📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 8ـ عادت شده زشتیش از میان رفته : (تکه‌ی یک از یک)


هر کاری همانکه عادت شد زشتیش از میان می‌رود. در ایران هم این دوتیرگی در میانه‌ی دولت و مردم عادت شده و کمتر کسی زشتی آن را درمی‌یابد.

اگر فراموش نشده در سال 1322 چون جنگ اروپا دامنه‌اش بآسیا کشیده و سفر در بیرون از ایران سختیها داشت دولت قدغن کرد که ‌ایرانیها بمکه نروند. در آن سال از این کشور شش‌هزار تن از راه قاچاق بمکه رفتند.

می‌توان گفت که بسیاری از ایشان از قدغن دولت تحریک شده از روی باورهای کیشی ثواب حج آنسال را بیشتر از سالهای دیگر پنداشتند. رشوه‌ها دادند ، نیرنگها بکار بردند ، از مرزها قاچاقی گذشتند ، در راهها صد گزند و آسیب دیدند. در همان سال بود که در مکه ابوطالب یزدی را بعنوان آنکه می‌خواسته خانه‌ی کعبه را از ناپاکیها بیآلاید دستگیر ساختند و گردنش زدند.

با چنان حالی رفتند و بی‌باکانه بازگشتند و با پیشانی باز و سری فراز در شهر‌های خود سه روز برای پذیرایی مردم نشستند و چون حاجی شده بودند ارج بیشتر یافتند. نه کسی ایراد گرفت ، نه کسی آنها را گناهکار شمرد. بلکه چون ابوطالب کشته شده بود حاجیها زبانشان بدولت دراز بود که چرا باعتراض نپرداخته. بگفته‌ی عوام چیزی هم دستی طلبکار شده بودند.

شگفت‌تر آنکه روزنامه‌ها نیز بدولت ایراد گرفتند و یکی نبود بگوید : «کسانی که از کشور قاچاقی رفتند و قانون را شکستند باید کیفر یابند».

این نمونه‌ی دیگری از حال توده است. آیا چنین مردمی ‌بهره از مشروطه توانند برد؟! بیخرد آن کسانیند که از این توده چشم پیشرفت دارند ، بیخرد آن کسانیند که ‌این آلودگیها را می‌بینند و تکانی بخود نمی‌دهند و بچاره نمی‌پردازند!

ما گاهی چیزهایی می‌شنویم که بسیار مایه‌ی افسوست. مثلاً یک دسته در این اندیشه‌اند که سرچشمه‌ی بدبختیهای ایران بدی اوضاع اقتصادیست. اگر اوضاع اقتصادی نیک شود همه‌ی دردها چاره خواهد پذیرفت. [1] آیا این سخن راستست؟. آیا نباید گفت این کسان از شناختن دردها و بدبختیهای توده بیگانه‌اند؟. آیا این نادانیها درمیان توده از نداری و گرسنگی پدید آمده؟!. آیا آن شش‌هزار تن گرسنه و نادار بودند؟!.

اگر روزی حال اقتصادی ایران بهتر شد و کسی گرسنگی نکشید آیا این نادانیها نیز از میان خواهد رفت؟!

یک دسته‌ی دیگر برآنند که چون «تعلیمات همگانی» اجرا شود و در همه‌جا دبستانها برپا گردد ، مردم درس خوانده از این نادانیها دور خواهند شد.

این هم راست نیست. با این حالِ توده و با این باورهای زهرآلود و با این کارشکنیهای ملایان شما تا صد سال دیگر نخواهید توانست در همه‌جا دبستان برپا گردانید.

آنگاه مگر درس خواندن این نادانیها را ریشه‌کن می‌سازد؟!. شما اگر جستجو کنید خواهید دید در همین تهران بسیاری از درسخواندگان آلوده‌ی همان بدآموزیهایند. سه سال پیش من به قزوین رفته بودم. روزی به عدلیه رفتم دادستان و بازپرس دینداری خود را برخ من کشیده می‌گفتند : «این قانون‌ها تحمیلیست. ما اجباراً بآنها عمل میکنیم». دادستان میگفت : «من هر کجا توانستم جلو قانون را می‌گیرم». اینها را می‌گفتند و بخود می‌بالیدند.

این درسخواندگان یا بمادیگری گراییده یکباره پشت پا بهمه ‌چیز می‌زنند یا در چنگال بدآموزیهای کیشی بازمانده با آنها بسر می‌برند.

یک دسته‌ی دیگر باشتباه بدتری افتاده‌اند. بگمان آنها توده هرچه بود بوده. همان که یک دسته‌ی بافهم رشته‌ی کارها را بدست گرفتند آنها را راه توانند برد. این اندیشه در ایران بسیار رواج دارد ولی بسیار غلطست. در یک توده باید کوشید و تا آنجا که تواند بود افراد را نیک گردانید. یک توده‌ی درمانده و آلوده را با هیچ زوری پیش نتوان راند. بویژه در کشور مشروطه که باید اختیار در دست توده باشد و خودشان خود را راه برند.

اساساً در ایران سرچشمه‌ی بدبختیها شناخته نشده. کسانی که دلهاشان بتوده می‌سوزد و می‌خواهند کوششهایی کنند و مردم را بتکان آورده براه پیشرفت اندازند دردها را نشناخته درمانش هم ندانسته‌اند. در ایران بدآموزیهای زهرآلودِ گوناگون رواج یافته که بدتر از همه بدآموزیهای ملایان است.


