📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 29ـ نیک و بد از دیده‌ی آرامش و سامان زندگانی (یک از یک)
بسخن خود بازگردیم : چیزهایی که از دیده‌ی آرامش زندگانی بد است آنها را همه می‌شناسند ـ از دزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری و زدن و کشتن و ویران کردن و تاراج نمودن و کاغذ ساختن و گواهی دروغ دادن و مانند اینها. اینها چیزهاییست که اگر جلوگیری نشود آرامش و ایمنی از میان برخیزد و مردم نتوانند در یکجا زندگی کنند. اینست قانونها اینها را گناه شمارد و به هر یکی کیفری گزارد و ما را بگفتگو از اینها نیاز نیست. تنها این را می‌نگاریم که پیش ما هر دغلکاری گناهست و مایه‌ی نابسامانی کار زندگانی و رنج مردم می‌باشد. مثلاً کسی که وام از کسی می‌گیرد و نوشته می‌سپارد و یا داد [و] ستد کرده بدهکار می‌ماند ولی سپس از در انکار درمی‌آید این کار او با دزدی یکسانست و باید آن را هم گناه دانست و کیفر داد و ما از این در جای دیگری سخن رانده‌ایم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 29ـ نیک و بد از دیده‌ی آرامش و سامان زندگانی (یک از یک)
بسخن خود بازگردیم : چیزهایی که از دیده‌ی آرامش زندگانی بد است آنها را همه می‌شناسند ـ از دزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری و زدن و کشتن و ویران کردن و تاراج نمودن و کاغذ ساختن و گواهی دروغ دادن و مانند اینها. اینها چیزهاییست که اگر جلوگیری نشود آرامش و ایمنی از میان برخیزد و مردم نتوانند در یکجا زندگی کنند. اینست قانونها اینها را گناه شمارد و به هر یکی کیفری گزارد و ما را بگفتگو از اینها نیاز نیست. تنها این را می‌نگاریم که پیش ما هر دغلکاری گناهست و مایه‌ی نابسامانی کار زندگانی و رنج مردم می‌باشد. مثلاً کسی که وام از کسی می‌گیرد و نوشته می‌سپارد و یا داد [و] ستد کرده بدهکار می‌ماند ولی سپس از در انکار درمی‌آید این کار او با دزدی یکسانست و باید آن را هم گناه دانست و کیفر داد و ما از این در جای دیگری سخن رانده‌ایم.
🌸
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 احمد کسروی
🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..
🔹 10ـ پاسخهایی که ملایان بما دادند. (تکه‌ی یک از یک)
مقصود از این دفترچه این بود که ملایان که فشار بدولت آورده درخواستها (درباره‌ی کتابهای ما) می‌کنند ، دولت بایست نخست تکلیف خود و کشور را با آنان روشن گرداند. ما پیشنهاد کردیم که دولت ملایان را در کاخ سفید [1] یا در دربار گرد آورد و از آنها در این زمینه پرسشها کند. آن چند پرسش را که در روزنامه نشر کرده بودیم برُویه‌ی دیگری در آنجا یاد کردیم. (راستی هم اگر دولت دلسوزی بود باید پیشنهاد را بپذیرد ، چنان نشستی را از ملایان برپا گرداند).
پس از انتشار آن دفترچه آقای فرامرزی مدیر کیهان یادی از آن کرده آن پیشنهاد را (با تحریفی) در روزنامه‌اش آورده بود. سیدنورالدین شیرازی که یکی از ملایان آنجاست با تلگراف داوطلب شده بود که به پرسشها پاسخ دهد. از اینرو من دوباره پرسشها را بروزنامه‌ی کیهان فرستادم و آقای نورالدین پاسخهایی نوشت.
نوشته‌های او درازست و خواستش از آنها دو چیز بوده. یکی هو کردن و بسخنان بیجا پرداختن ، دیگری خواننده را گیج ساختن و مطلب را از میان بردن. در آن نوشته دو چیزِ شگفتی هست : یکی آنکه ملای شیرازی مدعی شده که مشروطه را مذهب شیعه پدید آورده که دانسته نیست معنایش چیست؟.. دیگری ما چون در نوشته‌های خود مشروطه یا دمکراسی را «سررشته‌داری توده» معنی می‌کنیم از اینجا باشتباه افتاده و چنین دانسته که مشروطه آن حکومتیست که اکثریت مردم طرفدار آن باشند. از روی این اشتباه بمن ایراد گرفته که اکثریت مردم ایران طرفدار حکومت مذهبی هستند. اینها نمونه‌ای از ارزش آن نوشته‌هاست.
اما پاسخهایی که داده ، نخست بهتر است پرسشها را یاد کنم.
1) این دعوای حکومت که شما می‌کنید دلیلش چیست؟.. اگر دلیلش خلافت اسلامیست که امروز بیکبار از میان رفته زمینه‌ی آن نیز نمانده. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ، پس کشور اسلامی نمانده که سخن از خلافتش رود.
2) حکومت را بکدام یکی از شما دهند ، هزار تن که حکومت نتوانند کرد ، حکومت یا شوریست و در آن حال باید مجلس برپا گردد و یا استبدادیست و در آن حال باید به یک تن سپرده شود ، شما کدام یکی را می‌گویید؟..
3) اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟.. خواهید توانست با زکاتِ شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟.. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟..
4) این دعوای شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟..
اینها پرسشهای ما بود. آقای نورالدین پاسخهای درهمی داده که من کوتاهشده‌ی هر یکی را یاد می‌کنم :
در پاسخ پرسش یکم از قرآن و حدیث دلیل آورده : «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ» [2] ، «علماء امتی افضل من انبیاء بنی‌اسرائیل». آیه درباره‌ی دین یاد گرفتنست و معنایش اینست : «چرا نمی‌کوچند از هر ایلی یک دسته از آنها که دین را نیک یاد گیرند». حدیث هم در ستایش دانایانست. می‌گوید : «دانایان امت من بهتر از پیغمبران بنی‌اسرائیل خواهند بود».
خوانندگان نیک اندیشند که اینها چه دلالت دارد که ملاها حق حکومت پیدا کنند؟..
درباره‌ی پرسش دوم آقای نورالدین خود را به پناه قانون اساسی کشیده می‌گوید : «بر طبق قانون اساسی عمل می‌شود». باید پرسید : شما که بقانون اساسی گردن نگزارده‌اید. آنگاه این قانون اساسی چهل سالست پیدا شده به پیش از آن چه می‌گویید؟.. اگر این پرسش پنجاه سال پیش شده بود چه پاسخ می‌دادید؟!.
آنگاه در قانون اساسی ایران در این باره چیزی که هست آنست که در هر دوره‌ی مجلس پنج تن از علما درمیان نمایندگان باشند و بهمه‌ی قانونها دیده‌بانی کنند ، و این اصل در قانون اساسی زورکی گنجانیده شده. اینست در چهارده دوره‌ی مجلس یک بار مورد عمل نگردیده. به هر حال در قانون اساسی پاسخی بپرسشهای ما نیست.
درباره‌ی پرسش سوم همان کار را کرده است و پیداست که چیست.
قانون اساسی بروی پایه‌ی دمکراسی تدوین گردیده و دمکراسی آنست که یک توده خودش کارهای خودش را راه برد و کسی درمیان آنها نباشد که دعوای حکومت یا فرمانروایی کند. ملای شیراز می‌خواهد دعوای حکومت را که او و همکارانش دارند با آن سازش دهد.
پانوشتها :
1ـ یکی از کاخهای سعدآباد ـ و
2ـ سوره‌ی توبه (9) ، تکه‌ای از آیه‌ی 122. ـ و
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..
🔹 10ـ پاسخهایی که ملایان بما دادند. (تکه‌ی یک از یک)
مقصود از این دفترچه این بود که ملایان که فشار بدولت آورده درخواستها (درباره‌ی کتابهای ما) می‌کنند ، دولت بایست نخست تکلیف خود و کشور را با آنان روشن گرداند. ما پیشنهاد کردیم که دولت ملایان را در کاخ سفید [1] یا در دربار گرد آورد و از آنها در این زمینه پرسشها کند. آن چند پرسش را که در روزنامه نشر کرده بودیم برُویه‌ی دیگری در آنجا یاد کردیم. (راستی هم اگر دولت دلسوزی بود باید پیشنهاد را بپذیرد ، چنان نشستی را از ملایان برپا گرداند).
پس از انتشار آن دفترچه آقای فرامرزی مدیر کیهان یادی از آن کرده آن پیشنهاد را (با تحریفی) در روزنامه‌اش آورده بود. سیدنورالدین شیرازی که یکی از ملایان آنجاست با تلگراف داوطلب شده بود که به پرسشها پاسخ دهد. از اینرو من دوباره پرسشها را بروزنامه‌ی کیهان فرستادم و آقای نورالدین پاسخهایی نوشت.
