📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (یک از دو)
یک مرده با یک زنده فرقهایی دارد و یکی از آن فرقها اینست که زنده نیک و بد فهمد و جدایی میانه‌ی خوشی و ناخوشی گزارد. مثلاً اگر کسی باو احترام کرد یا نوازش نمود یا در روز درماندگی دستگیری دریغ نگفت ازو خشنود می‌گردد و مهر او را به دل سپارد. برعکس اگر کسی باو بی‌احترامی نمود و یا زباندرازی کرد و یا خیانتی نشان داد او را دشمن دارد و کینه‌اش را در سینه جا دهد.
اینها خاصیت یک زنده است. ولی مرده هیچ جدایی میانه‌ی نیکی و بدی نتواند گزاشت. کسی اگر دلش باو سوخت و بالا سرش ایستاده گریست ، و دیگری بی‌احترامانه او را لگدمال ساخت ، هر دو یکی باشد و از مرده خشنودی و ناخشنودی پدیدار نگردد.
در توده‌ها نیز چنین است. در توده‌ها برخی زنده‌اند و خواص زندگانی توده‌ای را دارا می‌باشند و برخی مرده‌اند و خواص چنان زندگی از میانشان برخاسته.
یک توده‌ی زنده فرق میان نیکیها و بدیها گزارد. کسی را که نیکی کرد اگرچه یک فرد گمنامی باشد بزرگ گرداند و آنکه بدی نمود خوارش دارد و نابودش گرداند.
یکی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست که حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیک و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یکی از علاماتست که این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن کمتر گردیده.
ما می‌بینیم کسانی باین کشور خیانت کرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنکه سیاهکاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمد و شد دارند ، در مجالس راهشان می‌دهند.
می‌بینیم کسانی که دیروز در زمان شاه گذشته در ستایشگری اندازه نمی‌شناختند و صد چاپلوسی می‌کردند همینکه او رفت بیکبار زبان برگردانیده بدگویی آغاز کردند ، و چنین شناعتی از صدها کسان سر زده! ولی مردم پروا نمی‌نمایند و هیچ نمی‌خواهند از این بدکاران بازخواستی کرده بگویند : آن ستایشگری دیروزی چه بود و این نکوهشگری امروزی چیست؟!..
می‌بینیم کسانی از سرکردگان سالها از وزارت جنگ حقوقهای گزاف گرفته و همیشه بنام سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی ریاست کرده ، و همیشه با اتومبیلهای شیک دولتی در گردش بوده ، و همیشه در خیابانها و مجلسها بمردم برتری فروخته‌اند ، و چون پس از سالیانی یک آزمایش پیش آمد و هنگام آن رسید که این سربازان عالیمقام انجام وظیفه نمایند بیکبار همه چیز را فراموش کردند و با یک رسوایی فراموش نشدنی رو بسوی تهران آورده بگریختند؟
آن سرلشگر محتشمی بود که از خراسان چنان گریخته که آدم از شنیدن داستان آن شرمنده می‌گردد. آن سرلشگر مطبوعی و سرهنگ صفوی [1] بود که از تبریز با آن شرحی که بارها نوشته‌ایم رو بگریز آوردند ؛ آن سرتیپ قادری بود که همینکه خطر رو نموده عده را بافسران زیردست سپرده و خود از میان دررفته و از اردبیل رو به تهران آورده. آن سرتیپ پوریا بود که بسربازان دستور داده اسلحه را بریزند و بگریزند و خود نیز رو بگریز آورده.
کسانی که گناهی باین بزرگی کرده‌اند مردم چندان پروایی نمی‌کنند و چندان جدایی میان آنان با آن افسران غیرتمندی که ایستادند و کشته و یا دستگیر گردیدند نمی‌گزارند.
دریغا ! یک افسر و گریختن از جنگ؟!.. یک افسر و اسلحه دادن بدست راهزنان؟!.. دریغا ! صد دریغا !
اینها چیزهاییست که اگر می‌شنیدیم بآسانی باور نمی‌کردیم. ولی آمد روزی که با دیده‌ی خود دیدیم. کنون از آن بدتر این را می‌بینیم [2] که مردم باین سیاهکاریها با دیده‌ی عادت می‌نگرند و چندان پروایی نمی‌نمایند. در اینجاست که می‌فهمیم این توده سخت بیمار است و خواص زندگانی توده‌ای را از دست داده.
ما می‌شنویم در این پیشامدها در پیرامون مراغه شرارتهایی پیدا شده و کسانی در اینجا و آنجا سوارانی بگرد سرآورده براهزنی پرداخته‌اند و پس از آنکه مدتها مایه‌ی شرارت بوده‌اند و دارایی مردم را برده‌اند ، امنیه[=ژاندارمری] بر سر آنها رفته و با جنگ دستگیرشان گردانیده ولی شبانه رهاشان کرده و چنین شهرت داده که گریخته‌اند.