پانوشت :
1ـ این سخن تا سالهای پنجاه «ترجیع بند» سخنرانیهای «چپیها» در ایران بود. آنچه این سخن را از زبانشان انداخت پیشامدهای سال 57 و پس از آن بود! ـ و


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 28ـ نیک و بد از دیده‌ی آزادگی و پاکروانی (یک از یک)


نخست از دیده‌ی آزادگی و پاکروانی سخن می‌رانیم. باید دانست چیزهایی هست که شاید در بیرون زیانی از آنها برنخیزد. ولی ما نیک می‌دانیم که با آزادگی مرد و با پاکی روان او نسازد و همیشه با پستی نهاد توأم باشد. مثلاً‏ گدایی کردن یا خود را بگردن دیگران انداختن و دلقکی را پیشه گرفتن و اینگونه چیزها شاید در بیرون زیانی از آنها پدید نیاید ولی بیگمان با پستی روان پیوستگی دارد و کسانی که باینگونه کارها برخیزند دعوای نیکی نتوانند کرد و هیچ کس نیکنهادی از ایشان چشم نتواند داشت. یک مرد نیکنهاد اگرهم از گرسنگی بی‌توان افتد دست بگدایی باز نکند و آبروی خود نریزد. یک مرد آزاده‌ی سرفراز هرگز خود را بگردن دیگران نیندازد و هرگز به پیشه‌های پستی برنخیزد. می‌خواهیم بگوییم : کسانی تا پست نباشند باین کارها برنخیزند و اگر کسی پست نبود و باینها برخاست بیگمان بپستی افتد و روانش آلوده گردد و دیگر هیچ چیزی چاره‌ی آن نتواند کرد.

اینست باید اینها را بد دانست. این شگفت که در این باره سرشت ساده‌ی مردم بهترین داوری را دارد و اینگونه بدیها را آنان نیک فهمند و کمتر خطا کنند. چنین انگارید مردی در دیهی بگدایی برخاسته و سپس آن را رها کرده و بشهر رفته و درس خوانده و دانشمند گردیده و برای ملایی به دیه بازگشته یا از شهر کدخدایی گرفته و بازآمده ، روستاییان پستی این کس را از یاد نبرند و همیشه او را بد شمرند و سر هر پیشامدی گدایی و پستیش را برخش کشند. ولی اگر کسی در پیشامدی به زد و خورد برخاسته و یکی در دست او کشته گردیده باآنکه این خود گناهست و قانون ازو چشم نخواهد پوشید اگر آن کس پشیمانی نماید و بازماندگان کشته‌شده را دل جوید و خشنود گرداند مردم ازو چشم پوشند و اگر آن کس مثلاً ملا گردد و یا کدخدا شود و به دیه بازگردد مردم باو گرایند و گوش به پندآموزی یا دستورهایش دارند و دیگر آن گناه را به رخ او نکشند. با دریافت خدادادی باین آشکاری جدایی میانه‌ی آن گناه و این گناه گزارند.

دروغگویی و دغلکاری و دورویی و سخن‌چینی و چاپلوسی و «هوسهای نامردانه» از این رشته گناهانست. زیرا اینها گذشته از زیانهای دیگری که دارند دلیل پستی روان نیز هستند. ما در اینجا نیازی بگفتگو از آنها نمی‌بینیم و اینست گزارده می‌گذریم. ولی برای داوری توده‌ی ساده درباره‌ی‌ اینگونه بدیها مثل دیگری یاد می‌کنیم :

راهزنی و دزدی هر دو گناهست و اگر از دیده‌ی آرامش و ایمنی نگاه کنیم راهزنی زیان‌آورتر است و چه‌بسا در قانونها کیفر سختتری در برابر آن گزارند. لیکن از دیده‌ی پاکی روان و آلودگی آن بیگمان دزدی بدتر است زیرا این با دروغ و نیرنگ توأم باشد وآنگاه در نهان و با ترس و لرز انجام گیرد و کاریست که جز کسان بسیار پستی بآن برنخیزند. اگر مثلی خواهیم باید گفت دزدی کار روباه و راهزنی کار پلنگ است و پیداست که پلنگ بهتر از روباه می‌باشد.

این گوهر آن دو گناه است و شما چون بداوری توده‌ی ساده نگرید خواهید دید آنان نیز جدایی بسیار میان این دو گناه می‌گزارند. اینست کسی که بدزدی برخاسته اگرهم پشیمان شود و بازگردد و سالها از روی آن گذرد مردم چشم از آن نپوشند و پرده‌ی آزرم آن کس را دریده دانسته دیگر درو با دیده‌ی پاسداری ننگرند و هرگز او را به بزرگی یا پیشوایی نپذیرند. ولی با راهزن این سختی را ننمایند و اگر او را بدکردار شمارند بدنهاد نشمارند و هرگاه راهزنی بازگردید و به نیکی گرایید چشم از گناه او پوشند و گذشته را بَرو نگیرند.

این دریافت در توده بسیار گرانمایه است و باید آن را ارجمند شمرده همیشه به پرورش آن کوشید. زیرا یکی از چیزهایی که مردم را از پستیها بازدارد همین دریافت و داوری توده‌ی انبوه می‌باشد.

👇

ولی شما آن را ببینید که گروه درسخوانده و پیش‌افتاده‌ این دریافت را همچون بسیاری از دریافتهای ساده‌ی دیگر از دست داده‌اند و بیخردانه می‌کوشند توده‌ی ساده را نیز بحال خود اندازند. در سه سال پیش هنگامی که ما از یاوه‌بافیهای زمان مغول نکوهش نوشتیم و اینان بهیاهو برخاستند بارها رخ داد کسانی نزد من آمدند و بگفتگو پرداختند و من چون یادآوری کردم که این کسان که شما بزرگ می‌نامید به پستیهای بس زشتی برخاسته‌اند ـ ستایشگری کرده‌اند ، پول از این و از آن خواسته‌اند ، زبان از دشنام و دروغ بازنداشته‌اند ، و بسیاری از ایشان آلوده‌ی هوسهای نامردانه بوده‌اند ، و بدتر از همه آنکه این پستیها و زشتیهای خود را برشته‌ی گفتار کشیده و خود را رسوای جاویدان ساخته‌اند ـ در پاسخ این سخن چنین می‌گفتند : در جهان کیست گناه نکرده؟!.. من ناگزیر بودم بسخن درازی برخاسته بگویم : آری در جهان کسی نیست که گناه نکرده ولی از گناه تا گناه دوری بسیار است. ناگزیر می‌شدم بگویم : ایکاش شما باندازه‌ی مردم ساده‌ی عامی فهم داشتید و این می‌دانستید که این گناهان که اینان کرده‌اند نه تنها گناه بلکه پستی و بی‌آزرمی نیز بوده است و چنین زشتیهایی درخور آمرزش نباشد.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 9ـ پرسشهایی که ما از ملایان کردیم : (تکه‌ی یک از یک)