نوشته‌های او درازست و خواستش از آنها دو چیز بوده. یکی هو کردن و بسخنان بیجا پرداختن ، دیگری خواننده را گیج ساختن و مطلب را از میان بردن. در آن نوشته دو چیزِ شگفتی هست : یکی آنکه ملای شیرازی مدعی شده که مشروطه را مذهب شیعه پدید آورده که دانسته نیست معنایش چیست؟.. دیگری ما چون در نوشته‌های خود مشروطه یا دمکراسی را «سررشته‌داری توده» معنی می‌کنیم از اینجا باشتباه افتاده و چنین دانسته که مشروطه آن حکومتیست که اکثریت مردم طرفدار آن باشند. از روی این اشتباه بمن ایراد گرفته که اکثریت مردم ایران طرفدار حکومت مذهبی هستند. اینها نمونه‌ای از ارزش آن نوشته‌هاست.
اما پاسخهایی که داده ، نخست بهتر است پرسشها را یاد کنم.
1) این دعوای حکومت که شما می‌کنید دلیلش چیست؟.. اگر دلیلش خلافت اسلامیست که امروز بیکبار از میان رفته زمینه‌ی آن نیز نمانده. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ، پس کشور اسلامی نمانده که سخن از خلافتش رود.
2) حکومت را بکدام یکی از شما دهند ، هزار تن که حکومت نتوانند کرد ، حکومت یا شوریست و در آن حال باید مجلس برپا گردد و یا استبدادیست و در آن حال باید به یک تن سپرده شود ، شما کدام یکی را می‌گویید؟..
3) اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟.. خواهید توانست با زکاتِ شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟.. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟..
4) این دعوای شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟..
اینها پرسشهای ما بود. آقای نورالدین پاسخهای درهمی داده که من کوتاهشده‌ی هر یکی را یاد می‌کنم :
در پاسخ پرسش یکم از قرآن و حدیث دلیل آورده : «فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَائِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ» [2] ، «علماء امتی افضل من انبیاء بنی‌اسرائیل». آیه درباره‌ی دین یاد گرفتنست و معنایش اینست : «چرا نمی‌کوچند از هر ایلی یک دسته از آنها که دین را نیک یاد گیرند». حدیث هم در ستایش دانایانست. می‌گوید : «دانایان امت من بهتر از پیغمبران بنی‌اسرائیل خواهند بود».
خوانندگان نیک اندیشند که اینها چه دلالت دارد که ملاها حق حکومت پیدا کنند؟..
درباره‌ی پرسش دوم آقای نورالدین خود را به پناه قانون اساسی کشیده می‌گوید : «بر طبق قانون اساسی عمل می‌شود». باید پرسید : شما که بقانون اساسی گردن نگزارده‌اید. آنگاه این قانون اساسی چهل سالست پیدا شده به پیش از آن چه می‌گویید؟.. اگر این پرسش پنجاه سال پیش شده بود چه پاسخ می‌دادید؟!.
آنگاه در قانون اساسی ایران در این باره چیزی که هست آنست که در هر دوره‌ی مجلس پنج تن از علما درمیان نمایندگان باشند و بهمه‌ی قانونها دیده‌بانی کنند ، و این اصل در قانون اساسی زورکی گنجانیده شده. اینست در چهارده دوره‌ی مجلس یک بار مورد عمل نگردیده. به هر حال در قانون اساسی پاسخی بپرسشهای ما نیست.
درباره‌ی پرسش سوم همان کار را کرده است و پیداست که چیست.
قانون اساسی بروی پایه‌ی دمکراسی تدوین گردیده و دمکراسی آنست که یک توده خودش کارهای خودش را راه برد و کسی درمیان آنها نباشد که دعوای حکومت یا فرمانروایی کند. ملای شیراز می‌خواهد دعوای حکومت را که او و همکارانش دارند با آن سازش دهد.
پانوشتها :
1ـ یکی از کاخهای سعدآباد ـ و
2ـ سوره‌ی توبه (9) ، تکه‌ای از آیه‌ی 122. ـ و
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (یک از دو)
اما بدیها از دیده‌ی پیشرفت کار جهان : در این باره بسخن گشادتری نیاز است ، اگر کسانی نگارشهای ما را درباره‌ی کار و پیشه [1] خوانده‌اند می‌دانند که ما زندگانی را به چه معنی می‌گیریم و کار و پیشه را تا چه اندازه ارجمند می‌شناسیم. اگر بسخن کوتاهی بسنده کنیم باید گفت آفریدگار مردم را که آفریده دربایستهای آنان را در طبیعت آماده نهاده. این زمین و این هوا و این تابش آفتاب ـ اینها سرچشمه‌ی زندگی هستند و آدمیان آنچه نیاز دارند در اینها بسیجیده شده. چیزی که هست باید همه کوشند تا دربایستهای زیستن را از خوراک و پوشاک و دارو بسیجند و دیگر چیزها را آماده گردانند.
این خود رازیست که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته است و این قانونِ خداییست که هر کسی باید در پیشرفت کار زندگی دست دارد و هر کسی باندازه‌ی شایستگی خدادادی و باندازه‌ی کوششی که بسود توده می‌کند از داده‌های خدایی بهره‌مند گردد.
از اینجا پیداست که بیکاری و مفتخواری و همچنین کارهایی که سودی از آنها بتوده نتواند بود از خواست خدا بیرونست و خود گناه می‌باشد. نخست از بیکاری سخن می‌رانیم : امروز کمتر کسانی این را گناه می‌شمارند و اگر برخی با زبان چنان سخنی می‌گویند بیگمان دلهاشان آن را نمی‌پذیرد. باین دلیل که بیکاران را خوار نمی‌دارند و خودشان اگر بیکارند شرمنده نمی‌شوند.
بیکاری گذشته از آنکه ستمگریست زیرا کسی که بیکار می‌نشیند خود می‌خواهد بی‌آنکه کوششی کند از توشه‌ی زندگی که دیگران آماده ساخته‌اند بهره جوید این زیان را هم با خود دارد که کسی که کار و یا پیشه‌ای پیش نگرفته چون راه روزی درستی نمی‌دارد ناگزیر است بکارهای ناروایی برخیزد. بدینسان که اگر مرد بی‌باکیست بدزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری پردازد و اگر نیست از در سالوسی درآید و با فریبکاریها پول از مردم گیرد ، و یا چاپلوسانه خود را بتوانگران بندد ، و یا به نیرنگبازیهایی از فالگیری و دعانویسی و مانند این برخیزد.
اینها زیان بیکاریست و شما آن را ببینید که از هزار سال باز همیشه کسانی بیکاری را دلیل نیکی و پارسایی شمرده‌اند که نه تنها زشتی آن را از میان برده‌اند بلکه نیکش نیز جلوه داده‌اند. اینست همیشه مردان باکار را از برزگران و بازرگانان و بازاریان و دیگران خوار می‌داشته‌اند و کتابها پر از نکوهش بازار و بازاریان می‌باشد تا آنجا که بازار را جایگاه شیطان خوانده‌اند.
این یک نمونه‌ایست که چگونه نیک و بد بهم آمیخته و رنگ وارونه بخود گرفته است. در اینجا داستانی هست که می‌باید یاد کنیم. نیک می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش در ایران ریش تراشیدن رواج نداشت و کسانی که رو تراشیده بودند تردامنشان (فاسق) می‌شماردند و اگر مرد ریش‌تراشیده‌ای پیش ملایی رفته می‌خواستی گواهی درباره‌ی یک گفتگویی دهد بیگمان او را نپذیرفتندی ولی اگر مرد بیکاری رفتی بَرو ایراد نگرفتندی و گواهیش را پذیرفتندی. بلکه بیکاری او را دلیل پارساییش گرفته ارج بیشتر بگواهی او گزاردندی. این چیزیست که بارها رخ دادی و همگی آن را می‌دانیم.
کنون شما داوری کنید که ریش تراشیدن چرا گناه بوده و آیا چه زیان ازو تواند برخاست؟! وانگاه آیا چه پیوستگی میانه‌ی ریش تراشیدن و دروغ گفتن توان پنداشت که گواهی او را نپذیرند؟! از آنسوی این را بیندیشید که بیکاری نزدیکترین پیوستگی را با دروغگویی دارد. زیرا دروغ بیش از همه میوه‌ی نیاز است و مرد بیکار چون تهیدست است همیشه نیازمند باشد و بآسانی توان او را به هر دروغی واداشت. اگر کارها از راهش بودی بایستی گواهی او را نپذیرفتندی. این نمونه‌ی دیگری از بهم آمیختن نیک و بد و برافتادن پایه‌ی آنهاست.
