توجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست. گرفتاریهای ریشه‌داریست و بچاره‌ی ریشه‌داری نیاز دارد.

2) سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده.

برای آنکه دانسته شود این توده دچار چه بدآموزیهاست تاریخچه‌ی کوتاهی یاد می‌کنم :

همه می‌دانیم هنگامی که اسلام در عربستان برخاست ایرانیان کیش زردشتی داشتند. دین زردشت از میان رفته ولی یک رشته بدآموزیها از پرستش آتش و خورشید و باور داشتن به مهر و ناهید و مانند اینها باین نام رواج می‌داشت. عربها چون به ‌ایران دست یافتند انبوه ‌ایرانیان اسلام را پذیرفتند. ولی زردشتیگری از میان نرفت و بسیاری از پندارهای آن ، درمیان عوام با اسلام درآمیخت.

اسلام دین خدایی بود و آموزاکهای بسیار سودمند داشت. در ایران نیز جنبشی در فهمها و خردها پدید آورد. ولی آن بسادگی خود نمانده یک یا دو قرن نگذشت که گمراهیهای گوناگون بآن راه یافت.

نخست در نتیجه‌ی کشاکش در زمینه‌ی خلافت ، کیش شیعی با یک رشته آموزاکهایی که با اسلام سازش نداشت پدید آمد. درپی آن باطنیگری پیدا شد که بیگمان برای کندن ریشه‌ی اسلام بنیاد یافته بود.

سپس فلسفه از یونان رسیده یکسره به آخشیج اسلام بود. همچنان صوفیگری از روم آمده و با آموزاکهایی از بی‌پروایی بزندگانی و گرایش به بیکاری و گوشه‌نشینی و مانند اینها که وارونه‌ی آموزاکهای اسلام بود رواج گرفت.

در همان هنگام گمراهیهای گوناگونی درمیان مسلمانان پیدا می‌شد که یکی از آنها جبریگری (یا باور داشتن به ‌اینکه کارها را خدا می‌کند و ما را هیچ اختیاری نیست) بود و در همه‌جا پراکنده گردید.

👇

اینها و مانندهای اینها بدآموزیهای زهرآلودی بود که یکی پس از دیگری در جهان اسلام پیدا می‌شد و ایرانیان هم از آنها بهره می‌یافتند. برخی از آنها از جمله باطنیگری و صوفیگری در ایران لانه گرفت و ریشه دوانید.

در قرن ششم در ایران یک گمراهی زهردار دیگری پدید آمد که ما آن را «خراباتیگری» نامیده‌ایم.

یک دسته پیدا شدند که زندگی را خوار می‌داشتند و کار و کوشش را می‌نکوهیدند و چنین می‌گفتند : «باید بگذشته پروا نداشت و بآینده ارجی نگزاشت و دم را غنیمت دانسته بخوشی و مستی پرداخت». یکی از سران اینها خیام بوده که همه می‌شناسیم.

در زمان مغول که فهم‌ها و خردها هرچه سست‌تر گردیده بود این بدآموزیها رواجش در ایران بیشتر شد. آنگاه ‌اینها همه باهم درآمیخت.

پیش از آن هر یکی جدا بود و هر یکی پیروان دیگری داشت. ولی این بار همه درهم شد و یک تن می‌توانست هم صوفی و هم شیعی و هم خراباتی باشد. می‌توانست چند رشته از بدآموزیها را در مغز خود جا دهد که ‌این خود زیان دیگری بود.

در همان زمان در ایران شاعرانی پیدا شدند که هوس بسیار بشعر گفتن داشتند و اینها آن بدآموزیها را سرمایه‌ای برای شعرسازیهای خود شناختند و آنها را از هر دری گرفته بهم آمیختند و در شعرهای خود گنجانیدند و بدینسان برواج آنها درمیان مردم بسیار افزودند.

در زمان صفویه بکیش شیعی در این کشور رواج بسیار داده شده کیش دولتی ایران گردید.

در زمان قاجاریان بار دیگر تکانهایی در زمینه‌ی بدآموزی در ایران پیدا شد. باین معنی که شیخ احمد اَحسایی که یکی از ملایان تندرو شیعه بشمار می‌رفت از درهم آمیختن فلسفه‌ی یونان با باطنیگری و شیعیگری کیش نوینی پدید آورد که بنام او «شیخیگری» نامیده شد.

