این کار چنان انجام گرفت که مایه‌ی شگفت همگی بیگانگان گردید کمپانی ناگزیر شد بشاه گله کند و چاره خواهد ، و شاه خواست زورآزمایی کند و بمیرزای‌ آشتیانی پیام فرستاد که یا در آشکار و میان مردم غلیان کشد و آن فتوا را بشکند و یا از تهران بیرون رود. او بیرون رفتن را پذیرفته و بآمادگی پرداخت ولی مردم شوریده و نگزاردند و چون دسته‌ای از آنان در پیرامون ارگ انبوه شده و می‌خواستند بدرون روند با فرمان آقابالاخان ... سربازان شلیک کردند که هفت تن کشته گردیدند و بیست تن و بیشتر زخمی شدند. چون شورش رفته‌رفته سخت‌تر می‌گردید و بیگانگان که در تهران و دیگر جاها می‌بودند بیم می‌نمودند شاه ناگزیر گردید با کمپانی گفتگو کند و با پذیرفتن پانصد هزار لیره تاوان امتیاز را بهم زند. ... پس از شش ماه کمابیش شور و تکان ، داستان بپایان رسید. این را می‌توان «نخستین تکانی در توده‌ی ایران» شمرد ، و این اگرچه با دست علما بود ، و همچشمی دو همسایه[روس و انگلیس] بی‌هَنایش[=بی‌تأثیر] نبود ، خود پیشامد ارجداری بشمار است و باید در تاریخ بماند». (تاریخ مشروطه‌ی ایران ، ص37)

ناصرالدین‌شاه در میان قاجاریان پادشاه توانایی بود که نزدیک به پنجاه سال پادشاهی کرد ولی جلو بسیاری از پیشرفتها را ‌گرفت. آن دُژرفتاریش با امیرکبیر و ناانجام گزاردن کارهای بزرگ او و این پایمال کردن سود کشور و پولدوستیش.

یکی از پیشرفتهایی که او جلوش را گرفت حکومت بشیوه‌ی مشروطه بود. راستی را اگر از بدخواهان مشروطه بخواهیم نام بریم ، نخست کس او را باید یاد کرد.

«این پادشاه سه بار به اروپا سفر کرد و اثر مشروطه و قانون را در آنجا با دیده دید ولی با اینحال در ایران نه تنها آن را اجرا نگردانید از اجرای آن جلو گرفت و تا زنده بود بهیچ کوششی راه نداد». (پرچم روزانه 1/4/1321)

در زمان او خفقان بر کشور فرمانروا بود. ستمهای خودکامگی او خود داستان دیگریست. به فرجام ستمگریهایش به «تیر دلیرانه‌ی میرزا رضای کرمانی» گرفتار آمد و نابود شد. میرزای دلیر از خود شاه ستم مستقیم ندیده بود ولی به گفته‌ی خودش «می‌خواستم به ریشه بزنم نه به شاخ و برگ».

بدینسان پسر شاه ، مظفرالدین‌شاه که خوی ستمگری نداشت بشاهی رسید و در نتیجه آزادیخواهان میدان بهتری یافتند. این را نیز باید از فرصتهایی شمارد که راه جنبش مشروطه را هموار گردانید.
.

میرزا محمدحسن آشتیانی
.

میرزا رضای کرمانی ، پس از کشتن شاه ، در بند و زنجیر
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 3ـ زیانهایی که از این بدآموزیها برمی‌خیزد : (تکه‌ی یک از یک)


این یک فهرست تاریخیست که یاد کردم. اکنون همه‌ی این ده دوازده رشته‌ بدآموزی در ایران رواج خود را دارد و مغزها آکنده از آنهاست.

بسیار کسانی بی‌آنکه خود بدانند آلوده‌ی آن بدآموزیهایند. شما بارها خواهید دید کسی که هیچ نمی‌داند صوفیگری چیست درمیان سخنانش اندیشه‌های صوفیانه را بیرون می‌ریزد. کسی که دینداری از خود نشان می‌دهد بی‌آنکه بفهمد گرفتار بدآموزیهای مادیگریست.

چنانکه گفتم سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایرانیان اینهاست.

در اینجا فرصت گفتگوی دراز نیست ، بکوتاهی میگویم : این بدآموزیهای پراکنده سه زیان بسیار بزرگ دارد :

1) اینها چون ده دوازده رشته است مردمان را از هم می‌پراکند و جدایی بمیان آنها می‌اندازد. امروز در ایران یکی از گرفتاریها همینست : این بهائیست ، آن شیعه است ، آن علی‌اللهیست ، آن صوفیست ... در یک کشور می‌زیند و اندیشه‌ها و آرزوهاشان یکباره جداست.

2) هر یکی از آنها دارای آموزاکهاییست که بزیان زندگانیست :

صوفی جهان را خوار می‌دارد و مردمان را بگوشه‌گیری و تنبلی و یا بجهانگردی و قلندری برمی‌انگیزد ، خراباتی کوشش و کار را نکوهیده همه را به باده‌خواری و خوشگذرانی وامی‌دارد ، جبری همه‌ نیک و بد را بگردن قضا و قدر انداخته بکار و کوشش ارجی نمی‌گزارد ، شیعی یگانه بایای خود را بزیارت رفتن و بکشتگان هزارساله گریستن می‌شناسد ، مادّی زندگی را نبرد شمارده دزدی و کلاهبرداری و پول‌اندوزی و همه‌ی بدیها را در راه سود خود سزا می‌شمارد ... هر یکی از راه دیگری مردمان را از پرداختن بکار و زندگانی بازمی‌دارد.

3) اینها چون چند رشته بهم می‌آمیزد و در مغزها جا می‌گیرد آنها را از کار می‌اندازد. این خود دانستنیست که چون آموزاکهای ناسازگار هم در مغزها جای گزید آن را از کار خواهد انداخت.

امروز در ایران یکی از بیماریهای توده‌ای همینست و هزارها کسان دچار آن می‌باشند. هزارها کسان چنینند که سَهِشهاشان[احساسات]‌ مرده است و نیک و بد و راست و کج در نزد آنها یکیست.

اینها را بکوتاهی می‌شمارم و شاید کسانی نخواهند پذیرفت. ولی ما دلیلهای بسیار داریم و در کتابهای خود یاد کرده‌ایم و در اینجا به یک دلیل از راه روانشناسی بس می‌کنم.