آن کسانی که بیکاری را نیک شمارده‌اند ما اگر زیان آن را درباره‌ی خود ایشان بسنجیم اندازه‌ی بدیش را خواهیم دریافت. زیرا اینان که بنام پارسایی از کار کناره جسته‌اند نتیجه آن شده که برای زیست خود بکارهای بسیار ناروایی برخیزند. ما اگر از آنان و کارهای آنان سخن رانیم به هر گروهی که پردازیم باید ده یا بیست صفحه را سیاه سازیم. در اینجا تنها صوفیان را یاد کرده و بخوانندگان راه می‌نماییم که کتاب اسرارالتوحید را که چند سال پیش چاپ یافته بخوانند. زیرا آن کتاب بیاد گرفتن فارسی کمک می‌کند و از آنسوی خواننده داستانهای شگفتی را از صوفیان آموخته و براه و شیوه‌ی زیست ایشان آشنا گردد.
گروه دیگری آنانند که پندآموزی و راهنمایی را راه روزی گرفته‌اند و بهتر است ما حال ایشان را بسنجیم. همه می‌دانیم که اینان با دعوای پندآموزی و راهنمایی چون در کردار و گفتار آزاد نبوده‌اند ناگزیر بوده‌اند که دربند خشنودی مردم باشند و کسی را از خود نرنجانند تا بتوانند بهره از دهش ایشان جویند از اینرو همیشه راستی را فدای سود خود کرده‌اند. خدا می‌داند که از همین راه چه گزندی بتوده‌ها رسانیده‌اند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (یک از دو)
اما بدیها از دیده‌ی پیشرفت کار جهان : در این باره بسخن گشادتری نیاز است ، اگر کسانی نگارشهای ما را درباره‌ی کار و پیشه [1] خوانده‌اند می‌دانند که ما زندگانی را به چه معنی می‌گیریم و کار و پیشه را تا چه اندازه ارجمند می‌شناسیم. اگر بسخن کوتاهی بسنده کنیم باید گفت آفریدگار مردم را که آفریده دربایستهای آنان را در طبیعت آماده نهاده. این زمین و این هوا و این تابش آفتاب ـ اینها سرچشمه‌ی زندگی هستند و آدمیان آنچه نیاز دارند در اینها بسیجیده شده. چیزی که هست باید همه کوشند تا دربایستهای زیستن را از خوراک و پوشاک و دارو بسیجند و دیگر چیزها را آماده گردانند.
این خود رازیست که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته است و این قانونِ خداییست که هر کسی باید در پیشرفت کار زندگی دست دارد و هر کسی باندازه‌ی شایستگی خدادادی و باندازه‌ی کوششی که بسود توده می‌کند از داده‌های خدایی بهره‌مند گردد.
از اینجا پیداست که بیکاری و مفتخواری و همچنین کارهایی که سودی از آنها بتوده نتواند بود از خواست خدا بیرونست و خود گناه می‌باشد. نخست از بیکاری سخن می‌رانیم : امروز کمتر کسانی این را گناه می‌شمارند و اگر برخی با زبان چنان سخنی می‌گویند بیگمان دلهاشان آن را نمی‌پذیرد. باین دلیل که بیکاران را خوار نمی‌دارند و خودشان اگر بیکارند شرمنده نمی‌شوند.
بیکاری گذشته از آنکه ستمگریست زیرا کسی که بیکار می‌نشیند خود می‌خواهد بی‌آنکه کوششی کند از توشه‌ی زندگی که دیگران آماده ساخته‌اند بهره جوید این زیان را هم با خود دارد که کسی که کار و یا پیشه‌ای پیش نگرفته چون راه روزی درستی نمی‌دارد ناگزیر است بکارهای ناروایی برخیزد. بدینسان که اگر مرد بی‌باکیست بدزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری پردازد و اگر نیست از در سالوسی درآید و با فریبکاریها پول از مردم گیرد ، و یا چاپلوسانه خود را بتوانگران بندد ، و یا به نیرنگبازیهایی از فالگیری و دعانویسی و مانند این برخیزد.
اینها زیان بیکاریست و شما آن را ببینید که از هزار سال باز همیشه کسانی بیکاری را دلیل نیکی و پارسایی شمرده‌اند که نه تنها زشتی آن را از میان برده‌اند بلکه نیکش نیز جلوه داده‌اند. اینست همیشه مردان باکار را از برزگران و بازرگانان و بازاریان و دیگران خوار می‌داشته‌اند و کتابها پر از نکوهش بازار و بازاریان می‌باشد تا آنجا که بازار را جایگاه شیطان خوانده‌اند.
این یک نمونه‌ایست که چگونه نیک و بد بهم آمیخته و رنگ وارونه بخود گرفته است. در اینجا داستانی هست که می‌باید یاد کنیم. نیک می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش در ایران ریش تراشیدن رواج نداشت و کسانی که رو تراشیده بودند تردامنشان (فاسق) می‌شماردند و اگر مرد ریش‌تراشیده‌ای پیش ملایی رفته می‌خواستی گواهی درباره‌ی یک گفتگویی دهد بیگمان او را نپذیرفتندی ولی اگر مرد بیکاری رفتی بَرو ایراد نگرفتندی و گواهیش را پذیرفتندی. بلکه بیکاری او را دلیل پارساییش گرفته ارج بیشتر بگواهی او گزاردندی. این چیزیست که بارها رخ دادی و همگی آن را می‌دانیم.
کنون شما داوری کنید که ریش تراشیدن چرا گناه بوده و آیا چه زیان ازو تواند برخاست؟! وانگاه آیا چه پیوستگی میانه‌ی ریش تراشیدن و دروغ گفتن توان پنداشت که گواهی او را نپذیرند؟! از آنسوی این را بیندیشید که بیکاری نزدیکترین پیوستگی را با دروغگویی دارد. زیرا دروغ بیش از همه میوه‌ی نیاز است و مرد بیکار چون تهیدست است همیشه نیازمند باشد و بآسانی توان او را به هر دروغی واداشت. اگر کارها از راهش بودی بایستی گواهی او را نپذیرفتندی. این نمونه‌ی دیگری از بهم آمیختن نیک و بد و برافتادن پایه‌ی آنهاست.
آن کسانی که بیکاری را نیک شمارده‌اند ما اگر زیان آن را درباره‌ی خود ایشان بسنجیم اندازه‌ی بدیش را خواهیم دریافت. زیرا اینان که بنام پارسایی از کار کناره جسته‌اند نتیجه آن شده که برای زیست خود بکارهای بسیار ناروایی برخیزند. ما اگر از آنان و کارهای آنان سخن رانیم به هر گروهی که پردازیم باید ده یا بیست صفحه را سیاه سازیم. در اینجا تنها صوفیان را یاد کرده و بخوانندگان راه می‌نماییم که کتاب اسرارالتوحید را که چند سال پیش چاپ یافته بخوانند. زیرا آن کتاب بیاد گرفتن فارسی کمک می‌کند و از آنسوی خواننده داستانهای شگفتی را از صوفیان آموخته و براه و شیوه‌ی زیست ایشان آشنا گردد.
گروه دیگری آنانند که پندآموزی و راهنمایی را راه روزی گرفته‌اند و بهتر است ما حال ایشان را بسنجیم. همه می‌دانیم که اینان با دعوای پندآموزی و راهنمایی چون در کردار و گفتار آزاد نبوده‌اند ناگزیر بوده‌اند که دربند خشنودی مردم باشند و کسی را از خود نرنجانند تا بتوانند بهره از دهش ایشان جویند از اینرو همیشه راستی را فدای سود خود کرده‌اند. خدا می‌داند که از همین راه چه گزندی بتوده‌ها رسانیده‌اند.
👇
📖 انکیزیسیون در ایران
🖌 احمد کسروی
🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..
🔹 11ـ چه رختی بدعوای خود می‌پوشانند : (تکه‌ی یک از یک)
در آن نوشته‌ها آقای نورالدین سخنی بمیان آورده که آن هم دانستنی و شنیدنیست. این سخن در کتابهای فقهی هست و او هم یاد کرده. کوتاهشده‌اش اینست که می‌گوید : «مذهب شیعه طرفدار عدلست و عالیترین شکل حکومت را خواهانست. خلیفه یا حاکم باید برگزیده‌ی خدا باشد ، معصوم باشد .. و چون این شکل حکومت ممکن نیست و ما برای آنکه در نتیجه‌ی نبودن حکومت ، اختلالی روی ندهد با هر حکومتی که باشد مدارا می‌کنیم و با آن راه می‌رویم».