به هر حال این دستگاه سراپا زیان است. یک دسته برای آنکه نان از دسترنج مردم خورند چنین باورهای سراپا زیان را در مغزهای مردم جا می‌دهند و بیست‌ملیون توده را گرفتار بدبختیها می‌گردانند.

ما نمی‌بایست در برابر چنین حالی خاموشی گزینیم. نمی‌بایست چنان دستگاه سراپا زیانی را ببینیم و نادیده انگاریم. ما بدستگاه ملایان از راههای دیگر ایرادها داشتیم. اینها بخدا توهینها کرده‌اند ، به اسلام آسیبها رسانیده‌اند. آنها به یکسو و این به یکسوست که مایه‌ی بدبختی بیست‌ملیون مردم گردیده‌اند. از اینرو در سال 1321 که روزنامه‌ی پرچم انتشار می‌یافت در آن روزنامه پرسشهایی از ملایان کردیم که ‌اینک آنها را با همان عباراتی که بوده در پایین می‌آوریم :

1) شما بحکومت و بمجلس و باین قانونها که ‌امروز در ایران روانست چه می‌گویید؟.. آیا باشد یا نباشد؟.. اگر می‌گویید باشد پس چرا می‌گویید : مالیات دادن حرامست؟.. چرا می‌گویید سرباز شدن گناهست؟.. چرا می‌گویید حقوقی که کارکنان دولت می‌گیرند حلال نیست؟.. اگر می‌گویید نباشد پس بگویید که چه باید کرد؟.. از آشوب و ناایمنی چه سان جلو گرفته شود؟..

بسیار شگفتست یک پاسبان از آغاز شب تا پایان آن سرپا می‌گردد و بیداری و تنهایی بخود هموار می‌گرداند و بخاندانها پاسبانی می‌کند که آسوده بخوابند و شما می‌گویید او حقوقی که در برابر چنین کار سختی می‌گیرد حرامست و خودش نیز بدوزخ خواهد رفت. من نمی‌دانم چنین سخنی را چگونه می‌گویید و مقصودتان چیست؟!.

2) شما می‌گویید حکومت حق علماست. نخست چه دلیلی باین ادعا دارید؟. مگر علما چه مزیتی دارا هستند که خدا حکومت را بدست ایشان سپارد؟.. دوم آیا شما می‌توانید امروز حکومت کنید و کشور را راه برید؟ شما که می‌گویید ادارات نباشد ، مجلس شورا نباشد ، قانونها نباشد ، بگویید با چه راهی می‌خواهید این مردم را راه برید؟.. اگر بگویید با شریعت ، می‌پرسم آیا خواهید توانست؟.. آیا با شریعت کشوری راه خواهد رفت؟.. از روی شریعت شما باید مالیاتها را لغو کنید و بجای آن از شتر و گوسفند و گاو زکات بخواهید ، وزارت جنگ و سپاهها را بهم زده «باب جهاد» فقه را باجرا گزارید ، این دبستانها و دانشکده‌ها را بهم‌ زده همگی را بخواندن فقه و اصول وادارید. نیک بیندیشید که ‌آیا اینها شدنیست؟.

اگر شدنیست مردم بپذیرند و کار یکسره گردد و این اختلاف و کارشکنی که از سوی شماست از میان برخیزد ، و اگر شدنی نیست شما دست از مخالفت و کارشکنی با دولت بردارید.

3) بر فرض آنکه حکومت حق شماست و شما می‌توانید آن را پیش برید آیا یکی را از میان خودتان برگزیده برای فرمانروایی پیشنهاد خواهید کرد یا همگی بهم آمیخته همچون امروز بیسر و بی‌سامان دخالت در کارها خواهید داشت؟.. اگر مقصود برگزیدن یک تنست خواهشمندیم شما ملایان تبریز کاندید خود را بما بشناسانید.

در این پرسشها روی سخن بملایان تبریز بود. ولی هر کسی می‌توانست پاسخ دهد. این را هم یادآوری کردیم. ولی هیچ کس پاسخی نداد. در برابر اینها نخست ملایان تبریز و سپس دیگران به یک رشته کارهای بدخواهانه برخاستند که داستانش جداست. با این حال ما چون بموضوع ارج می‌گزاردیم (و کنون هم می‌گزاریم) همچنان دنبال کردیم. گذشته از کتاب «شیعیگری» یا «داوری» که جداگانه بچاپ رسیده و این زمینه با گشادی بسیار در آن نوشته شده ، در سال 1322 چون شنیده شد ملایان بدولت و شاه فشارها آورده جلوگیری از کتابهای ما را خواستارند ، کتابچه‌ی جدایی در همین زمینه زیر عنوان «دولت بما پاسخ دهد» نوشته بچاپ رسانیدیم. [1]


پانوشت :
1ـ چون تاریخ چاپ کتاب «دولت بما پاسخ دهد» دیماه 1323 است ، گمانمان آنست که شکایت ملایان به وزارت فرهنگ در سال 1322 (از گفتارهای پیمان در شماره‌ی آخر سال هفتم) مورد نظر بوده. ـ و