خوانندگان این دو مقدمه را بدیده گیرند :

1) «سرچشمه‌ی کارهای آدمی ‌مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامی‌دارد. مرکز اراده مغز است.

2) «مغز تابع اندیشه‌هاییست که در آن جا می‌گیرد». شما اندیشه یا باوری را در مغز خود جا می‌دهید و مغز در زیر تأثیر آن شما را بکارهایی برمی‌انگیزد.

این دو مقدمه هر یکی بیگفتگوست و چون آنها را پهلوی هم گزاریم نتیجه ‌این خواهد بود : «سرچشمه‌ی کارهای آدمی‌ باورها و اندیشه‌های اوست».

برای روشنی سخن مثلی یاد می‌کنم. فلان پیره‌زن بزیارت سقاخانه می‌رود و نذر بآنجا می‌برد. در حالی که شما ریشخند می‌کنید و اگر اختیار پیدا کنید آن سقاخانه را کنده ویران خواهید گردانید. چرا چنینست؟.. این جدایی از کجاست؟.. این جدایی از آنجاست که در مغز آن پیره‌زن اندیشه‌های دیگریست و در مغز شما اندیشه‌های دیگری. شما اگر بآن زن هم حقایق را یاد داده بفهمانید که سقاخانه هیچ‌کاره نیست ، این سقاخانه که هزار کسان از یک ظرف آب می‌خورند نه تنها به بیماران شفا نتواند داد سالانه صدها بلکه هزارها کسان را دچار بیماری می‌گرداند. اگر این را یاد دهید خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمی‌رود ، بلکه باید گفت : نمی‌تواند رفت ـ دیگر اراده‌ای که او را بتکان آورده بسوی سقاخانه روانه گرداند درمیان نیست.

یکی از یارانِ ما مثل زده می‌گفت : شما در هندوستان می‌بینید فلان مرد در جلو گاو بخاک می‌افتد ، این کار او بشما شگفت می‌افتد. ولی بهترست باندیشه‌ها و باورهای او وارسیده ببینید در مغزش چه چیزهاست ، و در آن حال از شگفت بیرون خواهید آمد.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 24ـ مثالی از تاریخ درباره‌ی آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته (دو از دو)


چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم از همین نادانیها بود که نادرشاه رشته‌ی خونسردی و خودداری را از دست داد و بآن آدمکشیها پرداخت ، و از همین نادانیها بود که آن شاه توانای کاردان کشته گردید و ایران پس از آنکه سامان و آرام گرفته و یکی از نیرومندترین دولتهای زمان شده بود گرفتار آشوب و نابسامانی گردید و بیکبار از جایگاه خود پایین افتاد.

کنون شما ببینید اگر کسی با آن نادانان بگفتگو برخاستی می‌بایستی از یک راه بس دوری پیش آید و چندین گونه دلیل یاد کند تا بتواند آنان را بشکند و نادانیشان را برخشان کشد. نخست بایستی بپرسد : آیا شما پادشاهی را چه معنی می‌کنید و چه کارهایی را از یک پادشاه چشم می‌دارید؟!.. پیداست که از آنان پاسخی نشنیدی. اینگونه کسان فهم و خردی ندارند و آنچه در دل می‌گیرند از روی فهم و اندیشه نباشد تا اگر پرسشی رفت پاسخی توانند. ناگزیر می‌شدی خود او پاسخ داده
بگوید : اگر پادشاهی برای آنست که یک مرد کاردان و توانایی رشته‌ی کارها را در دست گیرد و کشور را بآسایش و ایمنی آورد و بیگانگان را دور راند این کار را از خاندان کهن صفوی چگونه چشم می‌دارید؟!. مگر با دیده ندیدید که آنان شایستگی را از دست هِشته‌اند؟!. ندیدید که چگونه کشور را بباد دادند؟!. آخر از چه راهست که دل از آنان نمی‌کنید؟!. از چه راهست که بپادشاهی مرد توانایی همچون نادر گردن نمی‌گزارید؟!. اگر از صفویان دویست سال پیش پادشاهان توانایی برخاسته چه پیوستگی دارد که کنون مردم هواخواه مردان ناتوان آن خاندان باشند؟!. چه شایستگی دارد که برای یک خاندان بیکاره‌ای با مرد توانایی همچون نادر دشمنی نمایند؟!.. چنین چیزی را خرد چگونه پذیرد؟!. غیرت و مردانگی چگونه روا شمارد؟!.

سپس بپرسد : آیا صفویان برای کشور بوده‌اند یا کشور برای ایشان بوده است؟!.. اگر آنان برای کشور بوده‌اند در جایی که اکنون هیچ کاری از آنان برای کشور ساخته نیست دیگر چه جای دل بستن بایشانست؟!. چه جای آنست که یک کشور را فدای هواداری آنان سازید؟!. به نادر می‌گویید : «پس آن کارها را می‌کردی خودت پادشاه شوی؟!.» مگر شما جز این را چشم می‌داشتید؟!. آیا کسی که با کوششهای مردانه‌ی خویش یک کشوری را از دست بیگانگان رهانیده نباید پادشاه آن شود؟!. آیا می‌تواند رشته‌ی کارها را بدست دیگری سپارد و همه‌ی رنجهای خود را هدر سازد؟!. می‌گویید : «یکی از شاهزادگان صفوی را بتخت نشاند و خود او به پیشکاری کارها را راه برد» برای چه چنین کاری کند؟!.. چه انگیزه برای آن هست؟!.. مگر پادشاهی به پیشانی صفویان نوشته؟!.. آخر برای چه شما از یک دسته پسران بیکاره هواداری می‌نمایید و با یک مرد کارآمد توانایی از در دشمنی می‌آیید؟!.

با اینگونه سخنانست که یکی می‌توانستی نادانی آن کسان را برخشان کشد و اندازه‌ی پستیشان را نشان دهد و با اینهمه نتوانستی آنان را براه آورد و از آن نادانی برکنارشان دارد. زیرا شما چون بیندیشید این گرفتاری آن کسان نتیجه‌ی بهم آمیختن چندین درد بوده. از یکسو رشک بردن بر نادرشاه و فیروزیهای او ، از یکسو بیدردی و دل نسوزانیدن بحال کشور و مردم آن ، از یکسو بیماری روان و ناتوانی خرد که آنچه را از پیش دیده و خو کرده بودند بآسانی دست کشیدن نمی‌توانستند ـ اینهاست که ما آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته می‌شماریم ، اینهاست که می‌گوییم چاره‌اش بر هر کسی سخت شود.