اینها که آن ادعا را می‌کنند چون یکباره بی‌دلیلست ، آنگاه این خود ایراد دیگریست که اگر حکومت حق شماست پس چرا گام پیش نمی‌گزارید که آن را بدست آورید ، برای گریز از ایراد بدعوای خود چنین رختی پوشانیده‌اند. بگفته‌ی نحویها : «علل ذکرها بعدالوقوع». با دعواهای پوچ و بدآموزیهای زهرآلود خود یک توده را بآتش بدبختی می‌سوزانند و این هم بهانه‌شان می‌باشد.
ما از ایشان می‌پرسیم : شما این فلسفه را از کجا آورده‌اید؟.. آیا شما از آیین اسلام سخن می‌رانید یا از فهم و اندیشه‌ی خودتان؟.. اگر از آیین اسلامست ، اسلام در زمینه‌ی خلافت ترتیب روشنی داشته که هزاروسیصد سال بیشتر بکار بسته شده و همه آن را می‌دانند. اگر از فهم و اندیشه‌ی خودتان سخن می‌رانید و می‌خواهید موضوع را با دلیلِ عقل ثابت کنید ما ناچاریم بگوییم که فهم و خرد باین فلسفه‌ی شما می‌خندد.
اگر شما می‌خواهید پیروی از خرد کنید امروز هم خردمندان برآن شده‌اند که در یک توده هیچ کسی نباید بدیگران حکومت کند. بلکه هر توده‌ای باید خودش کارهای خود را راه برد. آن کاری را که در زمانهای پیش پادشاه یا خلیفه می‌کرد ، امروز نمایندگان خود توده در پارلمان می‌کنند و این بهترین و والاترین شکل حکومتست. آن فلسفه‌ای که شما درست کرده‌اید دیگر زمینه‌ای برایش بازنمانده.
از این گذشته آن فلسفه بدعوای شما چه ربط دارد؟!.. بسیار نیک خلیفه باید برگزیده‌ی خدا باشد .. این چه ربط دارد بآنکه شما بگویید حکومت حق علماست؟!. چه ربط دارد به آنکه دولتها را جائر و غاصب شمارید؟!.. بقول خودتان امروز خلیفه‌ای که برگزیده‌ی خدا باشد نیست پس برای چه مردم را با مشروطه و حکومتهای قانونی بدشمنی وامیدارید؟!.
کسانی که هوادار «حکومت عدل» اند اگر راست می‌گویند و چنان حکومت شدنیست باید دست بهم دهند و بکوشند و آن را روان گردانند ، نه آنکه خیال آن را در دل گرفته به همان دستاویز با هر حکومتی که هست دشمنی نمایند و مردمِ نادان را بخیانت و نافرمانی برانگیزند.
با این فلسفه ، ملایان مردم‌آزاری خود را تکمیل کرده‌اند. این فلسفه در دست آنها عنوانست که هر حکومتی که بود ـ استبدادی یا مشروطه‌ای ـ با آن کارشکنی کنند و بنام آنکه «حکومت عدل» نیست مردم را دلسرد گردانند ، بلکه بخیانت وادارند ، و در همان حال در زیر نگهبانی آن حکومت زندگی کرده از بنیادگزاریهایش برخودار شوند. اینست معنی آن فلسفه. [1]
پانوشتها :
1ـ تا اینجا بوده دستنوشته‌هایی که بچاپخانه رفته و افسوسمندانه کتاب ناانجام مانده. (گردآورنده)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸بخش دوم : در ایران با چه دشواریها روبرو شدیم؟..
🔹 11ـ چه رختی بدعوای خود می‌پوشانند : (تکه‌ی یک از یک)
در آن نوشته‌ها آقای نورالدین سخنی بمیان آورده که آن هم دانستنی و شنیدنیست. این سخن در کتابهای فقهی هست و او هم یاد کرده. کوتاهشده‌اش اینست که می‌گوید : «مذهب شیعه طرفدار عدلست و عالیترین شکل حکومت را خواهانست. خلیفه یا حاکم باید برگزیده‌ی خدا باشد ، معصوم باشد .. و چون این شکل حکومت ممکن نیست و ما برای آنکه در نتیجه‌ی نبودن حکومت ، اختلالی روی ندهد با هر حکومتی که باشد مدارا می‌کنیم و با آن راه می‌رویم».
اینها که آن ادعا را می‌کنند چون یکباره بی‌دلیلست ، آنگاه این خود ایراد دیگریست که اگر حکومت حق شماست پس چرا گام پیش نمی‌گزارید که آن را بدست آورید ، برای گریز از ایراد بدعوای خود چنین رختی پوشانیده‌اند. بگفته‌ی نحویها : «علل ذکرها بعدالوقوع». با دعواهای پوچ و بدآموزیهای زهرآلود خود یک توده را بآتش بدبختی می‌سوزانند و این هم بهانه‌شان می‌باشد.
ما از ایشان می‌پرسیم : شما این فلسفه را از کجا آورده‌اید؟.. آیا شما از آیین اسلام سخن می‌رانید یا از فهم و اندیشه‌ی خودتان؟.. اگر از آیین اسلامست ، اسلام در زمینه‌ی خلافت ترتیب روشنی داشته که هزاروسیصد سال بیشتر بکار بسته شده و همه آن را می‌دانند. اگر از فهم و اندیشه‌ی خودتان سخن می‌رانید و می‌خواهید موضوع را با دلیلِ عقل ثابت کنید ما ناچاریم بگوییم که فهم و خرد باین فلسفه‌ی شما می‌خندد.
اگر شما می‌خواهید پیروی از خرد کنید امروز هم خردمندان برآن شده‌اند که در یک توده هیچ کسی نباید بدیگران حکومت کند. بلکه هر توده‌ای باید خودش کارهای خود را راه برد. آن کاری را که در زمانهای پیش پادشاه یا خلیفه می‌کرد ، امروز نمایندگان خود توده در پارلمان می‌کنند و این بهترین و والاترین شکل حکومتست. آن فلسفه‌ای که شما درست کرده‌اید دیگر زمینه‌ای برایش بازنمانده.
از این گذشته آن فلسفه بدعوای شما چه ربط دارد؟!.. بسیار نیک خلیفه باید برگزیده‌ی خدا باشد .. این چه ربط دارد بآنکه شما بگویید حکومت حق علماست؟!. چه ربط دارد به آنکه دولتها را جائر و غاصب شمارید؟!.. بقول خودتان امروز خلیفه‌ای که برگزیده‌ی خدا باشد نیست پس برای چه مردم را با مشروطه و حکومتهای قانونی بدشمنی وامیدارید؟!.
کسانی که هوادار «حکومت عدل» اند اگر راست می‌گویند و چنان حکومت شدنیست باید دست بهم دهند و بکوشند و آن را روان گردانند ، نه آنکه خیال آن را در دل گرفته به همان دستاویز با هر حکومتی که هست دشمنی نمایند و مردمِ نادان را بخیانت و نافرمانی برانگیزند.
با این فلسفه ، ملایان مردم‌آزاری خود را تکمیل کرده‌اند. این فلسفه در دست آنها عنوانست که هر حکومتی که بود ـ استبدادی یا مشروطه‌ای ـ با آن کارشکنی کنند و بنام آنکه «حکومت عدل» نیست مردم را دلسرد گردانند ، بلکه بخیانت وادارند ، و در همان حال در زیر نگهبانی آن حکومت زندگی کرده از بنیادگزاریهایش برخودار شوند. اینست معنی آن فلسفه. [1]
پانوشتها :
1ـ تا اینجا بوده دستنوشته‌هایی که بچاپخانه رفته و افسوسمندانه کتاب ناانجام مانده. (گردآورنده)
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (دو از دو)
گذشته‌ها گذشته ـ شما همین سی و اند سال دوره‌ی مشروطه را بگیرید و رفتار این گروه را بیاد آورید. در این دوره که صدها چیزهای کهن برافتاده و صدها چیزهای نو پدید آمده همیشه اینان پیرو مردم بوده‌اند. بدینسان که یک چیزی تا تازه بوده و بیشتر مردم از آن می‌رمیده‌اند اینان از در ایستادگی درآمده‌اند. ولی همانکه اندک‌پیشرفتی رو داده و بیشتر مردم آن را پذیرفته‌اند اینان نیز پذیرفته و آن را سرمایه‌ی دیگری برای خود ساخته‌اند. هنوز فراموش نکرده‌ایم که در سی و اند سال پیش که گفتگوی کره بودن زمین و گردیدن آن بگرد آفتاب و پدید آمدن باران از بخار و اینگونه سخنان تازه رواج می‌یافت و انبوه مردم از آنها می‌رمیدند اینان ـ این پیشوایان ـ بجای آنکه مردم را بجای خود نشانند باد بآتش نادانی ایشان می‌زدند و خود به پیروی از آنان هیاهو برمی‌انگیختند و آشکاره شاگردان دبستانها را بیدین خوانده مردم عامی را بآزار و گزند آنان وامی‌داشتند. لیکن چون کم‌کم دانشها رواج بیشتر یافت و هر کسی آشنا بآنها گردید و این زمان بیشتر مردم خواهان و خریدار گفتگو از آنها شدند اینان نیز رنگ سخن را دیگر کرده و گفتگو از آنها بمیان آوردند و بلکه چنین گفتند که امامانشان از این دانشها آگاهی داده بوده‌اند.