پس از چندی یکی از پیروانش حاجی ‌محمد کریمخان با افزودن چیزهایی بآن ، کیش تازه‌تری ساخت که ‌این هم بنام او «کریمخانیگری» شناخته گردید.

در همان زمان ، سید علی‌محمد با سودجویی از عقاید شیعیان و از آموزاکهای شیخ احسایی به دعوای امام‌زمانی برخاست و از آن نیز کیش نوینی پیدا شد که «بابیگری» خوانده شد. پس از او میرزاحسینعلی بهاء با سودجویی از گفته‌های باب خود را «مَن یُظهِرِهُ الله» خوانده و او نیز راه دیگری بنام «بهائیگری» پدید آورد.

اینها بازمانده از زمانهای پیش بود. هنگامی ‌که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی برخاست و با اروپا همبستگیها پدید آمد این بار آموزاکهای اروپایی از سودمند و زیانمند رو باین کشور آورد و بدستیاری روزنامه‌ها و کتابها درمیان مردم رواج گرفت.

از جمله بدآموزیهای مادیگری انتشار بسیار یافته در مغزها جا گُزید. از این راه هم بدآموزیهای دیگری بمیان آمد و اینها نیز بآن بدآموزیهای کهن افزوده شد.




پانوشت :
1ـ کتاب «دادگاه» دیده شود.


🌸

شیخ ‌احمد اَحسایی

حاجی‌محمد کریمخان

سید علیمحمد باب

میرزا حسینعلی بهاء

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 24ـ مثالی از تاریخ درباره‌ی آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته (یک از دو)


تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه‌سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه‌سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و به یاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب به یاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه‌سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه‌سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.

آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر بآذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را بمازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای‌ آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.

می‌باید گفت ایران بیکبار فدای ناشایستی آن خاندان گردید و بیکبار از میان رفت. ولی چون خدا خواست آن را بازگرداند ناگهان مرد گمنام توانایی بنام نادرقلی از گوشه‌ی خراسان برخاست و دست مردانگی از آستین برآورده و بنام پیشکاری شاه‌تهماسب رشته‌ی کارها را بدست گرفته و در اندک‌زمانی شورشهای خراسان را خوابانیده از آنجا آهنگ اینسو کرد و افغانان را در جنگهای پیاپی شکسته تا شیراز ایشان را دنبال کرد و همگی را از ایران بیرون راند و از آنجا از راه خوزستان بر سر عثمانیان رفت و در یک رشته جنگهای پیاپی آنان را شکسته بآنسوی ارس راند. نیز روسیان را از گیلان و قففاز بیرون کرد. یک کلمه می‌نویسم در ده و اند سال نه تنها ایران را از دشمنان بیگانه پرداخت و همه‌ی شورشها را فروخوابانید از آن یک کشور بسیار نیرومندی پدید آورد که همه‌ی همسایگان بیمناک می‌زیستند و خود پس از مردانگیهای بسیار گرانبها بود که در دشت مغان انجمن بزرگی ساخت و با آگاهی مردم تاج بر سر گزاشت و پس از آن هم آرام ننشست و بنام ایران بکشورگشاییهای بسیار ارجدار پرداخت.