🌸

‍ سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان
(شایندگی در چیست؟)

در هفته‌های گذشته نوشتار‌هایی در زمینه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان و ارتباط آن با درماندگی کشور آوردیم.

آنها پاسخی بود به پرسشهایی از اینگونه :

ـ دانشوران ایرانی علل عقب‌ماندگی این کشور را چه‌ها دانسته‌اند؟

ـ سرچشمه‌ی آن علل کجاست؟!

ـ عمده‌ترین سرمایه‌های یک کشور کدامهاست؟

ـ سرمایه‌ی اجتماعی چیست ، مثالهایش چیست؟

ـ از چه زمانی دانشمندان به این سرمایه توجه ویژه کردند و این موضوع وارد درسهای دانشگاهی شده؟

ـ آیا سرمایه‌ی اجتماعی کشورها اندازه‌گیری می‌شود و جدولهای آن در دسترس است؟

ـ آیا میان سرمایه‌ی اجتماعی و اقتصاد پایدار و همچنین اندازه‌ی رفاه ارتباط هست؟!

ـ چه کار باید کرد تا این سرمایه افزایش یابد؟!

ـ عمده‌ترین نقص توده‌ی ایرانی چیست؟!

و دهها پرسش دیگر که پاسخشان در این نوشتار آمده. اساس این نوشتار جز از نوشته‌های کسروی نیست. کوشادِ تلگرام کوشیده ارتباط میان آخرین دستاوردهای جامعه‌شناسان و آن نوشته‌ها را بازنماید. اهمیت نوشته‌های کسروی گذشته از انگشت گذاردن روی علتهای خواری و درماندگیهای ایران و شرق ، یکی هم در نشان دادن راه چاره به دردهاست.

این نوشتار‌ها در سیزده بخش تکه تکه در کانال آمد. اکنون آنها را در یک دفتر گرد آورده و به دلسوزان توده و کشور ، به خردمندان و حقیقتجویان ارمغان می‌داریم.

🛎 پیوند کتاب

💐

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 4ـ ما برای برانداختن گمراهیها بهترین راه را برگزیده‌ایم. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم یک پایه‌ی کوششهای ما نبرد با گمراهیهاست. در ایران هم می‌بایست آن نبرد را پیش بریم. بویژه که دانسته شد مایه‌ی بدبختی بیست ملیون توده ‌اینهاست. این ما را در اندیشه‌ی نبرد استوار گردانید.

راه ما اینست که از یکسو حقایق را ، چه درباره‌ی دین و چه درباره‌ی زندگانی ، بازمی‌نماییم و از یکسو به یکایک گمراهیها پرداخته بی‌پایی آنها را روشن می‌گردانیم. باین معنی که از یکسو برمی‌اندازیم و از یکسو برمی‌افرازیم. در حالی که خانه‌های ناستوده‌ی سست‌پایه را ویران می‌کنیم خانه‌هایی ستوده با پایه‌های استوار بنیاد می‌گزاریم.

کتابهای «ورجاوندْبنیاد» و «در پیرامون خرد» و «راه رستگاری» در زمینه‌ی حقایقست. درباره‌ی هر یکی از گمراهیها ، از اروپاییگری ،‌ ادبیات ، شیعیگری ، صوفیگری ، بهائیگری ، مادّیگری و مانند اینها ، نیز کتابهای جداگانه بچاپ رسیده.

ما به هر گفته‌ای دلیل یاد می‌کنیم. سخنان ما همسنگ دانشهاست. چنانکه در دانشها هیچ سخنی را بی‌دلیل نمی‌آورند ما نیز هیچ گفته‌ای بی‌دلیل نداریم. آنگاه ما همیشه داوری خرد را پیش می‌کشیم.

این از آرمانهای ماست که جهانیان همه به یک راه درآیند ، و وسیله‌ای که برای این کار برگزیده‌ایم آنست که مردمان را بداوری خرد خوانیم. ما بهمه می‌گوییم : خدا بشما خرد داده که نیک و بد و راست و کج را بازشناسید. چرا آن را داور نمی‌گردانید؟! چرا آن را بکار نمی‌اندازید؟!

کسانی به خرد نیز ایرادها دارند. ولی ما پاسخ آن را هم داده‌ایم. بارها دیده شده ما چون می‌گوییم : «فلان سخن با خرد راست نمی‌آید» بازگشته می‌گویند : «خردِ که؟..». این می‌رساند که معنی خرد را هم نمی‌دانند. ما روشن ساخته‌ایم که خردها در شناختن نیک و بد و سود و زیان همه یکسانند. نمی‌توان گفت : خرد من یا خرد تو. میانه‌ی خردها جدایی نیست.

این بهترین راهست که ما برای نبرد با گمراهیها و از میان بردن پراکندگیها برگزیده‌ایم. اگر ناپاکیها و سودجوییها درمیان نبودی بایستی کمترین آزردگی بمیان نیاید. بایستی این آرمان بی‌هیچ ایستادگی از پیش رود.

بکسی اگر حقایق را بازنمایند و چنین گویند : «بفهم و خرد خود را داور کن» ، آیا باز تواند رنجید؟!.. آیا باز تواند ایستادگی نمود؟!

با این حال ما می‌دانستیم که کشاکشهایی درمیان خواهد بود. از گام نخست با کشاکش روبرو شده می‌دانستیم که هرچه جلوتر رویم سخت‌تر خواهد بود.

می‌دانستیم تنها از روی نفهمیدن و هوش ناگماردن نیست. می‌دانستیم دسته‌های انبوهی از راه ‌اینها نان می‌خورند و دستگاه «آقایی» درچیده‌اند. می‌دانستیم که‌ اینها با همه‌ی تواناییشان به‌ ایستادگیها خواهند پرداخت.

کیش شیعی یا بهتر گویم دستگاه ملایان در دیده‌ی ما خصوصیتی داشت. زیرا از یکسو این دستگاه زیانش بکشور و توده بسیار بیش است. اگر مایه‌ی بدبختی ایران سه چیز باشد یکی همینست. از سوی دیگر ما می‌دانستیم ملایان با آن دستگاهی که درچیده‌اند تا توانند ایستادگی خواهند نمود ، و چون دلیل یا منطق درمیان نیست به ‌هایهوی و شورانیدن مردم و یا بسخنان زشت و بیهوده خواهند برخاست.