اینها همه نتیجه‌ی بیکاریست ، نتیجه‌ی نداشتن راه روزیست. دوباره می‌گویم اینان بجای پیشوایی پیرو دلخواه مردم می‌باشند و شما اگر نیک نگرید کار اینان نه پندآموزی ، بلکه سرگرم داشتن مردم می‌باشد. باینمعنی چیزهایی را که خود مردم می‌دانند و خوش می‌دارند اینان آنها را بگفتگو گزارده سرگرمشان دارند و جای افسوس است که با این کار خود آنان را در گمراهی و نادانی پافشارتر گردانند.
بارها دیده شده یکی از اینان چون سخن گفته و دیده نابهنگام افتاده و خریدار ندارد از آن بازگشته. این در چند سال پیش رو داده که یکی بر منبر چون کسانی را از کردان میان شنوندگان دیده بهر خوشایند ایشان نام فاروق و صِدّیق را برده و از آنان ستایش نموده. ولی این کار او بر دیگران گران افتاده و اینست ناخشنودی نموده‌اند و او فردا چون آمده و به منبر رفته داستانی آغاز کرده که دختر پیغمبر اسلام را در خواب دیده است و او از رهگذر آن سخن خشمناک بوده و چنین گفته است : «من از شیخین خشنود نیستم فدک از دست من گرفتند مرا خشنود گردانند پس از آن ...» برای دلجویی از یکمشت نادان چنین دروغ رسوایی را ساخته و گفته است. پس از هزار و سیصد سال در آنجهان کینه‌ی فدک درمیانست و دختر پیغمبر هنوز از شیخین ناخشنود می‌باشد. خدا روی بیشرمی را سیاه کناد. [1]
چنانکه سپس خواهیم گفت از بزرگترین گناههاست که کسی درآمدن بکار توده و گفتگو کردن از آن و پند دادن و راهنمایی را سرمایه‌ی روزی گیرد و یا از آن راه درپی شکوه‌اندوزی و خودنمایی باشد. گذشته از بیکاری این خود گناه بس زشتی است و ما چون آن را در جایش یاد خواهیم کرد در اینجا بیش از این بسخن دنباله نمی‌دهیم.
اینکه می‌گوییم باید هر کسی بکاری یا پیشه‌ای برخیزد چنانکه از گفته‌هامان پیداست آن کار و پیشه را می‌خواهیم که کوششی در راه بسیج دربایستهای زندگانی شمرده شود و روشنتر گویم سودی را بتوده دربر دارد. در جاهای دیگری در این باره گشادتر سخن رانده و نیک بازنموده‌ایم که پیشه‌های روا کدامست (2) .
یک رشته کارهایی همچون فالگیری و دعانویسی و ستاره‌شماری [3] و رمل‌اندازی و امامزاده‌داری و مانند اینها همگی پیشه‌های نارواست. کسانی که باینها می‌پردازند گذشته از آنکه بیکارند و در گردانیدن چرخ زندگی با دیگران همدستی نمی‌نمایند این گناه را نیز بگردن می‌گیرند که مردم را از راه برده و بچیزهای بیهوده دلگرم می‌سازند. از اینرو اینان بدتر از راهزنان می‌باشند. زیرا راهزنان بر سر شاهراه ایستاده و رهگذریان را لخت کنند و باز براهشان رها گردانند. ولی اینان مردم را به بیراهه کشیده در آنجا لختشان می‌کنند که هم داراییشان می‌گیرند و هم گمراهشان می‌گردانند.
پانوشت :
1ـ این کس «شریعت سنگلجی» می‌باشد. بنگرید به کتاب «گفت و شنید».
2ـ [کتاب] «راه رستگاری». (پیمان)
3ـ ستاره‌شماری از تأثیر ستارگان بر سرنوشت مردمان سخن می‌راند و جز از ستاره‌شناسی است که شاخه‌ای از دانشها می‌باشد. در سال چهارم پیمان در این باره سخن گفته شده و خوانندگان آن ماهنامه معنی این واژه را می‌دانستند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 30ـ نیک و بد از دیده‌ی پیشرفت کار جهان (دو از دو)
گذشته‌ها گذشته ـ شما همین سی و اند سال دوره‌ی مشروطه را بگیرید و رفتار این گروه را بیاد آورید. در این دوره که صدها چیزهای کهن برافتاده و صدها چیزهای نو پدید آمده همیشه اینان پیرو مردم بوده‌اند. بدینسان که یک چیزی تا تازه بوده و بیشتر مردم از آن می‌رمیده‌اند اینان از در ایستادگی درآمده‌اند. ولی همانکه اندک‌پیشرفتی رو داده و بیشتر مردم آن را پذیرفته‌اند اینان نیز پذیرفته و آن را سرمایه‌ی دیگری برای خود ساخته‌اند. هنوز فراموش نکرده‌ایم که در سی و اند سال پیش که گفتگوی کره بودن زمین و گردیدن آن بگرد آفتاب و پدید آمدن باران از بخار و اینگونه سخنان تازه رواج می‌یافت و انبوه مردم از آنها می‌رمیدند اینان ـ این پیشوایان ـ بجای آنکه مردم را بجای خود نشانند باد بآتش نادانی ایشان می‌زدند و خود به پیروی از آنان هیاهو برمی‌انگیختند و آشکاره شاگردان دبستانها را بیدین خوانده مردم عامی را بآزار و گزند آنان وامی‌داشتند. لیکن چون کم‌کم دانشها رواج بیشتر یافت و هر کسی آشنا بآنها گردید و این زمان بیشتر مردم خواهان و خریدار گفتگو از آنها شدند اینان نیز رنگ سخن را دیگر کرده و گفتگو از آنها بمیان آوردند و بلکه چنین گفتند که امامانشان از این دانشها آگاهی داده بوده‌اند.
اینها همه نتیجه‌ی بیکاریست ، نتیجه‌ی نداشتن راه روزیست. دوباره می‌گویم اینان بجای پیشوایی پیرو دلخواه مردم می‌باشند و شما اگر نیک نگرید کار اینان نه پندآموزی ، بلکه سرگرم داشتن مردم می‌باشد. باینمعنی چیزهایی را که خود مردم می‌دانند و خوش می‌دارند اینان آنها را بگفتگو گزارده سرگرمشان دارند و جای افسوس است که با این کار خود آنان را در گمراهی و نادانی پافشارتر گردانند.
بارها دیده شده یکی از اینان چون سخن گفته و دیده نابهنگام افتاده و خریدار ندارد از آن بازگشته. این در چند سال پیش رو داده که یکی بر منبر چون کسانی را از کردان میان شنوندگان دیده بهر خوشایند ایشان نام فاروق و صِدّیق را برده و از آنان ستایش نموده. ولی این کار او بر دیگران گران افتاده و اینست ناخشنودی نموده‌اند و او فردا چون آمده و به منبر رفته داستانی آغاز کرده که دختر پیغمبر اسلام را در خواب دیده است و او از رهگذر آن سخن خشمناک بوده و چنین گفته است : «من از شیخین خشنود نیستم فدک از دست من گرفتند مرا خشنود گردانند پس از آن ...» برای دلجویی از یکمشت نادان چنین دروغ رسوایی را ساخته و گفته است. پس از هزار و سیصد سال در آنجهان کینه‌ی فدک درمیانست و دختر پیغمبر هنوز از شیخین ناخشنود می‌باشد. خدا روی بیشرمی را سیاه کناد. [1]
چنانکه سپس خواهیم گفت از بزرگترین گناههاست که کسی درآمدن بکار توده و گفتگو کردن از آن و پند دادن و راهنمایی را سرمایه‌ی روزی گیرد و یا از آن راه درپی شکوه‌اندوزی و خودنمایی باشد. گذشته از بیکاری این خود گناه بس زشتی است و ما چون آن را در جایش یاد خواهیم کرد در اینجا بیش از این بسخن دنباله نمی‌دهیم.
اینکه می‌گوییم باید هر کسی بکاری یا پیشه‌ای برخیزد چنانکه از گفته‌هامان پیداست آن کار و پیشه را می‌خواهیم که کوششی در راه بسیج دربایستهای زندگانی شمرده شود و روشنتر گویم سودی را بتوده دربر دارد. در جاهای دیگری در این باره گشادتر سخن رانده و نیک بازنموده‌ایم که پیشه‌های روا کدامست (2) .