👇

این نادرشاه است که ایران را پس از آنکه بیکبار از دست رفته بود برگردانیده و آنهمه کشورها بنام آن گشاده و آنهمه بزرگی برای او پدید آورده کنون می‌باید دید مردم ایران با او چه رفتار می‌کنند و با چه دیده درو می‌نگرند. در اینجاست که می‌توان باندازه‌ی گرفتاری و آلودگی یک توده آشنا گردید. پیداست که از توده‌ی ساده‌ی انبوه آن زمان چندان آگاهی نمی‌داریم ولی توده‌ی پیش‌افتاده و جنبیده را می‌دانیم که این فیروزیهای گرانبهای نادرشاه را برنمی‌تافته‌اند و سخت رنجیدگی می‌کرده‌اند و چشم بدنبال خاندان ناشایست صفوی دوخته به نادرشاه چنین می‌گفته‌اند : «پس آن کارها را می‌کردی که خودت پادشاه شوی؟!.» یا می‌گفته‌اند : «اکنون که کارها درست شد چرا تاج و تخت را بدست خداوندانش نمی‌سپاری؟!.» و اگر کسی می‌گفت : «آخر از صفویان کاری پیش نمی‌رود» پاسخ می‌داده‌اند : «بسیار خوب ، یک شاهزاده‌ای را بتخت نشاند و خودش پیشکار او باشد». بدینسان با آن شاه بزرگ دشمنی می‌نمودند و کارشکنی دریغ نمی‌گفتند و او را پس از آنهمه کارهای بسیار گرانبهای تاریخی رباینده‌ی تاج و تخت (غاصب) می‌نامیدند و اینست همینکه یک صفوی‌پسرِ بیکاره‌ای را بگیر می‌آوردند بر سر او گرد می‌آمدند و درفش نافرمانی بر نادر می‌افراشتند و چه‌بسا قلندران ویلگردی که بدروغ خود را سام‌میرزا و یا صفی‌میرزا نامیده و از این نادانی مردم بهره جسته آنان را بر سر خود گرد می‌آوردند و بدینسان آن مرد غیرتمند را آسوده نمی‌گزاردند.


🌸

✴️ برخی از زمینه‌های جنبش مشروطه

«کشته شدن قائم‌مقام[فراهانی] و میرزا تقیخان[امیرکبیر] جلو مردان غیرتمند را نگرفت. باز می‌بودند مردان باآزرمی[باشرف] که اندوه بدبختی توده را می‌خوردند و جستجوی چاره می‌کردند. حاجی‌میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا علیخان امین‌الدوله و پرنس مَلْکَم‌خان چون اروپا را دیده و از زندگانی قانونی اروپاییان آگاه می‌بودند ، چنین می‌دانستند که سرچشمه‌ي بدبختیهای ایران نبودن قانونهاست و باید در این کشور قانونهای اروپایی روان گردد و کارها از روی سامان اروپایی پيش رود ، و هر یکی بنوبت خود در این راه کوششهایی می‌کردند و دو تن از ایشان (که سپهسالار و امین‌الدوله باشند) زیانها و آزارهایی کشیدند.
سپس چون به اروپا آمد و رفت بیشتر شده بود و کسان بسیاری در ایران از حال توده‌ها و دولتهای اروپایی ـ هر کسی باندازه‌ی خود ـ آگاهی یافته بودند ، این بار اندیشه‌ها درباره‌ی گرفتاری کشور و بدبختی توده رنگ دیگری بخود گرفت ، و گروهی چنین اندیشیدند که پیشرفت توده‌های اروپایی و نیرومندی دولتهای آنجا جز نتیجه‌ی مشروطه نمی‌باشد. باید در ایران نیز چنان دستگاهی باشد و از خودکامی دربار و از ستمگری آنان جلو گرفته شود. اینبود کم‌کم نام مشروطه به ایران راه یافت». (دادگاه ص6 ، 1323)