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 29ـ نیک و بد از دیده‌ی آرامش و سامان زندگانی (یک از یک)


بسخن خود بازگردیم : چیزهایی که از دیده‌ی آرامش زندگانی بد است آنها را همه می‌شناسند ـ از دزدی و جیب‌بری و کلاه‌‌برداری و زدن و کشتن و ویران کردن و تاراج نمودن و کاغذ ساختن و گواهی دروغ دادن و مانند اینها. اینها چیزهاییست که اگر جلوگیری نشود آرامش و ایمنی از میان برخیزد و مردم نتوانند در یکجا زندگی کنند. اینست قانونها اینها را گناه شمارد و به هر یکی کیفری گزارد و ما را بگفتگو از اینها نیاز نیست. تنها این را می‌نگاریم که پیش ما هر دغلکاری گناهست و مایه‌ی نابسامانی کار زندگانی و رنج مردم می‌باشد. مثلاً کسی که وام از کسی می‌گیرد و نوشته می‌سپارد و یا داد [و] ستد کرده بدهکار می‌ماند ولی سپس از در انکار درمی‌آید این کار او با دزدی یکسانست و باید آن را هم گناه دانست و کیفر داد و ما از این در جای دیگری سخن رانده‌ایم.


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 10ـ پاسخهایی که ملایان بما دادند. (تکه‌ی یک از یک)


مقصود از این دفترچه ‌این بود که ملایان که فشار بدولت آورده درخواستها (درباره‌ی کتابهای ما) می‌کنند ، دولت بایست نخست تکلیف خود و کشور را با آنان روشن گرداند. ما پیشنهاد کردیم که دولت ملایان را در کاخ سفید [1] یا در دربار گرد آورد و از آنها در این زمینه پرسشها کند. آن چند پرسش را که در روزنامه نشر کرده بودیم برُویه‌ی دیگری در آنجا یاد کردیم. (راستی هم اگر دولت دلسوزی بود باید پیشنهاد را بپذیرد ، چنان نشستی را از ملایان برپا گرداند).

پس از انتشار آن دفترچه آقای فرامرزی مدیر کیهان یادی از آن کرده آن پیشنهاد را (با تحریفی) در روزنامه‌اش آورده بود. سیدنورالدین شیرازی که یکی از ملایان آنجاست با تلگراف داوطلب شده بود که به پرسشها پاسخ دهد. از اینرو من دوباره پرسشها را بروزنامه‌ی کیهان فرستادم و آقای نورالدین پاسخهایی نوشت.

نوشته‌های او درازست و خواستش از آنها دو چیز بوده. یکی هو کردن و بسخنان بیجا پرداختن ، دیگری خواننده را گیج ساختن و مطلب را از میان بردن. در آن نوشته دو چیزِ شگفتی هست : یکی آنکه ملای شیرازی مدعی شده که مشروطه را مذهب شیعه پدید آورده که دانسته نیست معنایش چیست؟.. دیگری ما چون در نوشته‌های خود مشروطه یا دمکراسی را «سررشته‌داری توده» معنی می‌کنیم از اینجا باشتباه افتاده و چنین دانسته که مشروطه آن حکومتیست که اکثریت مردم طرفدار آن باشند. از روی این اشتباه بمن ایراد گرفته که اکثریت مردم ایران طرفدار حکومت مذهبی ‌هستند. اینها نمونه‌ای از ارزش آن نوشته‌هاست.

اما پاسخ‌هایی که داده ، نخست بهتر است پرسشها را یاد کنم.

1) این دعوای حکومت که شما می‌کنید دلیلش چیست؟.. اگر دلیلش خلافت اسلامیست که ‌امروز بیکبار از میان رفته زمینه‌ی آن نیز نمانده. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی ‌را پدید آورده بودند زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ، پس کشور اسلامی ‌نمانده که سخن از خلافتش رود.

2) حکومت را بکدام یکی از شما دهند ، هزار تن که حکومت نتوانند کرد ، حکومت یا شوریست و در آن حال باید مجلس برپا گردد و یا استبدادیست و در آن حال باید به یک تن سپرده شود ، شما کدام یکی را می‌گویید؟..

3) اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟.. خواهید توانست با زکاتِ شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟.. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟..

4) این دعوای شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ‌ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟..

اینها پرسشهای ما بود. آقای نورالدین پاسخهای درهمی ‌داده که من کوتاهشده‌ی هر یکی را یاد می‌کنم :

در پاسخ پرسش یکم از قرآن و حدیث دلیل آورده : «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ» [2] ، «علماء امتی افضل من انبیاء بنی‌اسرائیل». آیه درباره‌ی دین یاد گرفتنست و معنایش اینست : «چرا نمی‌کوچند از هر ایلی یک دسته از آنها که دین را نیک یاد گیرند». حدیث هم در ستایش دانایانست. می‌گوید : «دانایان امت من بهتر از پیغمبران بنی‌اسرائیل خواهند بود».

خوانندگان نیک اندیشند که ‌اینها چه دلالت دارد که ملاها حق حکومت پیدا کنند؟..

درباره‌ی پرسش دوم آقای نورالدین خود را به پناه قانون اساسی کشیده می‌گوید : «بر طبق قانون اساسی عمل می‌شود». باید پرسید : شما که بقانون اساسی گردن نگزارده‌اید. آنگاه ‌این قانون اساسی چهل سالست پیدا شده به پیش از آن چه می‌گویید؟.. اگر این پرسش پنجاه سال پیش شده بود چه پاسخ می‌دادید؟!.