یک رشته کارهایی همچون فالگیری و دعانویسی و ستاره‌شماری [3] و رمل‌اندازی و امامزاده‌داری و مانند اینها همگی پیشه‌های نارواست. کسانی که باینها می‌پردازند گذشته از آنکه بیکارند و در گردانیدن چرخ زندگی با دیگران همدستی نمی‌نمایند این گناه را نیز بگردن می‌گیرند که مردم را از راه برده و بچیزهای بیهوده دلگرم می‌سازند. از اینرو اینان بدتر از راهزنان می‌باشند. زیرا راهزنان بر سر شاهراه ایستاده و رهگذریان را لخت کنند و باز براهشان رها گردانند. ولی اینان مردم را به بیراهه کشیده در آنجا لختشان می‌کنند که هم داراییشان می‌گیرند و هم گمراهشان می‌گردانند.
پانوشت :
1ـ این کس «شریعت سنگلجی» می‌باشد. بنگرید به کتاب «گفت و شنید».
2ـ [کتاب] «راه رستگاری». (پیمان)
3ـ ستاره‌شماری از تأثیر ستارگان بر سرنوشت مردمان سخن می‌راند و جز از ستاره‌شناسی است که شاخه‌ای از دانشها می‌باشد. در سال چهارم پیمان در این باره سخن گفته شده و خوانندگان آن ماهنامه معنی این واژه را می‌دانستند.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 1ـ چگونه نیک باشیم؟.
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید (یک از دو)
از گفتار دیروزی نتیجه این را گرفتیم که اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیک باشیم تا از جهان نیکی بینیم.
کنون می‌خواهیم از راه «نیکی» گفتگو کنیم و می‌خواهیم بگوییم نیکی چیست و چگونه می‌توان یک توده را نیک گردانید.
در سخن این را هر کسی خواهد پذیرفت که باید نیک بود ، ولی چون بکار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشکال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیک و بد دانسته نیست و یک پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیک و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر کسی چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری می‌کند.
می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی کسانی خواهد برخورد که می‌گوییم نیک و بد دانسته نیست. ولی این یک حقیقتی است که انکارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌کنم.
دوم در نیکی هر کسی چشمش بدیگرانست. هر کسی نیکی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش می‌کند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ‌کس توجه بخود ندارد و هیچ‌کس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع کنیم. بلکه راستی اینست که هر کسی خود را در آن حالی که هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.
یک دسته از این بالاترند و کارهایی را که از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود می‌کنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً کسی که ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یک میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمی‌کند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستکار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی کنم».
همین یک سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلکه باید گفت : یک سد آهنینی است ـ سدی که باید بشکنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.
راه نیکی یک توده آنست که هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را به نیکی وادارد. از این راه است که می‌توان یک نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی که امروز هست بیکبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال کنید همه‌ی کوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای کمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این کار بدو گونه تواند بود : یکی آنکه هر کسی متوجه خود باشد و دست بکیف برد و پولی بیش یا کم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست که یک مبلغی گرد خواهد آمد و یک دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینکه هر کسی خود را فراموش کند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اکتفا کند و هر یکی بنوبت خود زبان باز کرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نکنید. خدا بشما پاداش خواهد داد . .». هر یکی همین را کند. پیداست که هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.
این مثل از هر باره راست است. در نیکی نیز تا کسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل که سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و کنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده کار می‌کنند و این حال مردم است که روز بروز بدتر می‌گردند.
این یک راستی است. یک حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است که مردم هر کسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در کردار بسیار دشوار است.
دیو سرکشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین کاری نخواهد گزاشت. هر کسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها که ما یاد می‌کنیم درو کارگر نخواهد بود.
بلکه کسانی چنان سرمستند که نیک می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست که بخود پردازند و به نیکی خود کوشند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 1ـ چگونه نیک باشیم؟.
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید (یک از دو)
از گفتار دیروزی نتیجه این را گرفتیم که اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیک باشیم تا از جهان نیکی بینیم.
کنون می‌خواهیم از راه «نیکی» گفتگو کنیم و می‌خواهیم بگوییم نیکی چیست و چگونه می‌توان یک توده را نیک گردانید.
در سخن این را هر کسی خواهد پذیرفت که باید نیک بود ، ولی چون بکار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشکال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیک و بد دانسته نیست و یک پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیک و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر کسی چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری می‌کند.
می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی کسانی خواهد برخورد که می‌گوییم نیک و بد دانسته نیست. ولی این یک حقیقتی است که انکارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌کنم.
دوم در نیکی هر کسی چشمش بدیگرانست. هر کسی نیکی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش می‌کند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ‌کس توجه بخود ندارد و هیچ‌کس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع کنیم. بلکه راستی اینست که هر کسی خود را در آن حالی که هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.
یک دسته از این بالاترند و کارهایی را که از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود می‌کنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً کسی که ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یک میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمی‌کند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستکار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی کنم».
همین یک سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلکه باید گفت : یک سد آهنینی است ـ سدی که باید بشکنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.
راه نیکی یک توده آنست که هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را به نیکی وادارد. از این راه است که می‌توان یک نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی که امروز هست بیکبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال کنید همه‌ی کوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای کمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این کار بدو گونه تواند بود : یکی آنکه هر کسی متوجه خود باشد و دست بکیف برد و پولی بیش یا کم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست که یک مبلغی گرد خواهد آمد و یک دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینکه هر کسی خود را فراموش کند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اکتفا کند و هر یکی بنوبت خود زبان باز کرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نکنید. خدا بشما پاداش خواهد داد . .». هر یکی همین را کند. پیداست که هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.
این مثل از هر باره راست است. در نیکی نیز تا کسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل که سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و کنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده کار می‌کنند و این حال مردم است که روز بروز بدتر می‌گردند.
این یک راستی است. یک حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است که مردم هر کسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در کردار بسیار دشوار است.
دیو سرکشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین کاری نخواهد گزاشت. هر کسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها که ما یاد می‌کنیم درو کارگر نخواهد بود.
بلکه کسانی چنان سرمستند که نیک می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست که بخود پردازند و به نیکی خود کوشند.
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 31ـ گناه دیگر زن ناگرفتن است (یک از یک)
از دیده‌ی پیشرفت کار زندگی یک گناه دیگر زن ناگرفتن است. زیرا آفریدگار زنان و مردان را برای همدیگر آفریده و اینست همیشه و در همه جا شماره‌ی آنان را یکسان ساخته که باید گفت هر یک مرد در برابر یک زنست. از آنسو ما نیک می‌دانیم که نیرومندی و سرفرازی یک توده با فزونی و انبوهی مردم آن باشد. نیز می‌دانیم که باید مردم فرزندانی از خود بازگزارند تا نژاد آدمی برنیفتد و این چیزیست که آفریدگار خواسته. پس کسی که زن نمی‌گیرد باید گفت از یکسو نافرمانی با خدا کرده و از خواست او گردن پیچیده. از یکسو هم بدی توده‌ی خود را خواسته و درپی نیرومندی و سرفرازی آن نبوده. نیز او بیگمان به یک زنی ستم کرده و مایه‌ی تیره‌روزی وی شده. پس از همه‌ی اینها مردی که زن نمی‌گیرد چه ناپاکیها که ننماید؟!..
شما آن را ببینید که کنون چنین گناهی را بس کوچک می‌گیرند ، بلکه هیچ گناهش نمی‌شمارند و کسانی که از زناشویی سر باززده‌اند بدیگران زباندرازی می‌نمایند و همیشه از در برتری‌فروشی درآمده چنین می‌گویند : «من فلان نیستم که زود زن گیرم. من تا دستگاهم درست نشود زن نخواهم گرفت.» این را کسانی می‌گویند که بیش از چهل سال دارند و دانسته نیست کی دستگاهشان درست خواهد شد. در جایی که بنیادی برای نیک و بد نیست چه شگفت که هر کسی آن را در ترازوی سود خود سنجد؟! چه شگفت که هر کسی بآلودگیهای خود رنگ نیکی دهد؟!
در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار می‌بردند و فیلسوفش می‌خواندند من آرزو کردم او را می‌شناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن می‌گفتم او پاسخ داد : «من او را می‌شناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانه‌های دیگران بودی. چند سال در خانه‌ی این و چند سال در خانه‌ی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تن‌آسانی می‌نموده و بخوشی می‌پرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیم‌شب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام می‌ساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده می‌دیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن می‌بود».
این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتوده‌ی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانه‌های دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف می‌نامند و افسوسها بمرگش می‌خورند ، و این کار را کسانی می‌کنند که می‌خواهند بجلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمه‌ی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی می‌گیرند که بچنین کسانی می‌گویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی در خود سراغ نمی‌دارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بی‌نیاز می‌انگارند. اینست اندازه‌ی گرفتاری یک توده.