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 25ـ «خردهای بی‌فروغ و دلهای بیدرد» ، اینها سنگ راه رستگاریست (یک از دو)


چنانکه گفتم این را برای مثل یاد کردم. این نمونه‌ی نیکیست که گاهی در یک توده چندین آلودگی بهم آمیزد و چاره بس سخت گردد. امروز هم چنان کسانی ـ چه درمیان دینداران و چه در دسته‌ی لگام‌گسیختگان ـ فراوانند و ما چون با آنان دچار می‌آییم از دشوارترین کارهاست که براهشان آوریم ، و چون در اینجا گفتگو در پیرامون دین می‌باشد اینست تنها آلودگیهای دینداران را یاد می‌کنیم و از لگام‌گسیختگان بجای خود گفتگو خواهیم داشت. هستند کسانی که چون در گوشه‌ی دیهی به یک گنبدی از آجر و کاشی رسند در برابر آن فروتنی از خود نمایند و گردن کج کرده به پرستش و نیایش پردازند و از یک مرده‌ی چند صد ساله ـ مرده‌ای که نمی‌دانند که بوده و چه بوده ـ گشایش کار طلبند. ولی همان کسان چون به نزد ما می‌رسند گردن می‌کشند و در برابر این سخنان ـ سخنانی که بلندی نام خدا را از آن می‌خواهیم ، سخنانی که رستگاری و رهایی شرق را نتیجه خواهد داد ـ خیره‌رویی می‌نمایند و نافهمیده بایراد برمی‌خیزند ، و چون پاسخ می‌شنوند و از سخن درمی‌مانند این زمان همچون کودکان رنجیدگی می‌نمایند و در اینجا و آنجا ببدگویی می‌پردازند. این کسان یکسو از خرد بیگانه‌اند و این بایشان بسیار دور می‌آید که یک چیزی را با خرد بسنجند ، و یکسو نیز از غیرت و مردانگی بی‌بهره می‌باشند و درماندگی و گرفتاری توده را درنمی‌یابند و دربند هیچی نیستند.

بارها چنین کسانی نزد من آمده‌اند و من با همه‌ی دلبستگی که برستگاری مردم می‌دارم ناگزیر شده‌ام از آنان چشم پوشم و دوری جویم. این چند ماه پیش رخ داده که مردی بارها نزد من می‌آمد و پرسشهایی می‌کرد و پاسخهایی می‌شنید ، ولی هر پاسخی که می‌شنید ایستادگی می‌نمود و تا راه را بروی خود بسته نمی‌دید بخاموشی نمی‌گرایید ، و آنچه این بار پرسیده و پس از ایستادگیهایی پذیرفته بود بار دیگر بازمی‌پرسید. من با اینحال می‌شکیبیدم و با او راه می‌رفتم. آخرین بار که آمد چنین گفت : بزیارت فلان امامزاده رفته بودم اینست دیر کردم. من خاموش ایستاده و سخنی نگفتم. باز به پرسشهایی پرداخت. به هر کدام پاسخ کوتاهی دادم و بگفتگو درنیامدم. گفت چه رو داده که دلتنگ می‌باشید؟!.. گفتم چیزی رو نداده. چون پیاپی می‌پرسید و پافشاری می‌نمود گفتم بهتر است من نیز سخنی از شما پرسم : شما چه جدایی میانه‌ی مرده و زنده می‌گزارید؟!.. خواست مرا درنیافت و از پاسخ درماند. گفتم : اگر راستی را بخواهیم میانه‌ی مرده و زنده این جدایی هست که از مرده هیچ کاری برنخیزد. زیرا آنچه تن اوست خاک شده و نابود گردیده ، و آنچه روان اوست با اینجهانش پیوستگی نیست و کاری نتواند. ولی زنده چون زنده است کارهایی تواند. این جداییست که میانه‌ی مرده و زنده می‌باشد. ولی می‌بینم شما وارونه‌ی آن را گرفته‌اید. زیرا می‌پندارید مردگان به هر کاری توانایند و آنها را بر زندگان برتری می‌نهید. یک مرده که در زندگیش جز مردی همچون دیگر مردان نبوده پس از مرگش شما او را دست‌اندرکارهای خدایش می‌شمارید و بر سر گورش رفته و گردن کج ساخته آمرزش گناه و گشایش کار ازو می‌طلبید. تو می‌گویی بزیارت امامزاده فلان رفته بودم. من می‌پرسم آن امامزاده کیست؟!.. آیا در زندگیش چه برتری بر دیگران داشته است؟!.. خواهید گفت : پسر یا نوه‌ی امام بوده. می‌گویم : چه دلیل بر این سخن می‌دارید؟!.. این گنبدها که در ایران بلند است در زیر بیشتر آنها جز فرمانروایان ستمگر و درویشان بیکاره نخوابیده‌اند ، و من گرفتم که گفته‌ی تو درست باشد تازه چه خواهد شد؟!.. مگر پسر یا نوه‌ی امام دست‌اندرکارهای خدا تواند بود؟!. آیا او در زندگیش چنان کارهایی را می‌توانسته است؟!.. آیا با این بت‌پرستی است که خود را دیندار و خداپرست می‌خوانی؟!.. تو خدا را کی شناخته‌ای تا او را بپرستی؟!..

سخنم را بریده سراسیمه‌وار چنین گفت : من کی ازو گشایش کار می‌خواستم و او را می‌پرستیدم؟!.. بر سر خاک مردگان رفتن ثوابست من نیز بر سر خاک او رفتم.

گفتم : خاموش باش. این شیوه‌ی همیشگی شماست که چون در سخنی درماندید یک گام بازپس نشینید ، و بجای آنکه بخطای خود خَستُوان باشید و براه آیید این زمان رنگ دیگری بکردار و گفتار خود دهید. اگر خواست تو رفتن بر سر خاک مرده‌ای بوده به دو فرسخ راه پیمودن چه نیازی بوده؟!. مگر در پیرامون تهران گورستانی نیست؟!. اگر خواست تو آن بوده چرا بر سر خاک حاجی میرزا ابراهیم‌آقا نرفتی که در راه این کشور جان باخته؟!. مگر ما از جای دوری آمده‌ایم و داستان این امامزاده‌ها و گنبدها را نمی‌دانیم و از پندارهایی که زیارت‌روندگان درباره‌ی آنها می‌دارند آگاه نیستیم؟!. مگر آنچه را که در کتابها درباره‌ی اینها نوشته‌اند و کارهای خدا را بدست آنها سپرده‌اند نمی‌شناسیم؟!.