«در سالهای بازپسین پادشاهی ناصر‌الدینشاه امتیاز‌هایی به بیگانگان داده شد. ... در سال 1268 ناصرالدینشاه امتیاز‌های دیگری داد که شناخته‌ترین آنها « امتیاز توتون و تنباکو» بود. مردم زیان اینها را نمی‌دانستند ، و تا آن زمان توده را پروای سود و زیان کشور کردن ، و در کارهای دولتی بچون و چرا برخاستن در میان نبوده. ولی چون اینها پای بیگانگان را بکشور باز کرد و اروپاییان در ایران فراوان شدند ، مردم بویژه ملایان دیدن آنان نتوانستند و به رنجش و گله پرداختند ، و همین دیده‌ی آنان را باز کرد و در سایه‌ی جنبش و ایستادگی «امتیاز توتون و تنباکو» از میان رفت.
این امتیاز ایران را بسیار زیانمند بود. زیرا فروش همگی توتون و تنباکوی کشور ، چه در درون و چه در بیرون به یک تن انگلیسی سپرده می‌شد ، در برابر آنکه سالانه پانزده هزار لیره بدولت پردازد و از سود ویژه یک ‌چهار‌یک دولت را باشد ، در حالی که در عثمانی که توتون و تنباکویش کمتر از ایران باشد تنها فروش در درون کشور به یک کمپانی واگزارده شده بود در برابر آنکه سالانه هفتصد‌هزار ‌لیره بدولت عثمانی پردازد و از سود نیز پنج‌یک دولت را باشد. ببینید جدایی تا بکجاست؟
مردم این حساب را نمی‌دانستند ، ولی از آنکه بیگانگان پا بدرون کشور می‌گشایند بیمناک می‌بودند. سپس هم برایشان سنگین می‌افتاد که توتون و تنباکویی را که می‌کارند به یک بیگانه با بهای کمی بفروشند و سپس با بهای بسیاری بازخرند. ...
از گام نخست مردم ناخشنودی نمودند ، و بازرگانان بمیانجیگری امین‌الدوله بشاه نامه نوشته و دادخواهی کردند. ولی چون شاه و امین‌السلطان خودشان امتیاز را داده و هوادار آن بودند نتیجه از دادخواهی دیده نشد ، و از آنسوی چون کارکنان کمپانی بهمه‌ی شهرها رفته و بکار پرداخته بودند ، ناخشنودی فزونتر گردیده و کم‌کم رویه‌ی[ruye= صورت ، شکل] تکان و جنبش بخود گرفت.
پیش از همه تبریز بکار برخاست ... پس از تبریز اسپهان بتکان آمد ، و پس از آن در تهران شور و جنبش پیدا گردید. در همه جا علما پیشگام بودند. در تبریز حاجی ‌میرزا‌جواد ، و در اسپهان آقا‌نجفی ، و در تهران میرزا ‌محمد‌حسن ‌آشتیانی و دیگران پا در میان داشتند. از سامرا مجتهد بزرگ میرزا‌ محمد‌حسن ‌شیرازی تلگراف بشاه فرستاد و زیانهای امتیاز را بازنمود و درخواست بهم‌زدن آن را کرد.
گرفتاری بزرگ شده و شاه نمی‌دانست چکار کند. نخست خواست فروش در درون کشور را از کمپانی بازگرفته و تنها فروش در کشورهای بیگانه را بآن سپارد. لیکن مردم و علما باین خرسندی ندادند و از کوشش بازنایستادند. علما یک راه دیگری اندیشیدند ، و آن اینکه بکمپانی کاری ندارند و مردم را از کشیدن چپق و غلیان بازدارند و این بود میرزای شیرازی فتوا بحرام بودن غلیان و چپق داد و همینکه این فتوا بتلگراف بشهرها رسید مردم در همه جا از خُرد و بزرگ و از زن و مرد ، و از توانگر و بیچیز آن را پذیرفتند و بیکبار همه‌ی دکانهای توتون و تنباکو فروشی را بسته و غلیان و چپق را کنار گزاردند.
👇

این کار چنان انجام گرفت که مایه‌ی شگفت همگی بیگانگان گردید کمپانی ناگزیر شد بشاه گله کند و چاره خواهد ، و شاه خواست زورآزمایی کند و بمیرزای‌ آشتیانی پیام فرستاد که یا در آشکار و میان مردم غلیان کشد و آن فتوا را بشکند و یا از تهران بیرون رود. او بیرون رفتن را پذیرفته و بآمادگی پرداخت ولی مردم شوریده و نگزاردند و چون دسته‌ای از آنان در پیرامون ارگ انبوه شده و می‌خواستند بدرون روند با فرمان آقابالاخان ... سربازان شلیک کردند که هفت تن کشته گردیدند و بیست تن و بیشتر زخمی شدند. چون شورش رفته‌رفته سخت‌تر می‌گردید و بیگانگان که در تهران و دیگر جاها می‌بودند بیم می‌نمودند شاه ناگزیر گردید با کمپانی گفتگو کند و با پذیرفتن پانصد هزار لیره تاوان امتیاز را بهم زند. ... پس از شش ماه کمابیش شور و تکان ، داستان بپایان رسید. این را می‌توان «نخستین تکانی در توده‌ی ایران» شمرد ، و این اگرچه با دست علما بود ، و همچشمی دو همسایه[روس و انگلیس] بی‌هَنایش[=بی‌تأثیر] نبود ، خود پیشامد ارجداری بشمار است و باید در تاریخ بماند». (تاریخ مشروطه‌ی ایران ، ص37)

ناصرالدین‌شاه در میان قاجاریان پادشاه توانایی بود که نزدیک به پنجاه سال پادشاهی کرد ولی جلو بسیاری از پیشرفتها را ‌گرفت. آن دُژرفتاریش با امیرکبیر و ناانجام گزاردن کارهای بزرگ او و این پایمال کردن سود کشور و پولدوستیش.