آنگاه در قانون اساسی ایران در این باره چیزی که هست آنست که در هر دوره‌ی مجلس پنج تن از علما درمیان نمایندگان باشند و بهمه‌ی قانونها دیده‌بانی کنند ، و این اصل در قانون اساسی زورکی گنجانیده شده. اینست در چهارده دوره‌ی مجلس یک بار مورد عمل نگردیده. به هر حال در قانون اساسی پاسخی بپرسشهای ما نیست.

درباره‌ی پرسش سوم همان کار را کرده است و پیداست که چیست.

قانون اساسی بروی پایه‌ی دمکراسی تدوین گردیده و دمکراسی آنست که یک توده خودش کارهای خودش را راه برد و کسی درمیان آنها نباشد که دعوای حکومت یا فرمانروایی کند. ملای شیراز می‌خواهد دعوای حکومت را که او و همکارانش دارند با آن سازش دهد.



پانوشتها :
1ـ یکی از کاخهای سعدآباد ـ و
2ـ سوره‌ی توبه (9) ، تکه‌ای از آیه‌ی 122. ـ و


🌸

عبدالرحمان فرامرزی

سید نورالدین حسینی شیرازی

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (یک از دو)


اما بدیها از دیده‌ی پیشرفت کار جهان : در این باره بسخن گشادتری نیاز است ، اگر کسانی نگارشهای ما را درباره‌ی کار و پیشه [1] خوانده‌اند می‌دانند که ما زندگانی را به چه معنی می‌گیریم و کار و پیشه را تا چه اندازه ارجمند می‌شناسیم. اگر بسخن کوتاهی بسنده کنیم باید گفت آفریدگار مردم را که آفریده دربایستهای آنان را در طبیعت آماده نهاده. این زمین و این هوا و این تابش آفتاب ـ اینها سرچشمه‌ی زندگی هستند و آدمیان آنچه نیاز دارند در اینها بسیجیده شده. چیزی که هست باید همه کوشند تا دربایستهای زیستن را از خوراک و پوشاک و دارو بسیجند و دیگر چیزها را آماده گردانند.

این خود رازیست که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته است و این قانونِ خداییست که هر کسی باید در پیشرفت کار زندگی دست دارد و هر کسی باندازه‌ی شایستگی خدادادی و باندازه‌ی کوششی که بسود توده می‌کند از داده‌های خدایی بهره‌مند گردد.

از اینجا پیداست که بیکاری و مفتخواری و همچنین کارهایی که سودی از آنها بتوده نتواند بود از خواست خدا بیرونست و خود گناه می‌باشد. نخست از بیکاری سخن می‌رانیم : امروز کمتر کسانی این را گناه می‌شمارند و اگر برخی با زبان چنان سخنی می‌گویند بیگمان دلهاشان آن را نمی‌پذیرد. باین دلیل که بیکاران را خوار نمی‌دارند و خودشان اگر بیکارند شرمنده نمی‌شوند.

بیکاری گذشته از آنکه ستمگریست زیرا کسی که بیکار می‌نشیند خود می‌خواهد بی‌آنکه کوششی کند از توشه‌ی زندگی که دیگران آماده ساخته‌اند بهره جوید این زیان را هم با خود دارد که کسی که کار و یا پیشه‌ای پیش نگرفته چون راه روزی درستی نمی‌دارد ناگزیر است بکارهای ناروایی برخیزد. بدینسان که اگر مرد بی‌باکیست بدزدی و جیب‌بری و کلاه‌برداری پردازد و اگر نیست از در سالوسی درآید و با فریبکاریها پول از مردم گیرد ، و یا چاپلوسانه خود را بتوانگران بندد ، و یا به نیرنگبازیهایی از فالگیری و دعانویسی و مانند این برخیزد.

اینها زیان بیکاریست و شما آن را ببینید که از هزار سال باز همیشه کسانی بیکاری را دلیل نیکی و پارسایی شمرده‌اند که نه تنها زشتی آن را از میان برده‌اند بلکه نیکش نیز جلوه داده‌اند. اینست همیشه مردان باکار را از برزگران و بازرگانان و بازاریان و دیگران خوار می‌داشته‌اند و کتابها پر از نکوهش بازار و بازاریان می‌باشد تا آنجا که بازار را جایگاه شیطان خوانده‌اند.

این یک نمونه‌ایست که چگونه نیک و بد بهم آمیخته و رنگ وارونه بخود گرفته است. در اینجا داستانی هست که می‌باید یاد کنیم. نیک می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش در ایران ریش تراشیدن رواج نداشت و کسانی که رو تراشیده بودند تردامنشان (فاسق) می‌شماردند و اگر مرد ریش‌تراشیده‌ای پیش ملایی رفته می‌خواستی گواهی درباره‌ی یک گفتگویی دهد بیگمان او را نپذیرفتندی ولی اگر مرد بیکاری رفتی بَرو ایراد نگرفتندی و گواهیش را پذیرفتندی. بلکه بیکاری او را دلیل پارساییش گرفته ارج بیشتر بگواهی او گزاردندی. این چیزیست که بارها رخ دادی و همگی آن را می‌دانیم.

کنون شما داوری کنید که ریش تراشیدن چرا گناه بوده و آیا چه زیان ازو تواند برخاست؟! وانگاه آیا چه پیوستگی میانه‌ی ریش تراشیدن و دروغ گفتن توان پنداشت که گواهی او را نپذیرند؟! از آنسوی این را بیندیشید که بیکاری نزدیکترین پیوستگی را با دروغگویی دارد. زیرا دروغ بیش از همه میوه‌ی نیاز است و مرد بیکار چون تهیدست است همیشه نیازمند باشد و بآسانی توان او را به هر دروغی واداشت. اگر کارها از راهش بودی بایستی گواهی او را نپذیرفتندی. این نمونه‌ی دیگری از بهم آمیختن نیک و بد و برافتادن پایه‌ی آنهاست.