👇

وانگاه مگر گناه تو همین یکیست؟!. این تو نیستی که تاکنون چند بار نزد من آمده‌ای و باآنکه در همه‌ی این نشستها یک سخن بیپا از من نشنیده‌ای و یک لغزش نگرفته‌ای و هر آنچه گفته‌ام با همه‌ی ایستادگیها که نموده‌ای سرانجام پذیرفته‌ای ـ با اینحال شکستی بخود راه نمی‌دهی و باز از در ایستادگی و برابری می‌آیی ، و آن گردن را که صد بار در برابر این مرده و آن مرده کج ساخته در پیش من راست می‌داری و خیره‌رویی می‌نمایی؟!. این تو نیستی که از بلندی نام خدا سخن می‌رانم تکانت نمی‌دهد ، و پراکندگی و درماندگی توده را یادآوری می‌کنم خونت بجوش نمی‌آید؟!. من نمی‌دانم تو درپی چه هستی و چه می‌خواهی و با چنین حالی آرزوی گفتگو از من می‌کنی. اینها را گفتم و از پیشم دورش راندم.


🌸

(تکه‌ای از این نوشتار)

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 5ـ چه بدآموزیهایی درمیانست؟ (تکه‌ی یک از یک)


شاید خوانندگان زیانهای این دستگاه را چندانکه هست ندانند. اینست شرح داده می‌گویم.

از روی کیش شیعی دولت غاصب است. هر دولتی که باشد حکومت در دست او غصبی ‌است ، مالیات که می‌گیرد حرامست. تا می‌توان باید از دادن مالیات خودداری کرد. تا می‌توان باید بسربازی نرفت. اگر کسی مالی از دولت بدستش افتاد می‌تواند بعنوانِ تقاص ازآنِ خود گرداند.

من بارها دیده‌ام کسانی اینها را نمی‌دانند و چون ما می‌گوییم به شگفت می‌افتند که چنین چیزی چگونه می‌شود؟!.. راستی هم جای شگفتست. ولی این چیزیست که جای انکار نیست. اینها باورهاییست که در دلهای هزارها و صدهزارها کسان خوابیده است. باورهاییست که در این کشور بکار بسته می‌شود.

در همان بازار تهران بسیاری از بازرگانان هستند که چون مالیات پرداختن بدولت را «اعانت به اِثم» [1] می‌شناسند دو دفتر نگه می‌دارند. یکی برای خودشان که حسابِ راست را در آن می‌نویسند و دیگری برای دولت که در آن خود را زیاندیده نشان می‌دهند.

در این باره داستانهایی هست که اگر گرد آورده شود کتابی‌خواهد بود. من برخی را برای نمونه یاد می‌کنم.

در زنجان شرکتی برای کبریت‌سازی هست. شرکای آن تبریزیند. چند سال پیش یکی از ایشان با من بدرد دل پرداخته می‌گفت : رییس شرکت (حاج‌ محمدعلی شالچی) دستور داده در کارخانه دو دفتر نگه می‌دارند ـ یکی برای خودمان و دیگری برای دولت. می‌گفت چند سال است در نتیجه‌ی جنگ ما سود هنگفتی می‌بریم. امسال حاج ‌محمدعلی‌آقا چون خودش نایبِ آقای حاجی ‌سید ابوالحسن [2] است پنجاه‌هزار تومان [3] بعنوان خمس و مال امام جدا کرد که به نجف بفرستد. ولی در دفتر بدولت زیان نشان دادند و نیم شاهی مالیات نپرداختند.

آقای احمد کاوه که چند سال پیش رئیس مالیات بر درآمد تبریز بود از آشنایان ماست. می‌گفت : یک حاجی در تبریز می‌بایستی سه‌هزار تومان بیشتر مالیات بر درآمد پردازد. نمی‌داد و ایستادگی می‌نمود. من گفتم فشار آورند. شبی ‌دیدم آمد بخانه‌ی ما و پولها را درآورد و گزاشت جلو من و گفت : «این پولها را خودتان بردارید و هرچه می‌خواهید بکنید. من بدولت نمی‌دهم. مذهب من از آن نهی کرده».

اینها حاضرند بکارمندان رشوه دهند و حاضر نیستند بدولت مالیات دهند. بارها دیده شده کارمندان را با دادن پول یا تحریک احساساتِ کیشی از راه می‌برند و خود را از پرداخت مالیات آسوده می‌سازند.

آقای نادری که از باهمادِ ماست می‌گفت : در گمرک پرونده‌ای دست من بود. یکی از بازرگانان کالایی داشت که گمرک آن را نمی‌پرداخت و بهانه می‌آورد. ما مطالبه می‌کردیم. روزی آن بازرگان آمد و با من چنین بسخن پرداخت : «شما که می‌دانید این پولها که دولت می‌گیرد حرامست ، دهنده‌اش گناهکارست. گیرنده‌اش گناهکارست. مگر شما به دین عقیده ندارید؟..» می‌گفت : دیدم می‌خواهد با این حرفها مرا بفریبد و خود را از پرداخت وجه گمرک آسوده گرداند. گفتم : «آقا ببخشید ، من از چنین دینی بیزارم».

آقای بلوری که یکی از پیشگامانِ مشروطه‌خواهان بوده و خود مردِ بنامیست ، می‌گفت : «چند سال پیش که در نیشابور فرماندار بودم رئیس فرهنگ خراسان آمد برود بمشهد و میهمان من بود. چون ناهار را خوردیم پرسید این خانه دولتیست یا خودتان اجاره کرده‌اید؟. گفتم : خودم اجاره کرده‌ام. برای چه می‌پرسید؟.. گفت : می‌خواستم بدانم اگر دولتی نیست نمازم را در اینجا بخوانم. دانسته شد آقای رئیس فرهنگ خانه‌های دولتی را غصبی ‌می‌داند که نماز در آن نمی‌توان خواند.