یکی از پیشرفتهایی که او جلوش را گرفت حکومت بشیوه‌ی مشروطه بود. راستی را اگر از بدخواهان مشروطه بخواهیم نام بریم ، نخست کس او را باید یاد کرد.

«این پادشاه سه بار به اروپا سفر کرد و اثر مشروطه و قانون را در آنجا با دیده دید ولی با اینحال در ایران نه تنها آن را اجرا نگردانید از اجرای آن جلو گرفت و تا زنده بود بهیچ کوششی راه نداد». (پرچم روزانه 1/4/1321)

در زمان او خفقان بر کشور فرمانروا بود. ستمهای خودکامگی او خود داستان دیگریست. به فرجام ستمگریهایش به «تیر دلیرانه‌ی میرزا رضای کرمانی» گرفتار آمد و نابود شد. میرزای دلیر از خود شاه ستم مستقیم ندیده بود ولی به گفته‌ی خودش «می‌خواستم به ریشه بزنم نه به شاخ و برگ».

بدینسان پسر شاه ، مظفرالدین‌شاه که خوی ستمگری نداشت بشاهی رسید و در نتیجه آزادیخواهان میدان بهتری یافتند. این را نیز باید از فرصتهایی شمارد که راه جنبش مشروطه را هموار گردانید.
.

میرزا محمدحسن آشتیانی
.

میرزا رضای کرمانی ، پس از کشتن شاه ، در بند و زنجیر
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 3ـ زیانهایی که از این بدآموزیها برمی‌خیزد : (تکه‌ی یک از یک)


این یک فهرست تاریخیست که یاد کردم. اکنون همه‌ی این ده دوازده رشته‌ بدآموزی در ایران رواج خود را دارد و مغزها آکنده از آنهاست.

بسیار کسانی بی‌آنکه خود بدانند آلوده‌ی آن بدآموزیهایند. شما بارها خواهید دید کسی که هیچ نمی‌داند صوفیگری چیست درمیان سخنانش اندیشه‌های صوفیانه را بیرون می‌ریزد. کسی که دینداری از خود نشان می‌دهد بی‌آنکه بفهمد گرفتار بدآموزیهای مادیگریست.

چنانکه گفتم سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایرانیان اینهاست.

در اینجا فرصت گفتگوی دراز نیست ، بکوتاهی میگویم : این بدآموزیهای پراکنده سه زیان بسیار بزرگ دارد :

1) اینها چون ده دوازده رشته است مردمان را از هم می‌پراکند و جدایی بمیان آنها می‌اندازد. امروز در ایران یکی از گرفتاریها همینست : این بهائیست ، آن شیعه است ، آن علی‌اللهیست ، آن صوفیست ... در یک کشور می‌زیند و اندیشه‌ها و آرزوهاشان یکباره جداست.

2) هر یکی از آنها دارای آموزاکهاییست که بزیان زندگانیست :

صوفی جهان را خوار می‌دارد و مردمان را بگوشه‌گیری و تنبلی و یا بجهانگردی و قلندری برمی‌انگیزد ، خراباتی کوشش و کار را نکوهیده همه را به باده‌خواری و خوشگذرانی وامی‌دارد ، جبری همه‌ نیک و بد را بگردن قضا و قدر انداخته بکار و کوشش ارجی نمی‌گزارد ، شیعی یگانه بایای خود را بزیارت رفتن و بکشتگان هزارساله گریستن می‌شناسد ، مادّی زندگی را نبرد شمارده دزدی و کلاهبرداری و پول‌اندوزی و همه‌ی بدیها را در راه سود خود سزا می‌شمارد ... هر یکی از راه دیگری مردمان را از پرداختن بکار و زندگانی بازمی‌دارد.