اینها را می‌نگارم و می‌خواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. می‌خواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.
این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه‌بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 31ـ گناه دیگر زن ناگرفتن است (یک از یک)
از دیده‌ی پیشرفت کار زندگی یک گناه دیگر زن ناگرفتن است. زیرا آفریدگار زنان و مردان را برای همدیگر آفریده و اینست همیشه و در همه جا شماره‌ی آنان را یکسان ساخته که باید گفت هر یک مرد در برابر یک زنست. از آنسو ما نیک می‌دانیم که نیرومندی و سرفرازی یک توده با فزونی و انبوهی مردم آن باشد. نیز می‌دانیم که باید مردم فرزندانی از خود بازگزارند تا نژاد آدمی برنیفتد و این چیزیست که آفریدگار خواسته. پس کسی که زن نمی‌گیرد باید گفت از یکسو نافرمانی با خدا کرده و از خواست او گردن پیچیده. از یکسو هم بدی توده‌ی خود را خواسته و درپی نیرومندی و سرفرازی آن نبوده. نیز او بیگمان به یک زنی ستم کرده و مایه‌ی تیره‌روزی وی شده. پس از همه‌ی اینها مردی که زن نمی‌گیرد چه ناپاکیها که ننماید؟!..
شما آن را ببینید که کنون چنین گناهی را بس کوچک می‌گیرند ، بلکه هیچ گناهش نمی‌شمارند و کسانی که از زناشویی سر باززده‌اند بدیگران زباندرازی می‌نمایند و همیشه از در برتری‌فروشی درآمده چنین می‌گویند : «من فلان نیستم که زود زن گیرم. من تا دستگاهم درست نشود زن نخواهم گرفت.» این را کسانی می‌گویند که بیش از چهل سال دارند و دانسته نیست کی دستگاهشان درست خواهد شد. در جایی که بنیادی برای نیک و بد نیست چه شگفت که هر کسی آن را در ترازوی سود خود سنجد؟! چه شگفت که هر کسی بآلودگیهای خود رنگ نیکی دهد؟!
در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار می‌بردند و فیلسوفش می‌خواندند من آرزو کردم او را می‌شناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن می‌گفتم او پاسخ داد : «من او را می‌شناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانه‌های دیگران بودی. چند سال در خانه‌ی این و چند سال در خانه‌ی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تن‌آسانی می‌نموده و بخوشی می‌پرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیم‌شب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام می‌ساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده می‌دیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن می‌بود».
این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتوده‌ی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانه‌های دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف می‌نامند و افسوسها بمرگش می‌خورند ، و این کار را کسانی می‌کنند که می‌خواهند بجلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمه‌ی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی می‌گیرند که بچنین کسانی می‌گویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی در خود سراغ نمی‌دارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بی‌نیاز می‌انگارند. اینست اندازه‌ی گرفتاری یک توده.
اینها را می‌نگارم و می‌خواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. می‌خواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.
این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه‌بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 1ـ چگونه نیک باشیم؟.
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید (دو از دو)
در اینجا داستانی هست که باید بنویسم : از روزی که ما پرچم را آغاز کرده‌ایم کسانی گفتارهایی می‌آورند و یا می‌فرستند. بیشتر از همه جوانان در این زمینه در تلاشند و برخی از آنان می‌آیند و یک مقدمه می‌چینند از اینگونه : «ستاره از من مقالاتی خواسته بود و من هم نوشتم ، ولی چون آن توقیف شده بهتر است بیاورم شما چاپ کنید» برای هوسبازیهای خود چنین بهانه‌هایی می‌سازند.
چند روز پیش جوانی آمد و گفتاری آورد. گفتم : ما این گفتارها را نپذیریم. راه ما اینست که هر کس نخست بخود پردازد و آن نیکیهایی را که از دیگران می‌خواهد نخست در خود پدید آورد. بیدرنگ گفت : «می‌خواهید در همان زمینه بنویسم و بیاورم!»
من در شگفت شدم و بیاد آوردم آن را که در هفت سال پیش که سال دوم «پیمان» را می‌نوشتیم و بشاعران نکوهش کرده می‌گفتیم : «اینان بیهوده‌گویند. هرچه از کسی شنیدند یا خود بخاطر آوردند برشته‌ی نظم کشند و بیرون ریزند» ، ناگهان دیدم کسانی همین را شعر کردند و بنزد ما آوردند. یکی از یاران گفت : «مضمون تازه‌ای بدست شاعران دادید».
در اینجا هم دیدم عنوان تازه‌ای بدست گفتارنویسان و خودنمایان می‌دهیم. ما می‌گوییم : بخودتان پردازید ، آنان از همینْ گفتارهایی ساخته بدست مردم خواهند داد یا در انجمنها نشسته بهمین عنوان سخنانی خواهند راند.
امروز این یکی از بدترین گرفتاریهاست. آن «تربیت» که نامش بزبانها افتاده ، معنای درست آن اینست که هر کس خود را از بدیها بپیراید ، و کمیهایی که دارد از خود دور گرداند ، و نادانسته‌ها را بداند و بحقایق آشنا گردد ، و معنی جهان و زندگی را بفهمد. ولی امروز «تربیت» آن شده که هر کس بدیگران برتری فروشد و زبان به پند و اندرز گشاید. هر کس در هر حالی که هست خود را دانا و درست شمارد و تنها بدیگران ایراد گیرد. اینست معنایی که از «تربیت» فهمیده شده. ولی این معنی بیکبار غلط است. باید گفت : این خود از «تربیت» بی‌بهره بودنست.
این در ایران باندازه‌ی رسوایی رسیده و بیکبار زشتیش از میان رفته. گاهی داستانهایی رخ می‌دهد که مایه‌ی سرافکندگی هر بافهم و باخردی باشد. کسانی آشکاره بدیهای می‌کنند و سپس بیباک و بی‌پروا همان را بدیگران ایراد می‌گیرند. دو تن با همدیگر ، هر کدام سعیش بآنست که عیبهای آن یکی را شمارد و آنچه را که خود کرده و دارد عیب نداند.
در اینجا هم یک داستانی یاد خواهم کرد : خوانندگان فراموش نکرده‌اند که چون در شهریورماه ، شاه گذشته از ایران رفت آقای دشتی در مجلس به یک رشته بدگوییهایی از آن شاه برخاست ، و بآقای اورنگ و دیگران ایراد گرفت که چاپلوسیها می‌کردند و ستایشگری می‌نمودند.
اورنگ پاسخ داد که خود دشتی از ستایشگران بود. سپس درباره‌ی خود گفت ، چاپلوسیهایش را شمرده و رویهم‌رفته دویست و سی و شش سطر بوده و آن را هم در راه «تهذیب اخلاق!» کرده.
این داستان مجلس بود. در همان روزها من به تبریز رفتم ، و در آنجا یک داستان شگفتتر دیگری شنیدم. یکی از کارکنان دولتی چنین گفت : «آقازاده مدیرِ شاهین [یکی از روزنامه‌های آنزمان] نزد من آمده بود و از تهرانیان بدگویی کرده می‌گفت : آنها بی‌حقیقتند. می‌گفت : آقای دشتی دیروز آن ستایشها را می‌نوشت و امروز این پرده‌دریها را می‌کند. گفتم : خود شما نیز همین کار را کردید. شما نیز دیروز ستایشگری می‌نمودید. گفت : «من مجبور بودم». این داستانیست که آن کارکن دولتی گفت.
کنون شما نیک بسنجید که چگونه سه تن ، که هر سه یک کار بدی را کرده‌اند ، هر یکی کرده‌ی خود را فراموش می‌کند و یا یک عذر بیجایی برای آن می‌آورد ، و تنها کرده‌ی دیگری را به رخ او می‌کشد و ایراد می‌گیرد. اینان از پیشروان و بزرگان توده‌اند ... ببینید دیگران در چه حالند.
این به هر سه ایراد است که در زمان شاه گذشته آن ستایشگریهای گزافه‌آمیز را می‌کردند ، باز ایراد است که همینکه او رفت بیکبار عقیده و سخن دیگر ساختند ، باز ایراد است که اکنون هر کدام خود را فراموش ساخته و با این بی‌پروایی بدیگران ایراد می‌گیرند. من نمی‌دانم نام این را چه بگزارم؟!. هرچه هست یک خوی بسیار زشتیست.