آقای جلال امامجمعه از یارانِ ماست. پارسال تابستان با همسر خود بتهران آمدند. از یکی از کارمندان دارایی چند اتاق گرفته نشیمن داشتند. می‌گفت : روزی با صاحبخانه گفتگو می‌کردیم دیدم در کیش شیعی بسیار پافشار است. بمن نکوهش می‌کرد که گاهی ویلن می‌نوازم. می‌گفت : حرامست. من پرسیدم شما با این کیش ، خودتان چگونه کارمند دولت شده‌اید؟.. چگونه حقوق می‌گیرید؟. می‌گفت : «من تازه از زیارت بازگشته‌ام. در آن باره از علمای نجف اجازه گرفتم که باندازه‌ی حقوق ماهانه‌ی خودم تقاص کنم. با این ترتیب رفع حرمت خواهد شد».

شگفت‌تر از همه داستانیست که یکی از آشنایان بازگفته : چند سال پیش سید روضه‌خوانی از تبریز بتهران آمد و با آنکه پسرش در اینجا خانه و زندگی دارد بنزد او نرفت. هر چند روز در خانه‌ی کسی میگذرانید و روزها در بازار بحجره‌های بازرگانی می‌رفت و اظهار تهیدستی نموده پولها می‌گرفت.

آن آشنای ما می‌گوید : من ایراد گرفته گفتم : این رسواییست چرا بخانه‌ی پسرت نمی‌روی که با آبرو زندگی کنی؟ پاسخی که بمن داد این بود :

«پسرم کارمند دولتست و زندگانیش حرامست. من نمی‌خواهم نان او را بخورم».

👇

اینهاست چند داستانی که بعنوان نمونه یاد کردم. ببینید کار بکجا کشیده. بیکاری و گدایی جایز است ولی کارمند دولت بودن حرام می‌باشد.

می‌دانم خواهند پرسید : این باورها را چرا دارند؟. اینها از کجا سرچشمه گرفته؟. می‌گویم : در این باره داستان دراز است. اگر می‌خواهید نیک بدانید کتاب «داوری» را بخوانید. کوتاه‌شده‌اش اینست که ملایان می‌گویند : پس از مرگِ پیغمبر اسلام ، خلافت یا حکومت حق دوازده ‌امام بوده. ابوبکر و عمر و عثمان و دیگران که خلافت کرده‌اند غاصب بوده‌اند. چون امام دوازدهم ناپدید شده ، در نبودنش ما جانشینان اوییم و حکومت حق ماست. ما باید بمردمان فرمان رانیم ، و دستور دهیم. مردم باید خمس و زکات را که مالیات اسلامی ‌بوده بما پردازند. این دولت که برپا شده غاصب است ، مالیات که می‌گیرد حرامست ، جنگها که می‌کند چون با اجازه‌ی علما نیست جایز نیست ، سربازان که در آن جنگها می‌میرند مرتد از جهان رفته‌اند ...

اینست سرچشمه‌ی آن باورها.

شنیدنیست که اگر دزدی شب بخانه‌ی ملایی رود و کالا و کاچالی [4] بدزدد ، بامدادان ملا بکلانتری خواهد رفت و پرخاشها خواهد کرد. در همان حال بعقیده‌ی او کلانتر و پاسبانان همه «عونه‌ی جور» [5] اند و نزد خدا گناهکار می‌باشند.


پانوشتها :
1ـ یاوری به گناه یا شراکت در جرم. ـ و
2ـ سید ابوالحسن اصفهانی ، مجتهد معروف پیش از آیت‌الله بروجردی. ـ و
3ـ با این پول در آن زمان در تهران سه خانه‌ی متوسط می‌شد خرید. ـ و
4ـ کاچال = اسباب خانه. ـ و
5ـ یاری‌دهنده‌ی ستم. ـ و


🌸

سید ابوالحسن اصفهانی

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 25ـ «خردهای بی‌فروغ و دلهای بیدرد» ، اینها سنگ راه رستگاریست (دو از دو)


اینان از بس نکوهش نشنیده‌اند گستاخ شده‌اند و همه چیز را خوار می‌شمارند. خرد که گرانمایه‌ترین داده‌ی خداست اینان آن را بهیچی نمی‌شمارند. آزادی کشور و گردنفرازی که از گرانبهاترین چیزهاست اینان بآن ارجی نمی‌گزارند. آسایش زندگانی و آبادی و خرمی جهان که آرزوی هر کس می‌باشد اینان آن را دشمن می‌دارند. از راستی‌پرستی بهره‌شان نمانده و از غیرت و مردانگی بیگانه شده‌اند و در جهان جز این آرزویی ندارند که پندارهای بیهوده‌ای را که فراگرفته‌اند از دست نهلند ، و چون بسیاری نیز از این راه نان می‌خورند اینست از همه ‌چیز در این راه چشم می‌پوشند.

اینان کمتر یکی براه آیند و ما اگر این سخنان را می‌نگاریم نه از بهر آنان ، بلکه از بهر دیگرانست که می‌خواهیم ایشان را بشناسند و از ایستادگی و دشمنی آنان دلسرد نباشند و ما می‌سپاریم که تا می‌توانند با اینان بگفتگو نپردازند و بیهوده خود را به رنج نیندازند. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم کارهای جهان نه در دست این آلودگان بلکه در دست پاکدلان و غیرتمندان است.

شما برای آنکه اینان را نیک شناسید چنین انگارید در نشستی با آنان روبرو شده و درباره‌ی نگارشهای پیمان گفتگو می‌دارید. پیداست که بکمتر یکی از آنها گردن خواهند گزاشت و بیگمان از درِ ستیزگی خواهند درآمد. کنون شما برای آزمایش از راه دیگری پیش آیید و چنین گویید : بسیار خوب ما اینها را می‌گزاریم کنار و همه را ناشنیده می‌انگاریم ، ولی بگویید چه باید کرد؟!. آیا خود شما باین پراکندگیها چه می‌گویید؟!.. آیا چاره باید کرد یا نه؟ اگر چاره باید کرد بگویید راهش چیست؟!.. آیا مادّیگری که امروز مایه‌ی گمراهی ملیونها جوانان شده شما چه پاسخی بآن می‌دارید؟!.. آیا این ناسازگاری که میانه‌ی دین با دانشها پدید آمده شما چه چاره می‌اندیشید؟!.. به هر حال چه باید کرد و که باید پیش افتد؟!.. اینها را بگویید و ایستادگی نمایید و پاسخ خواهید و در این هنگام است که پی بدرون آنان خواهید برد. زیرا بیگمان هر یکی پاسخ بیهوده‌ی دیگری خواهد داد. یکی خواهد گفت : ای بابا مگر این دردها چاره پذیرد؟!.. دیگری خواهد گفت : خدا باید چاره کند ما چه کاره‌ایم؟!.. سومی خواهد گفت : من باید ایمان خود را نگه دارم و با دیگران چه کار دارم؟!..