3) اینها چون چند رشته بهم می‌آمیزد و در مغزها جا می‌گیرد آنها را از کار می‌اندازد. این خود دانستنیست که چون آموزاکهای ناسازگار هم در مغزها جای گزید آن را از کار خواهد انداخت.

امروز در ایران یکی از بیماریهای توده‌ای همینست و هزارها کسان دچار آن می‌باشند. هزارها کسان چنینند که سَهِشهاشان[احساسات]‌ مرده است و نیک و بد و راست و کج در نزد آنها یکیست.

اینها را بکوتاهی می‌شمارم و شاید کسانی نخواهند پذیرفت. ولی ما دلیلهای بسیار داریم و در کتابهای خود یاد کرده‌ایم و در اینجا به یک دلیل از راه روانشناسی بس می‌کنم.

خوانندگان این دو مقدمه را بدیده گیرند :

1) «سرچشمه‌ی کارهای آدمی ‌مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامی‌دارد. مرکز اراده مغز است.

2) «مغز تابع اندیشه‌هاییست که در آن جا می‌گیرد». شما اندیشه یا باوری را در مغز خود جا می‌دهید و مغز در زیر تأثیر آن شما را بکارهایی برمی‌انگیزد.

این دو مقدمه هر یکی بیگفتگوست و چون آنها را پهلوی هم گزاریم نتیجه ‌این خواهد بود : «سرچشمه‌ی کارهای آدمی‌ باورها و اندیشه‌های اوست».

برای روشنی سخن مثلی یاد می‌کنم. فلان پیره‌زن بزیارت سقاخانه می‌رود و نذر بآنجا می‌برد. در حالی که شما ریشخند می‌کنید و اگر اختیار پیدا کنید آن سقاخانه را کنده ویران خواهید گردانید. چرا چنینست؟.. این جدایی از کجاست؟.. این جدایی از آنجاست که در مغز آن پیره‌زن اندیشه‌های دیگریست و در مغز شما اندیشه‌های دیگری. شما اگر بآن زن هم حقایق را یاد داده بفهمانید که سقاخانه هیچ‌کاره نیست ، این سقاخانه که هزار کسان از یک ظرف آب می‌خورند نه تنها به بیماران شفا نتواند داد سالانه صدها بلکه هزارها کسان را دچار بیماری می‌گرداند. اگر این را یاد دهید خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمی‌رود ، بلکه باید گفت : نمی‌تواند رفت ـ دیگر اراده‌ای که او را بتکان آورده بسوی سقاخانه روانه گرداند درمیان نیست.

یکی از یارانِ ما مثل زده می‌گفت : شما در هندوستان می‌بینید فلان مرد در جلو گاو بخاک می‌افتد ، این کار او بشما شگفت می‌افتد. ولی بهترست باندیشه‌ها و باورهای او وارسیده ببینید در مغزش چه چیزهاست ، و در آن حال از شگفت بیرون خواهید آمد.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 24ـ مثالی از تاریخ درباره‌ی آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته (دو از دو)


چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم از همین نادانیها بود که نادرشاه رشته‌ی خونسردی و خودداری را از دست داد و بآن آدمکشیها پرداخت ، و از همین نادانیها بود که آن شاه توانای کاردان کشته گردید و ایران پس از آنکه سامان و آرام گرفته و یکی از نیرومندترین دولتهای زمان شده بود گرفتار آشوب و نابسامانی گردید و بیکبار از جایگاه خود پایین افتاد.