می‌شنویم صفر نامی را که چون امنیه اقدام نمی‌کرده خود مردم سوارانی ترتیب داده و بر سرش رفته و پس از جنگ و کشته شدن ، کسان او را شکسته‌اند که ناگزیر گردیده تسلیم شود و اسلحه سپارد ولی در همان هنگام ، ناگهانی رئیس امنیه‌ی مراغه خود را بآنجا رسانیده و بدخالت پرداخته و بنام آنکه صفر بمن ملتجی گردیده و دیگر شرارت نخواهد کرد سواران را بازگردانیده و بدینسان راهزن را از دست مردم گرفته و آزاد گردانیده.
یک چنین خیانت آشکاری از یک مأمور دولتی سرزده ، و این بدتر که مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتکاری جز بی‌پروایی از خود نشان نمی‌دهند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (یک از دو)
یک مرده با یک زنده فرقهایی دارد و یکی از آن فرقها اینست که زنده نیک و بد فهمد و جدایی میانه‌ی خوشی و ناخوشی گزارد. مثلاً اگر کسی باو احترام کرد یا نوازش نمود یا در روز درماندگی دستگیری دریغ نگفت ازو خشنود می‌گردد و مهر او را به دل سپارد. برعکس اگر کسی باو بی‌احترامی نمود و یا زباندرازی کرد و یا خیانتی نشان داد او را دشمن دارد و کینه‌اش را در سینه جا دهد.
اینها خاصیت یک زنده است. ولی مرده هیچ جدایی میانه‌ی نیکی و بدی نتواند گزاشت. کسی اگر دلش باو سوخت و بالا سرش ایستاده گریست ، و دیگری بی‌احترامانه او را لگدمال ساخت ، هر دو یکی باشد و از مرده خشنودی و ناخشنودی پدیدار نگردد.
در توده‌ها نیز چنین است. در توده‌ها برخی زنده‌اند و خواص زندگانی توده‌ای را دارا می‌باشند و برخی مرده‌اند و خواص چنان زندگی از میانشان برخاسته.
یک توده‌ی زنده فرق میان نیکیها و بدیها گزارد. کسی را که نیکی کرد اگرچه یک فرد گمنامی باشد بزرگ گرداند و آنکه بدی نمود خوارش دارد و نابودش گرداند.
یکی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست که حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیک و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یکی از علاماتست که این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن کمتر گردیده.
ما می‌بینیم کسانی باین کشور خیانت کرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنکه سیاهکاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمد و شد دارند ، در مجالس راهشان می‌دهند.
می‌بینیم کسانی که دیروز در زمان شاه گذشته در ستایشگری اندازه نمی‌شناختند و صد چاپلوسی می‌کردند همینکه او رفت بیکبار زبان برگردانیده بدگویی آغاز کردند ، و چنین شناعتی از صدها کسان سر زده! ولی مردم پروا نمی‌نمایند و هیچ نمی‌خواهند از این بدکاران بازخواستی کرده بگویند : آن ستایشگری دیروزی چه بود و این نکوهشگری امروزی چیست؟!..
می‌بینیم کسانی از سرکردگان سالها از وزارت جنگ حقوقهای گزاف گرفته و همیشه بنام سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی ریاست کرده ، و همیشه با اتومبیلهای شیک دولتی در گردش بوده ، و همیشه در خیابانها و مجلسها بمردم برتری فروخته‌اند ، و چون پس از سالیانی یک آزمایش پیش آمد و هنگام آن رسید که این سربازان عالیمقام انجام وظیفه نمایند بیکبار همه چیز را فراموش کردند و با یک رسوایی فراموش نشدنی رو بسوی تهران آورده بگریختند؟
آن سرلشگر محتشمی بود که از خراسان چنان گریخته که آدم از شنیدن داستان آن شرمنده می‌گردد. آن سرلشگر مطبوعی و سرهنگ صفوی [1] بود که از تبریز با آن شرحی که بارها نوشته‌ایم رو بگریز آوردند ؛ آن سرتیپ قادری بود که همینکه خطر رو نموده عده را بافسران زیردست سپرده و خود از میان دررفته و از اردبیل رو به تهران آورده. آن سرتیپ پوریا بود که بسربازان دستور داده اسلحه را بریزند و بگریزند و خود نیز رو بگریز آورده.
کسانی که گناهی باین بزرگی کرده‌اند مردم چندان پروایی نمی‌کنند و چندان جدایی میان آنان با آن افسران غیرتمندی که ایستادند و کشته و یا دستگیر گردیدند نمی‌گزارند.
دریغا ! یک افسر و گریختن از جنگ؟!.. یک افسر و اسلحه دادن بدست راهزنان؟!.. دریغا ! صد دریغا !