پس از آن گرماگرم هیاهو باین پاسخهای سرد خواهند گرایید. زیرا که آن هیاهو جز برای نگهداری راه روزی خودشان نبوده و اینان نه کسانیند که غم توده خورند و دربند نیک و بد آنها باشند.

از یکی از اینان در تبریز چنان پرسشی شده و چنین پاسخ داده : اسلام را بگوهر (اصل) خود بازمی‌گردانیم و چاره‌ی این دردها کرده شود. پرسنده گفته : بسیار خوب ، بازگردانید! ولی این کار را کی خواهید کرد؟!.. دوباره گفته : ما چشم براه خواهیم بود که شما بچنان کاری برخیزید. مردی که در هفتاد سالگی آلوده‌ی صوفیگری گردیده می‌خواهد اسلام را بگوهر خود بازگرداند. من چون این را شنیدم بیاد آن داستان افتادم که در ده و اند سال پیش که دولت رفتن به عراق را جلو گرفت و گفته می‌شد در آنجا وبا پیدا شده و در مرز برای کسانی که بازمی‌گردند قرانتینه گزارده‌اند ، یکی از ملایان دلتنگی نموده می‌گفت : وباست آید و چاره‌اش کنند ، و دیگر جلوگیری از رفتن زوار و گزاردن قرانتینه برای چیست؟!.. بیچاره‌ی عامی چاره‌ی وبا را بسیار آسان می‌شمرد و از آنسوی این نمی‌دانست که بهترین راه چاره‌ی آن بیماری همان جلوگیری از آمد و شد و گزاردن قرانتینه است.

اینگونه پاسخها را ما همیشه شنیده‌ایم ، زمانی که بکتابهای شاعران ایراد گرفته گفتیم آخر این یاوه‌بافیهای زمان مغول جز زیان چه سودی دارد که شما برواج آنها می‌کوشید؟!.. و گفته‌های بیشرمانه‌ی آنان را یادآوری کردیم چنین گفتند : ما اینها را بدهاشان از نیکهاشان جدا سازیم ، این را گفتند و هیچ کاری نکردند و هنوز همان یاوه‌بافیها را با صد گفته‌های بیشرمانه که میان خود دارد در دست می‌دارند. هنگامی که باخبار زِرارِة و عَلقَمه خرده گرفته گفتیم اینها رسواترین دروغها را دربر می‌دارد و بیشتر آنها با دانشها و با خرد ناسازگار است چنین پاسخ دادند : اینها راست و دروغش بهم آمیخته و ما راستیها را از دروغها جدا گردانیم ، این را گفتند و هیچ کاری نکردند و هنوز اگر پایش افتد همان خبرهای رسوا را بگوش مردم کشند و بازار خود را گرم سازند. درباره‌ی فلسفه و رمان و اروپاییگری نیز همین گونه بهانه‌ها آوردند.

باینان باید گفت : چرا این کارها را تاکنون نکرده‌اید؟! کنون نیز کی بچنان کاری خواهید برخاست ، و کدام کسان خواهند برخاست؟! آخر از سخن تنها که نتیجه‌ای برنخیزد. باید کار و کوشش هم درپی آن باشد. ولی شما تنها باین بسنده می‌کنید که در نشستی که گفتگو بمیان می‌آید چنین بهانه‌ای پیش آورید و سپس بیکبار آن را فراموش سازید.


👇

می‌پندارند بازگردانیدن اسلام بگوهر خود کار بس آسانیست که هر کس آن را تواند ـ اسلامی که از یکسو ده و بیست کوره‌راه در آن پدید آمده و راه خود آن بیکبار از میان رفته ، و از یکسو چندین بدآموزی از فلسفه و صوفیگری و باطنیگری بآن آمیخته و پاک درهم شده است. آری اگر از آرزو کاری ساخته بودی این گفته‌ها نیز معنایی داشتی. یکی بگوید : بازگردانیدن اسلام بگوهر خود بماند. شما از این هیاهوی ادبیات جلوگیری کنید ، یا بآن بدآموزیهای بیدینانه‌ی فلسفه یک پاسخی بنگارید ، یا از جلو صوفیگری درآیید ، یا بچاره‌ی درد مادّیگری بکوشید. اگر یکی از این کارها را توانستید توانیم باور کرد که از دست شما کاری برآید. شاید خواهید گفت : ما را با اینها چه کار است و چنان خواهید خواست که بی‌آنکه اینها را از میان بردارید اسلام را بگوهر خود بازگردانید. آری از کسانی که معنی دین را ندانند و تنها بنام آن بسنده کنند چه شگفت که چنان پندارند؟!

یک پستی که از برخی از اینان پدیدار است آنکه همیشه می‌کوشند کار را بدشمنیها کشانند و بیش از همه به بیهوده‌گوییها می‌پردازند. من همه‌ی کوششم برآنست که جلو پیکار و دشمنی گرفته شود و اینست همیشه سخن را باینجا می‌رسانم که این دردهاست و می‌باید همگی در اندیشه‌ی چاره باشیم و همیشه برای هر سخن خود دلیل یاد نموده و بارها می‌گویم شما نیز اگر سخنی دارید بگویید و همواره می‌کوشم که خودم را کنار گیرم و تاکنون نامی برای خود برنگزیده‌ام تا انگیزه‌ی رشک نباشد و همواره یادآوری می‌کنم که خواست ما بلندی نام خدا و رهایی شرقیانست با اینهمه بدنهادانی همه می‌کوشند با خود من دشمنی نمایند و زباندرازیها کنند و همینکه در یک نشستی گفتگو بمیان آمد بسخنان بیهوده پردازند. در اینجاست که می‌باید گفت : چه کند کژدم بدنهاد که نیش نزند؟!. روزهایی که در تبریز بودم باآنکه هر روز برای کارهای خودم بیرون می‌آمدم و همه مرا می‌دیدند باز دروغهایی می‌شنیدم که فلان گزند بمن رسیده یا بَهمان زیان پیش آمده است و چون به تهران بازگشته‌ام می‌شنوم یک رشته دروغهای دیگری در اینجا گفته شده.