آن کسانی که بیکاری را نیک شمارده‌اند ما اگر زیان آن را درباره‌ی خود ایشان بسنجیم اندازه‌ی بدیش را خواهیم دریافت. زیرا اینان که بنام پارسایی از کار کناره جسته‌اند نتیجه آن شده که برای زیست خود بکارهای بسیار ناروایی برخیزند. ما اگر از آنان و کارهای آنان سخن رانیم به هر گروهی که پردازیم باید ده یا بیست صفحه را سیاه سازیم. در اینجا تنها صوفیان را یاد کرده و بخوانندگان راه می‌نماییم که کتاب اسرارالتوحید را که چند سال پیش چاپ یافته بخوانند. زیرا آن کتاب بیاد گرفتن فارسی کمک می‌کند و از آنسوی خواننده داستانهای شگفتی را از صوفیان آموخته و براه و شیوه‌ی زیست ایشان آشنا گردد.

گروه دیگری آنانند که پندآموزی و راهنمایی را راه روزی گرفته‌اند و بهتر است ما حال ایشان را بسنجیم. همه می‌دانیم که اینان با دعوای پندآموزی و راهنمایی چون در کردار و گفتار آزاد نبوده‌اند ناگزیر بوده‌اند که دربند خشنودی مردم باشند و کسی را از خود نرنجانند تا بتوانند بهره از دهش ایشان جویند از اینرو همیشه راستی را فدای سود خود کرده‌اند. خدا می‌داند که از همین راه چه گزندی بتوده‌ها رسانیده‌اند.

👇

پانوشت :
1ـ بنگرید بکتاب «کار و پیشه و پول».


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 احمد کسروی

🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..

🔹 11ـ چه رختی بدعوای خود می‌پوشانند : (تکه‌ی یک از یک)


در آن نوشته‌ها آقای نورالدین سخنی بمیان آورده که آن هم دانستنی و شنیدنیست. این سخن در کتابهای فقهی هست و او هم یاد کرده. کوتاهشده‌اش اینست که می‌گوید : «مذهب شیعه طرفدار عدلست و عالیترین شکل حکومت را خواهانست. خلیفه یا حاکم باید برگزیده‌ی خدا باشد ، معصوم باشد .. و چون این شکل حکومت ممکن نیست و ما برای آنکه در نتیجه‌ی نبودن حکومت ، اختلالی روی ندهد با هر حکومتی که باشد مدارا می‌کنیم و با آن راه می‌رویم».

اینها که آن ادعا را می‌کنند چون یکباره بی‌دلیلست ، آنگاه ‌این خود ایراد دیگریست که اگر حکومت حق شماست پس چرا گام پیش نمی‌گزارید که آن را بدست آورید ، برای گریز از ایراد بدعوای خود چنین رختی پوشانیده‌اند. بگفته‌ی نحویها : «علل ذکرها بعدالوقوع». با دعواهای پوچ و بدآموزیهای زهرآلود خود یک توده را بآتش بدبختی می‌سوزانند و این هم بهانه‌شان می‌باشد.

ما از ایشان می‌پرسیم : شما این فلسفه را از کجا آورده‌اید؟.. آیا شما از آیین اسلام سخن می‌رانید یا از فهم و اندیشه‌ی خودتان؟.. اگر از آیین اسلامست ، اسلام در زمینه‌ی خلافت ترتیب روشنی داشته که هزاروسیصد سال بیشتر بکار بسته شده و همه آن را می‌دانند. اگر از فهم و اندیشه‌ی خودتان سخن می‌رانید و می‌خواهید موضوع را با دلیلِ عقل ثابت کنید ما ناچاریم بگوییم که فهم و خرد باین فلسفه‌ی شما می‌خندد.

اگر شما می‌خواهید پیروی از خرد کنید امروز هم خردمندان برآن شده‌اند که در یک توده هیچ کسی نباید بدیگران حکومت کند. بلکه هر توده‌ای باید خودش کارهای خود را راه برد. آن کاری را که در زمانهای پیش پادشاه یا خلیفه می‌کرد ، امروز نمایندگان خود توده در پارلمان می‌کنند و این بهترین و والاترین شکل حکومتست. آن فلسفه‌ای که شما درست کرده‌اید دیگر زمینه‌ای برایش بازنمانده.

از این گذشته آن فلسفه بدعوای شما چه ربط دارد؟!.. بسیار نیک خلیفه باید برگزیده‌ی خدا باشد .. این چه ربط دارد بآنکه شما بگویید حکومت حق علماست؟!. چه ربط دارد به آنکه دولتها را جائر و غاصب شمارید؟!.. بقول خودتان امروز خلیفه‌ای که برگزیده‌ی خدا باشد نیست پس برای چه مردم را با مشروطه و حکومتهای قانونی بدشمنی وامیدارید؟!.

کسانی که هوادار «حکومت عدل» اند اگر راست می‌گویند و چنان حکومت شدنیست باید دست بهم دهند و بکوشند و آن را روان گردانند ، نه آنکه خیال آن را در دل گرفته به همان دستاویز با هر حکومتی که هست دشمنی نمایند و مردمِ نادان را بخیانت و نافرمانی برانگیزند.