اینها چیزهاییست که اگر می‌شنیدیم بآسانی باور نمی‌کردیم. ولی آمد روزی که با دیده‌ی خود دیدیم. کنون از آن بدتر این را می‌بینیم [2] که مردم باین سیاهکاریها با دیده‌ی عادت می‌نگرند و چندان پروایی نمی‌نمایند. در اینجاست که می‌فهمیم این توده سخت بیمار است و خواص زندگانی توده‌ای را از دست داده.
ما می‌شنویم در این پیشامدها در پیرامون مراغه شرارتهایی پیدا شده و کسانی در اینجا و آنجا سوارانی بگرد سرآورده براهزنی پرداخته‌اند و پس از آنکه مدتها مایه‌ی شرارت بوده‌اند و دارایی مردم را برده‌اند ، امنیه[=ژاندارمری] بر سر آنها رفته و با جنگ دستگیرشان گردانیده ولی شبانه رهاشان کرده و چنین شهرت داده که گریخته‌اند.
می‌شنویم صفر نامی را که چون امنیه اقدام نمی‌کرده خود مردم سوارانی ترتیب داده و بر سرش رفته و پس از جنگ و کشته شدن ، کسان او را شکسته‌اند که ناگزیر گردیده تسلیم شود و اسلحه سپارد ولی در همان هنگام ، ناگهانی رئیس امنیه‌ی مراغه خود را بآنجا رسانیده و بدخالت پرداخته و بنام آنکه صفر بمن ملتجی گردیده و دیگر شرارت نخواهد کرد سواران را بازگردانیده و بدینسان راهزن را از دست مردم گرفته و آزاد گردانیده.
یک چنین خیانت آشکاری از یک مأمور دولتی سرزده ، و این بدتر که مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتکاری جز بی‌پروایی از خود نشان نمی‌دهند.
👇
من ناگزیرم در اینجا به یک داستان تاریخی پردازم. خوانندگان نام اسپارت و آتن و یونان باستان را شنیده و داستان جنگهای آنان را با دولت هخامنشی دانسته‌اند ، این خود یک داستان شگفت‌آوریست که یک کشور کوچکی در یونان با دولت جهانگیر بزرگی همچون دولت هخامنشی جنگ کرد و در برابر آن ایستادگی توانست. این داستان چون شگفت است بسیاری از دانشمندان را واداشته که درباره‌ی زندگانی یونانیان باستان رسیدگی و جستجوی بسیاری کنند و راز این فیروزی را بدست آورند. اینست در اروپا تاکنون هزارها کتاب درباره‌ی تاریخ یونان و قانونهای یونانی و اخلاق و عادات مردم آنجا نوشته شده و رویهم‌رفته بسیاری از کارها و رفتارهای یونانیان دستور و سرمشق اروپاییان می‌باشد.
اینک من در اینجا رفتاری را که در اسپارت با گریختگان از جنگ کرده می‌شده می‌آورم تا دانسته شود توده‌های زنده با بدکاران چه رفتاری می‌کرده‌اند.
اسپارت یک شهری بود ولی خود کشوری شمرده می‌شد و سپاهیان او همیشه در جنگها فیروز درآمدندی تا آنجا که «سپاهیان شکست‌ناپذیر» پنداشته می‌شدند ، و علت این ، گذشته از دیگر موجبات ، آن سختگیری‌ای بود که قانون درباره‌ی گریختگان از جنگ داشت ـ زیرا از روی قانون اسپارت کسی که از جنگ می‌گریخت از بسیاری از حقوق قانونی محروم بود. مردم او را سخت خوار می‌گرفتند. دختر دادن باو و دختر گرفتن ازو ننگ شمرده می‌شد. اگر کسی در کوچه باو برمی‌خورد از روی قانون حق داشت او را بزند و آزار دریغ نگوید ، و او حق دفاع از خود نداشت. می‌بایست خود را نشوید و پاکیزه نباشد و رختهای خوب در بر نکند ، و بجامه‌های خود وصله‌های رنگارنگ ناجور زند و نیمی از ریش خود را تراشیده و نیمی را بازگزارد تا شناخته باشد و هر کس بتواند کینه از او بجوید. این بود دستور قانون اسپارت درباره‌ی گریختگان از جنگ. کنون شما این را با حال توده‌ی خود بسنجید.
پانوشتها :
1ـ درباره‌ی سرهنگ صفوی اشتباه از گزارشگر رخ داده و دو شماره بعد در روزنامه پوزشخواهی و نوشته شده که او نه تنها از گریختگان نبوده بلکه ایستادگی نموده و دستگیر گردیده بود که اخیراً با دیگران آزاد گردیده.
2ـ اصل : کنون از آن بدتر از این را می‌بینیم.