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 6ـ چرا در ایران مشروطه پا نگرفت؟. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتم پنجاه و شصت سال پیش از این گروهی از غیرتمندان چاره‌ی دردهای ایران را در روان گردانیدن مشروطه می‌دانستند و رنجها کشیدند و جانفشانیها نمودند و در این کشور بنیاد مشروطه نهادند. ولی مشروطه نه تنها بدردهای ایران چاره نکرد خود پا نگرفت و ناانجام ماند. اکنون جای گفتگوست که چرا چنین شد؟..

این جُستارِ بسیار مهمیست و تاکنون می‌بایست در این باره جستجوها رود و کتابها نوشته شود ولی جستجویی نشده و ما می‌بینیم گاهی کسانی گناه را بگردن سیاست بیگانگان انداخته می‌گویند آنها نگزاردند. گاهی هم کسانی بیسوادی و نادانی توده را گناهکار گرفته می‌گویند مردم شایسته‌ی مشروطه نبودند.

لیکن اینها درست نیست و از روی اندیشه و بررسی نمی‌باشد. ما در این باره جستجوها کرده‌ایم و داستان در پیش ما روشنست.

راستست در ناانجام ماندن مشروطه سیاست بیگانگان دخالت داشته. راستست توده بیسواد است و آماده‌ی مشروطه نگردیده. ولی انگیزه‌ی اساسی اینها نیست. دخالت بیگانگان در بسیار کشورها بوده. مگر در فرانسه هنگامی‌ که شورشِ مشروطه بود دولتهای بزرگ اروپا برای جلوگیری از پیشرفتِ آزادی بدخالت نپرداختند؟! مگر جنگها پیش نیاوردند؟! پس چرا نتوانستند جلوگیری کنند؟. آمدیم به آماده نبودن توده ، این راستست که هنگامی ‌که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی پدید آمد انبوه مردم یکباره از آن بیگانه بودند و معنی آن را هم نمی‌دانستند. چیزی که هست چون مشروطه روان گردید می‌بایست کم‌کم مردم بآن آشنا گردند و معنیش بدانند و دلبستگی پیدا کنند. پس چه شد که نشد؟..

در این باره هم سخن درازست. اگر کوتاهش خواهیم باید گفت : مایه‌ی ناانجامی ‌مشروطه‌ این دستگاه ملایانست. راستست که در آن جنبش شادروانان بهبهانی و طباطبایی پیشگام گردیدند و سه تن از علمای بزرگ نجف ـ آخوند خراسانی و حاجی تهرانی و حاجی‌شیخ مازندرانی ـ پشتیبانیهای مردانه نمودند. ولی آنها جدا بودند. دیگران با آنها نیز کینه ورزیده و بدخواهی نشان دادند.

چنانکه می‌دانیم ملایان در آن پیشامد نخست از در ایستادگی درآمده بهمدستی دربارِ محمدعلی‌میرزا و پشتیبانی دولت تزاری روس با مشروطه‌خواهان بدشمنی پرداختند. بآنها نامهای بابی‌ و طبیعی نهاده مردم نافهمِ عامی ‌را برآغالانیدند و در تبریز کار را بجنگ رسانیده خونها ریختند و با دست صمدخان سرانِ آزادیخواهی را ببالای دار فرستادند. ولی چون با همه‌ی اینها درماندند و کاری نتوانستند این بار از درِ دیگر درآمدند. باین معنی که در بیرون ، گردن گزاردند و بخاموشی گراییدند. بلکه خودشان از قانونها و اداره‌های مشروطه بسودجویی پرداختند. چیزی که هست در همان حال از کارشکنی و دشمنی بازنایستادند. اساساً دستگاه آنها از چند راه جلوگیر پیشرفت مشروطه و دمکراسی است :

نخست آنها بمردم یاد می‌دهند : «شما چه کار بکارهای کشور دارید؟!. شما باید در اندیشه‌ی آخرت باشید. باید بزیارت روید ، روضه‌خوانی برپا گردانید ، اگر پول دارید به علما دهید». اینها کوتاهشده‌ی آموزاکهای آنهاست. همه می‌بینیم انبوه مردم که اختیارشان در دست اینهاست کمترین علاقه بکشور و توده ندارند و در سخت‌ترین هنگامِ گرفتاری تنها درپی زیارت رفتن و روضه‌خوانی کردن می‌باشند. همین چندماهه بهنگامی که پیشامد آذربایجان [1] پیش آمده هر زمان بیم جنگ و آشوب می‌رفت و در سراسرِ جهان در انجمنها گفتگوی ایران بود ، هشتادهزار تن از مردم گذرنامه گرفته روانه‌ی عراق شده‌اند. گذشته از آنهایی که از مرزها نهانی گذشته‌اند.

دوم چنانکه دیدیم اینها با حکومت مشروطه و قانونها دشمنی خاصی می‌کنند و بنام آنکه حکومت حق ماست ، دولت را غاصب می‌شمارند و مردم را بخودداری از دادن مالیات و نافرمانی بقانونها وامی‌دارند. در نظر آنها قانون یک چیز تحمیلی است و مردم اگر گردن نگزارند نه تنها بد نکرده‌اند نیک کرده‌اند و ثوابی‌خواهند داشت.

با این حال آیا شدنیست که مشروطه در این کشور پا گیرد و ریشه دواند؟! آیا شدنیست که ‌این توده بپای دیگر توده‌های جهان برسد؟!

مشروطه چیست؟. مشروطه آنست که یک توده در کشوری که هستند آنجا را خانه‌ی خود دانند و جانبازی در راه نگهداری و کوشش بآبادی آنجا را بزرگترین بایایی برای خود شناسند ـ آیا از این توده با این بدآموزیهای زهرآلود چنان چیزی چشم توان داشت؟!


پانوشت :
1ـ خواست جدایی‌خواهی حکومت دمکرات آذربایجان است که در آذرماه 1324 اعلام رسمی کرد. ـ و


🌸

محمدعلی‌میرزا