با این فلسفه ، ملایان مردم‌آزاری خود را تکمیل کرده‌اند. این فلسفه در دست آنها عنوانست که هر حکومتی که بود ـ استبدادی یا مشروطه‌ای ـ با آن کارشکنی کنند و بنام آنکه «حکومت عدل» نیست مردم را دلسرد گردانند ، بلکه بخیانت وادارند ، و در همان حال در زیر نگهبانی آن حکومت زندگی کرده از بنیادگزاریهایش برخودار شوند. اینست معنی آن فلسفه. [1]



پانوشتها :
1ـ تا اینجا بوده دستنوشته‌هایی که بچاپخانه رفته و افسوسمندانه کتاب ناانجام مانده. (گردآورنده)


🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (دو از دو)


گذشته‌ها گذشته ـ شما همین سی و اند سال دوره‌ی مشروطه را بگیرید و رفتار این گروه را بیاد آورید. در این دوره که صدها چیزهای کهن برافتاده و صدها چیزهای نو پدید آمده همیشه اینان پیرو مردم بوده‌اند. بدینسان که یک چیزی تا تازه بوده و بیشتر مردم از آن می‌رمیده‌اند اینان از در ایستادگی درآمده‌اند. ولی همانکه اندک‌پیشرفتی رو داده و بیشتر مردم آن را پذیرفته‌اند اینان نیز پذیرفته و آن را سرمایه‌ی دیگری برای خود ساخته‌اند. هنوز فراموش نکرده‌ایم که در سی و اند سال پیش که گفتگوی کره بودن زمین و گردیدن آن بگرد آفتاب و پدید آمدن باران از بخار و اینگونه سخنان تازه رواج می‌یافت و انبوه مردم از آنها می‌رمیدند اینان ـ این پیشوایان ـ بجای آنکه مردم را بجای خود نشانند باد بآتش نادانی ایشان می‌زدند و خود به پیروی از آنان هیاهو برمی‌انگیختند و آشکاره شاگردان دبستانها را بیدین خوانده مردم عامی را بآزار و گزند آنان وامی‌داشتند. لیکن چون کم‌کم دانشها رواج بیشتر یافت و هر کسی آشنا بآنها گردید و این زمان بیشتر مردم خواهان و خریدار گفتگو از آنها شدند اینان نیز رنگ سخن را دیگر کرده و گفتگو از آنها بمیان آوردند و بلکه چنین گفتند که امامانشان از این دانشها آگاهی داده بوده‌اند.

اینها همه نتیجه‌ی بیکاریست ، نتیجه‌ی نداشتن راه روزیست. دوباره می‌گویم اینان بجای پیشوایی پیرو دلخواه مردم می‌باشند و شما اگر نیک نگرید کار اینان نه پندآموزی ، بلکه سرگرم داشتن مردم می‌باشد. باینمعنی چیزهایی را که خود مردم می‌دانند و خوش می‌دارند اینان آنها را بگفتگو گزارده سرگرمشان دارند و جای افسوس است که با این کار خود آنان را در گمراهی و نادانی پافشارتر گردانند.

بارها دیده شده یکی از اینان چون سخن گفته و دیده نابهنگام افتاده و خریدار ندارد از آن بازگشته. این در چند سال پیش رو داده که یکی بر منبر چون کسانی را از کردان میان شنوندگان دیده بهر خوشایند ایشان نام فاروق و صِدّیق را برده و از آنان ستایش نموده. ولی این کار او بر دیگران گران افتاده و اینست ناخشنودی نموده‌اند و او فردا چون آمده و به منبر رفته داستانی آغاز کرده که دختر پیغمبر اسلام را در خواب دیده است و او از رهگذر آن سخن خشمناک بوده و چنین گفته است : «من از شیخین خشنود نیستم فدک از دست من گرفتند مرا خشنود گردانند پس از آن ...» برای دلجویی از یکمشت نادان چنین دروغ رسوایی را ساخته و گفته است. پس از هزار و سیصد سال در آنجهان کینه‌ی فدک درمیانست و دختر پیغمبر هنوز از شیخین ناخشنود می‌باشد. خدا روی بیشرمی را سیاه کناد. [1]

چنانکه سپس خواهیم گفت از بزرگترین گناههاست که کسی درآمدن بکار توده و گفتگو کردن از آن و پند دادن و راهنمایی را سرمایه‌ی روزی گیرد و یا از آن راه درپی شکوه‌اندوزی و خودنمایی باشد. گذشته از بیکاری این خود گناه بس زشتی است و ما چون آن را در جایش یاد خواهیم کرد در اینجا بیش از این بسخن دنباله نمی‌دهیم.

اینکه می‌گوییم باید هر کسی بکاری یا پیشه‌ای برخیزد چنانکه از گفته‌هامان پیداست آن کار و پیشه را می‌خواهیم که کوششی در راه بسیج دربایستهای زندگانی شمرده شود و روشنتر گویم سودی را بتوده دربر دارد. در جاهای دیگری در این باره گشادتر سخن رانده و نیک بازنموده‌ایم که پیشه‌های روا کدامست (2) .

یک رشته کارهایی همچون فالگیری و دعانویسی و ستاره‌شماری [3] و رمل‌اندازی و امامزاده‌داری و مانند اینها همگی پیشه‌های نارواست. کسانی که باینها می‌پردازند گذشته از آنکه بیکارند و در گردانیدن چرخ زندگی با دیگران همدستی نمی‌نمایند این گناه را نیز بگردن می‌گیرند که مردم را از راه برده و بچیزهای بیهوده دلگرم می‌سازند. از اینرو اینان بدتر از راهزنان می‌باشند. زیرا راهزنان بر سر شاهراه ایستاده و رهگذریان را لخت کنند و باز براهشان رها گردانند. ولی اینان مردم را به بیراهه کشیده در آنجا لختشان می‌کنند که هم داراییشان می‌گیرند و هم گمراهشان می‌گردانند.


پانوشت :
1ـ این کس «شریعت سنگلجی» می‌باشد. بنگرید به کتاب «گفت و شنید».
2ـ [کتاب] «راه رستگاری». (پیمان)
3ـ ستاره‌شماری از تأثیر ستارگان بر سرنوشت مردمان سخن می‌راند و جز از ستاره‌شناسی است که شاخه‌ای از دانشها می‌باشد. در سال چهارم پیمان در این باره سخن گفته شده و خوانندگان آن ماهنامه معنی این واژه را می‌دانستند.