کنون شما ببینید اگر کسی با آن نادانان بگفتگو برخاستی می‌بایستی از یک راه بس دوری پیش آید و چندین گونه دلیل یاد کند تا بتواند آنان را بشکند و نادانیشان را برخشان کشد. نخست بایستی بپرسد : آیا شما پادشاهی را چه معنی می‌کنید و چه کارهایی را از یک پادشاه چشم می‌دارید؟!.. پیداست که از آنان پاسخی نشنیدی. اینگونه کسان فهم و خردی ندارند و آنچه در دل می‌گیرند از روی فهم و اندیشه نباشد تا اگر پرسشی رفت پاسخی توانند. ناگزیر می‌شدی خود او پاسخ داده
بگوید : اگر پادشاهی برای آنست که یک مرد کاردان و توانایی رشته‌ی کارها را در دست گیرد و کشور را بآسایش و ایمنی آورد و بیگانگان را دور راند این کار را از خاندان کهن صفوی چگونه چشم می‌دارید؟!. مگر با دیده ندیدید که آنان شایستگی را از دست هِشته‌اند؟!. ندیدید که چگونه کشور را بباد دادند؟!. آخر از چه راهست که دل از آنان نمی‌کنید؟!. از چه راهست که بپادشاهی مرد توانایی همچون نادر گردن نمی‌گزارید؟!. اگر از صفویان دویست سال پیش پادشاهان توانایی برخاسته چه پیوستگی دارد که کنون مردم هواخواه مردان ناتوان آن خاندان باشند؟!. چه شایستگی دارد که برای یک خاندان بیکاره‌ای با مرد توانایی همچون نادر دشمنی نمایند؟!.. چنین چیزی را خرد چگونه پذیرد؟!. غیرت و مردانگی چگونه روا شمارد؟!.

سپس بپرسد : آیا صفویان برای کشور بوده‌اند یا کشور برای ایشان بوده است؟!.. اگر آنان برای کشور بوده‌اند در جایی که اکنون هیچ کاری از آنان برای کشور ساخته نیست دیگر چه جای دل بستن بایشانست؟!. چه جای آنست که یک کشور را فدای هواداری آنان سازید؟!. به نادر می‌گویید : «پس آن کارها را می‌کردی خودت پادشاه شوی؟!.» مگر شما جز این را چشم می‌داشتید؟!. آیا کسی که با کوششهای مردانه‌ی خویش یک کشوری را از دست بیگانگان رهانیده نباید پادشاه آن شود؟!. آیا می‌تواند رشته‌ی کارها را بدست دیگری سپارد و همه‌ی رنجهای خود را هدر سازد؟!. می‌گویید : «یکی از شاهزادگان صفوی را بتخت نشاند و خود او به پیشکاری کارها را راه برد» برای چه چنین کاری کند؟!.. چه انگیزه برای آن هست؟!.. مگر پادشاهی به پیشانی صفویان نوشته؟!.. آخر برای چه شما از یک دسته پسران بیکاره هواداری می‌نمایید و با یک مرد کارآمد توانایی از در دشمنی می‌آیید؟!.

با اینگونه سخنانست که یکی می‌توانستی نادانی آن کسان را برخشان کشد و اندازه‌ی پستیشان را نشان دهد و با اینهمه نتوانستی آنان را براه آورد و از آن نادانی برکنارشان دارد. زیرا شما چون بیندیشید این گرفتاری آن کسان نتیجه‌ی بهم آمیختن چندین درد بوده. از یکسو رشک بردن بر نادرشاه و فیروزیهای او ، از یکسو بیدردی و دل نسوزانیدن بحال کشور و مردم آن ، از یکسو بیماری روان و ناتوانی خرد که آنچه را از پیش دیده و خو کرده بودند بآسانی دست کشیدن نمی‌توانستند ـ اینهاست که ما آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته می‌شماریم ، اینهاست که می‌گوییم چاره‌اش بر هر کسی سخت شود.


🌸

‍ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
(شایندگی در چیست؟)

در هفته‌های گذشته نوشتار‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگی کشور آوردیم.

آنها پاسخی بود به پرسشهایی از اینگونه :

ـ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟

ـ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!

ـ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟

ـ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟

ـ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کردند و این موضوع وارد درسهای دانشگاهی شده؟

ـ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری می‌شود و جدولهای آن در دسترس است؟

ـ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه ارتباط هست؟!

ـ چه کار باید کرد تا این سرمایه افزایش یابد؟!

ـ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!

و دهها پرسش دیگر که پاسخشان در این نوشتار آمده. اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست. کوشادِ تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید. اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گذاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

این نوشتار‌ها در سیزده بخش تکه تکه در کانال آمد. اکنون آنها را در یک دفتر گرد آورده و به دلسوزان توده و کشور ، به خردمندان و حقیقتجویان ارمغان می‌داریم.