بهانه‌هایی که می‌آورند عذر بدتر از گناه است. چه اجباری درمیان بود؟ کی در زمان شاه گذشته کسی را ناگزیر از ستایشگری می‌کردند؟!.. مگر ما نبودیم یا باین زودی آن روزها را فراموش کرده‌ایم؟!. آری در آن روزها بروزنامه‌ها یا بسخنرانان این دستور داده می‌شد که از کارهای آن شاه و از آبادی کشور و مانند اینها سخن رانند. ولی این جز از چاپلوسی و ستایشگری بود. از این گذشته مگر کسی ناگزیر بود روزنامه نویسد و یا از «سخنرانان پرورش افکار» [1] باشد؟!.. شما اگر نمی‌خواستید ستایشگری کنید باری می‌توانستید از اینها دست بردارید.
این یکی از بهانه‌هاییست که بزبانها افتاده و هرگز نباید پذیرفت.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 1ـ چگونه نیک باشیم؟.
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید (دو از دو)
در اینجا داستانی هست که باید بنویسم : از روزی که ما پرچم را آغاز کرده‌ایم کسانی گفتارهایی می‌آورند و یا می‌فرستند. بیشتر از همه جوانان در این زمینه در تلاشند و برخی از آنان می‌آیند و یک مقدمه می‌چینند از اینگونه : «ستاره از من مقالاتی خواسته بود و من هم نوشتم ، ولی چون آن توقیف شده بهتر است بیاورم شما چاپ کنید» برای هوسبازیهای خود چنین بهانه‌هایی می‌سازند.
چند روز پیش جوانی آمد و گفتاری آورد. گفتم : ما این گفتارها را نپذیریم. راه ما اینست که هر کس نخست بخود پردازد و آن نیکیهایی را که از دیگران می‌خواهد نخست در خود پدید آورد. بیدرنگ گفت : «می‌خواهید در همان زمینه بنویسم و بیاورم!»
من در شگفت شدم و بیاد آوردم آن را که در هفت سال پیش که سال دوم «پیمان» را می‌نوشتیم و بشاعران نکوهش کرده می‌گفتیم : «اینان بیهوده‌گویند. هرچه از کسی شنیدند یا خود بخاطر آوردند برشته‌ی نظم کشند و بیرون ریزند» ، ناگهان دیدم کسانی همین را شعر کردند و بنزد ما آوردند. یکی از یاران گفت : «مضمون تازه‌ای بدست شاعران دادید».
در اینجا هم دیدم عنوان تازه‌ای بدست گفتارنویسان و خودنمایان می‌دهیم. ما می‌گوییم : بخودتان پردازید ، آنان از همینْ گفتارهایی ساخته بدست مردم خواهند داد یا در انجمنها نشسته بهمین عنوان سخنانی خواهند راند.
امروز این یکی از بدترین گرفتاریهاست. آن «تربیت» که نامش بزبانها افتاده ، معنای درست آن اینست که هر کس خود را از بدیها بپیراید ، و کمیهایی که دارد از خود دور گرداند ، و نادانسته‌ها را بداند و بحقایق آشنا گردد ، و معنی جهان و زندگی را بفهمد. ولی امروز «تربیت» آن شده که هر کس بدیگران برتری فروشد و زبان به پند و اندرز گشاید. هر کس در هر حالی که هست خود را دانا و درست شمارد و تنها بدیگران ایراد گیرد. اینست معنایی که از «تربیت» فهمیده شده. ولی این معنی بیکبار غلط است. باید گفت : این خود از «تربیت» بی‌بهره بودنست.
این در ایران باندازه‌ی رسوایی رسیده و بیکبار زشتیش از میان رفته. گاهی داستانهایی رخ می‌دهد که مایه‌ی سرافکندگی هر بافهم و باخردی باشد. کسانی آشکاره بدیهای می‌کنند و سپس بیباک و بی‌پروا همان را بدیگران ایراد می‌گیرند. دو تن با همدیگر ، هر کدام سعیش بآنست که عیبهای آن یکی را شمارد و آنچه را که خود کرده و دارد عیب نداند.
در اینجا هم یک داستانی یاد خواهم کرد : خوانندگان فراموش نکرده‌اند که چون در شهریورماه ، شاه گذشته از ایران رفت آقای دشتی در مجلس به یک رشته بدگوییهایی از آن شاه برخاست ، و بآقای اورنگ و دیگران ایراد گرفت که چاپلوسیها می‌کردند و ستایشگری می‌نمودند.
اورنگ پاسخ داد که خود دشتی از ستایشگران بود. سپس درباره‌ی خود گفت ، چاپلوسیهایش را شمرده و رویهم‌رفته دویست و سی و شش سطر بوده و آن را هم در راه «تهذیب اخلاق!» کرده.
این داستان مجلس بود. در همان روزها من به تبریز رفتم ، و در آنجا یک داستان شگفتتر دیگری شنیدم. یکی از کارکنان دولتی چنین گفت : «آقازاده مدیرِ شاهین [یکی از روزنامه‌های آنزمان] نزد من آمده بود و از تهرانیان بدگویی کرده می‌گفت : آنها بی‌حقیقتند. می‌گفت : آقای دشتی دیروز آن ستایشها را می‌نوشت و امروز این پرده‌دریها را می‌کند. گفتم : خود شما نیز همین کار را کردید. شما نیز دیروز ستایشگری می‌نمودید. گفت : «من مجبور بودم». این داستانیست که آن کارکن دولتی گفت.
کنون شما نیک بسنجید که چگونه سه تن ، که هر سه یک کار بدی را کرده‌اند ، هر یکی کرده‌ی خود را فراموش می‌کند و یا یک عذر بیجایی برای آن می‌آورد ، و تنها کرده‌ی دیگری را به رخ او می‌کشد و ایراد می‌گیرد. اینان از پیشروان و بزرگان توده‌اند ... ببینید دیگران در چه حالند.
این به هر سه ایراد است که در زمان شاه گذشته آن ستایشگریهای گزافه‌آمیز را می‌کردند ، باز ایراد است که همینکه او رفت بیکبار عقیده و سخن دیگر ساختند ، باز ایراد است که اکنون هر کدام خود را فراموش ساخته و با این بی‌پروایی بدیگران ایراد می‌گیرند. من نمی‌دانم نام این را چه بگزارم؟!. هرچه هست یک خوی بسیار زشتیست.
بهانه‌هایی که می‌آورند عذر بدتر از گناه است. چه اجباری درمیان بود؟ کی در زمان شاه گذشته کسی را ناگزیر از ستایشگری می‌کردند؟!.. مگر ما نبودیم یا باین زودی آن روزها را فراموش کرده‌ایم؟!. آری در آن روزها بروزنامه‌ها یا بسخنرانان این دستور داده می‌شد که از کارهای آن شاه و از آبادی کشور و مانند اینها سخن رانند. ولی این جز از چاپلوسی و ستایشگری بود. از این گذشته مگر کسی ناگزیر بود روزنامه نویسد و یا از «سخنرانان پرورش افکار» [1] باشد؟!.. شما اگر نمی‌خواستید ستایشگری کنید باری می‌توانستید از اینها دست بردارید.
این یکی از بهانه‌هاییست که بزبانها افتاده و هرگز نباید پذیرفت.
👇
از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : دیروز از پیمان ایران با انگلیس و روس گفتگو آغاز کرده گفتیم : این پیمان بسته شد و گذشت و شما اگر می‌خواهید دیگر دچار چنین پیمانی نگردید باید یک توده‌ی نیکی باشید.
امروز نیز از نیکی بگفتگو پرداخته گفتیم : باید هر کسی نخست بخود پردازد ، و راه نیکی جز از این نیست. گفتیم ولی این یک کار دشواریست و مردم بآسانی نخواهند پذیرفت. اینست باید کوششهایی کنیم و این دشواری را از میان برداریم. در شماره‌های آینده باز این زمینه را دنبال خواهیم کرد. ما تا این سد را نشکنیم به نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم رسید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 5)
پانوشت :
1ـ پرورش افکار سازمانی بود در حکومت رضاشاه که خواستهای دولت (مثلاً برداشتن چادر) را در باشگاههایی بهمین نام در سایه‌ی جشن و شعرخوانی و سخنرانی به دلهای مردم سراسر کشور می‌رساند.
🌸
امروز نیز از نیکی بگفتگو پرداخته گفتیم : باید هر کسی نخست بخود پردازد ، و راه نیکی جز از این نیست. گفتیم ولی این یک کار دشواریست و مردم بآسانی نخواهند پذیرفت. اینست باید کوششهایی کنیم و این دشواری را از میان برداریم. در شماره‌های آینده باز این زمینه را دنبال خواهیم کرد. ما تا این سد را نشکنیم به نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم رسید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 5)
پانوشت :
1ـ پرورش افکار سازمانی بود در حکومت رضاشاه که خواستهای دولت (مثلاً برداشتن چادر) را در باشگاههایی بهمین نام در سایه‌ی جشن و شعرخوانی و سخنرانی به دلهای مردم سراسر کشور می‌رساند.
🌸