🌸

(تکه‌ای از نوشتار بالا)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 1ـ چگونه نیک باشیم؟.

باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید (یک از دو)


از گفتار دیروزی نتیجه این را گرفتیم که اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیک باشیم تا از جهان نیکی بینیم.

کنون می‌خواهیم از راه «نیکی» گفتگو کنیم و می‌خواهیم بگوییم نیکی چیست و چگونه می‌توان یک توده را نیک گردانید.

در سخن این را هر کسی خواهد پذیرفت که باید نیک بود ، ولی چون بکار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشکال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیک و بد دانسته نیست و یک پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیک و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر کسی چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری می‌کند.

می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی کسانی خواهد برخورد که می‌گوییم نیک و بد دانسته نیست. ولی این یک حقیقتی است که انکارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌کنم.

دوم در نیکی هر کسی چشمش بدیگرانست. هر کسی نیکی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش می‌کند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ‌کس توجه بخود ندارد و هیچ‌کس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع کنیم. بلکه راستی اینست که هر کسی خود را در آن حالی که هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.

یک دسته از این بالاترند و کارهایی را که از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود می‌کنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً کسی که ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یک میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمی‌کند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستکار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی کنم».

همین یک سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلکه باید گفت : یک سد آهنینی است ـ سدی که باید بشکنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.

راه نیکی یک توده آنست که هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را به نیکی وادارد. از این راه است که می‌توان یک نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی که امروز هست بیکبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال کنید همه‌ی کوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.

سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای کمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این کار بدو گونه تواند بود : یکی آنکه هر کسی متوجه خود باشد و دست بکیف برد و پولی بیش یا کم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست که یک مبلغی گرد خواهد آمد و یک دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینکه هر کسی خود را فراموش کند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اکتفا کند و هر یکی بنوبت خود زبان باز کرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نکنید. خدا بشما پاداش خواهد داد . .». هر یکی همین را کند. پیداست که هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.

این مثل از هر باره راست است. در نیکی نیز تا کسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل که سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و کنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده کار می‌کنند و این حال مردم است که روز بروز بدتر می‌گردند.

این یک راستی است. یک حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است که مردم هر کسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در کردار بسیار دشوار است.

دیو سرکشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین کاری نخواهد گزاشت. هر کسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها که ما یاد می‌کنیم درو کارگر نخواهد بود.

بلکه کسانی چنان سرمستند که نیک می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست که بخود پردازند و به نیکی خود کوشند.



🌸

📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»

🖌 احمد کسروی

🔸 31ـ گناه دیگر زن ناگرفتن است (یک از یک)


از دیده‌ی پیشرفت کار زندگی یک گناه دیگر زن ناگرفتن است. زیرا آفریدگار زنان و مردان را برای همدیگر آفریده و اینست همیشه و در همه ‌جا شماره‌ی آنان را یکسان ساخته که باید گفت هر یک مرد در برابر یک زنست. از آنسو ما نیک می‌دانیم که نیرومندی و سرفرازی یک توده با فزونی و انبوهی مردم آن باشد. نیز می‌دانیم که باید مردم فرزندانی از خود بازگزارند تا نژاد آدمی برنیفتد و این چیزیست که آفریدگار خواسته. پس کسی که زن نمی‌گیرد باید گفت از یکسو نافرمانی با خدا کرده و از خواست او گردن پیچیده. از یکسو هم بدی توده‌ی خود را خواسته و درپی نیرومندی و سرفرازی آن نبوده. نیز او بیگمان به یک زنی ستم کرده و مایه‌ی تیره‌روزی وی شده. پس از همه‌ی اینها مردی که زن نمی‌گیرد چه ناپاکیها که ننماید؟!..

شما آن را ببینید که کنون چنین گناهی را بس کوچک می‌گیرند ، بلکه هیچ گناهش نمی‌شمارند و کسانی که از زناشویی سر باززده‌اند بدیگران زباندرازی می‌نمایند و همیشه از در برتری‌فروشی درآمده چنین می‌گویند : «من فلان نیستم که زود زن گیرم. من تا دستگاهم درست نشود زن نخواهم گرفت.» این را کسانی می‌گویند که بیش از چهل سال دارند و دانسته نیست کی دستگاهشان درست خواهد شد. در جایی که بنیادی برای نیک و بد نیست چه شگفت که هر کسی آن را در ترازوی سود خود سنجد؟! چه شگفت که هر کسی بآلودگیهای خود رنگ نیکی دهد؟!

در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار می‌بردند و فیلسوفش می‌خواندند من آرزو کردم او را می‌شناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن می‌گفتم او پاسخ داد : «من او را می‌شناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانه‌های دیگران بودی. چند سال در خانه‌ی این و چند سال در خانه‌ی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تن‌آسانی می‌نموده و بخوشی می‌پرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیم‌شب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام می‌ساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده می‌دیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن می‌بود».

این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتوده‌ی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانه‌های دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف می‌نامند و افسوسها بمرگش می‌خورند ، و این کار را کسانی می‌کنند که می‌خواهند بجلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمه‌ی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی می‌گیرند که بچنین کسانی می‌گویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی در خود سراغ نمی‌دارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بی‌نیاز می‌انگارند. اینست اندازه‌ی گرفتاری یک توده.

اینها را می‌نگارم و می‌خواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. می‌خواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.

این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه‌بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.



🌸

21ـ ادیب پیشاوری
(این شاعر مثنوی قیصرنامه را در 14هزار بیت در زمان جنگ یکم جهانگیر در ستایش ویلهلم قیصر آلمان سروده.)