🛎 پیوند کتاب

💐

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 4ـ ما برای برانداختن گمراهیها بهترین راه را برگزیده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم یک پایه‌ی کوششهای ما نبرد با گمراهیهاست. در ایران هم می‌بایست آن نبرد را پیش بریم. بویژه که دانسته شد مایه‌ی بدبختی بیست ملیون توده ‌اینهاست. این ما را در اندیشه‌ی نبرد استوار گردانید.

راه ما اینست که از یکسو حقایق را ، چه درباره‌ی دین و چه درباره‌ی زندگانی ، بازمی‌نماییم و از یکسو به یکایک گمراهیها پرداخته بی‌پایی آنها را روشن می‌گردانیم. باین معنی که از یکسو برمی‌اندازیم و از یکسو برمی‌افرازیم. در حالی که خانه‌های ناستوده‌ی سست‌پایه را ویران می‌کنیم خانه‌هایی ستوده با پایه‌های استوار بنیاد می‌گزاریم.

کتابهای «ورجاوندْبنیاد» و «در پیرامون خرد» و «راه رستگاری» در زمینه‌ی حقایقست. درباره‌ی هر یکی از گمراهیها ، از اروپاییگری ،‌ ادبیات ، شیعیگری ، صوفیگری ، بهائیگری ، مادّیگری و مانند اینها ، نیز کتابهای جداگانه بچاپ رسیده.

ما به هر گفته‌ای دلیل یاد می‌کنیم. سخنان ما همسنگ دانشهاست. چنانکه در دانشها هیچ سخنی را بی‌دلیل نمی‌آورند ما نیز هیچ گفته‌ای بی‌دلیل نداریم. آنگاه ما همیشه داوری خرد را پیش می‌کشیم.

این از آرمانهای ماست که جهانیان همه به یک راه درآیند ، و وسیله‌ای که برای این کار برگزیده‌ایم آنست که مردمان را بداوری خرد خوانیم. ما بهمه می‌گوییم : خدا بشما خرد داده که نیک و بد و راست و کج را بازشناسید. چرا آن را داور نمی‌گردانید؟! چرا آن را بکار نمی‌اندازید؟!

کسانی به خرد نیز ایرادها دارند. ولی ما پاسخ آن را هم داده‌ایم. بارها دیده شده ما چون می‌گوییم : «فلان سخن با خرد راست نمی‌آید» بازگشته می‌گویند : «خردِ که؟..». این می‌رساند که معنی خرد را هم نمی‌دانند. ما روشن ساخته‌ایم که خردها در شناختن نیک و بد و سود و زیان همه یکسانند. نمی‌توان گفت : خرد من یا خرد تو. میانه‌ی خردها جدایی نیست.

این بهترین راهست که ما برای نبرد با گمراهیها و از میان بردن پراکندگیها برگزیده‌ایم. اگر ناپاکیها و سودجوییها درمیان نبودی بایستی کمترین آزردگی بمیان نیاید. بایستی این آرمان بی‌هیچ ایستادگی از پیش رود.

بکسی اگر حقایق را بازنمایند و چنین گویند : «بفهم و خرد خود را داور کن» ، آیا باز تواند رنجید؟!.. آیا باز تواند ایستادگی نمود؟!

با این حال ما می‌دانستیم که کشاکشهایی درمیان خواهد بود. از گام نخست با کشاکش روبرو شده می‌دانستیم که هرچه جلوتر رویم سخت‌تر خواهد بود.

می‌دانستیم تنها از روی نفهمیدن و هوش ناگماردن نیست. می‌دانستیم دسته‌های انبوهی از راه ‌اینها نان می‌خورند و دستگاه «آقایی» درچیده‌اند. می‌دانستیم که‌ اینها با همه‌ی تواناییشان به‌ ایستادگیها خواهند پرداخت.

کیش شیعی یا بهتر گویم دستگاه ملایان در دیده‌ی ما خصوصیتی داشت. زیرا از یکسو این دستگاه زیانش بکشور و توده بسیار بیش است. اگر مایه‌ی بدبختی ایران سه چیز باشد یکی همینست. از سوی دیگر ما می‌دانستیم ملایان با آن دستگاهی که درچیده‌اند تا توانند ایستادگی خواهند نمود ، و چون دلیل یا منطق درمیان نیست به ‌هایهوی و شورانیدن مردم و یا بسخنان زشت و بیهوده خواهند برخاست.


🌸