🌸
اینک من در اینجا رفتاری را که در اسپارت با گریختگان از جنگ کرده می‌شده می‌آورم تا دانسته شود توده‌های زنده با بدکاران چه رفتاری می‌کرده‌اند.
اسپارت یک شهری بود ولی خود کشوری شمرده می‌شد و سپاهیان او همیشه در جنگها فیروز درآمدندی تا آنجا که «سپاهیان شکست‌ناپذیر» پنداشته می‌شدند ، و علت این ، گذشته از دیگر موجبات ، آن سختگیری‌ای بود که قانون درباره‌ی گریختگان از جنگ داشت ـ زیرا از روی قانون اسپارت کسی که از جنگ می‌گریخت از بسیاری از حقوق قانونی محروم بود. مردم او را سخت خوار می‌گرفتند. دختر دادن باو و دختر گرفتن ازو ننگ شمرده می‌شد. اگر کسی در کوچه باو برمی‌خورد از روی قانون حق داشت او را بزند و آزار دریغ نگوید ، و او حق دفاع از خود نداشت. می‌بایست خود را نشوید و پاکیزه نباشد و رختهای خوب در بر نکند ، و بجامه‌های خود وصله‌های رنگارنگ ناجور زند و نیمی از ریش خود را تراشیده و نیمی را بازگزارد تا شناخته باشد و هر کس بتواند کینه از او بجوید. این بود دستور قانون اسپارت درباره‌ی گریختگان از جنگ. کنون شما این را با حال توده‌ی خود بسنجید.
پانوشتها :
1ـ درباره‌ی سرهنگ صفوی اشتباه از گزارشگر رخ داده و دو شماره بعد در روزنامه پوزشخواهی و نوشته شده که او نه تنها از گریختگان نبوده بلکه ایستادگی نموده و دستگیر گردیده بود که اخیراً با دیگران آزاد گردیده.
2ـ اصل : کنون از آن بدتر از این را می‌بینیم.
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 36ـ چگونه پراکنده‌اندیشی در ایران فزونی گرفت (یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته به جوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 36ـ چگونه پراکنده‌اندیشی در ایران فزونی گرفت (یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته به جوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :
نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.
👇
دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمی‌داشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشه‌ی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان به زندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا به زندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کم‌کم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کم‌خردی یک کسی می‌باشد. و چون در آن میان فلسفه‌ی مادّی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگانی نمی‌شناسد و جهان را سراسر مادّه و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی [=سعادت] و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمی‌دارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی می‌نماید ، این خود مایه‌ی دلیری ایشان گردید و بهانه بدستشان سپرد.
سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
🌸
سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (دو از دو)
از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبود. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.
تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes (ثیبِس)] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.
در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آگیسیلاوس [Agesilaus] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت. ولی اپامینونداس [Epaminondas] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و درسایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.
شکست اسپارت بر آن گران بسرآمد. زیرا اپامینونداس لشگر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن
می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.
باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپاتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آگیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.
در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس نامی از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیری به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی برنداشت.
پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».
می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، (افُر) راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».
گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش
نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.
کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.
در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.
در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیردست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.
در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 6 ـ باید جدایی میانه‌ی نیک و بد گزاشت (دو از دو)
از اسپارتیان یک داستان دیگری بنویسم : در یونان هر شهری استقلال داشت و حکومت باین معنی که ما امروز می‌گوییم و در سراسر کشور یک حکومتی برپاست نزد یونانیان شناخته نبود. درمیان آن شهرها آتن و اسپارت از دیگران بزرگتر بود و هر کدام به یک رشته شهرها نفوذ داشت و چنانکه گفتیم این دو شهر شایستگی بسیاری از خود نشان داده و با دولتی همچون دولت هخامنشی جنگ کردند و ایستادگی نمودند.
تا سالیانی این دو شهر رشته‌ی اختیار همه‌ی یونان را در دست داشتند. ولی چون با یکدیگر بجنگ و دشمنی برخاستند و سی سال کمابیش کشاکش و خونریزی درمیان آنان می‌رفت در نتیجه هر دو ناتوان افتادند. و در این میان یک شهر دیگری بنام ثبیس [Thebes (ثیبِس)] سر برافراشت که با اسپارت بدشمنی سختی برخاست.
در اسپارت در این زمان رشته‌ی اختیار در دست آگیسیلاوس [Agesilaus] پادشاه آنجا بود که خود یکی از سرداران جنگ آزموده و بنام شمرده می‌شد. سپاه ورزیده‌ی اسپارت با چنین سرداری گمان شکست باو نمی‌رفت. ولی اپامینونداس [Epaminondas] سردار ثبیس تغییراتی در صف‌بندیهای جنگی داده و درسایه‌ی این اختراع جنگی خود بسپاه اسپارت چیره درآمده آنان را بشکست ، و این مایه‌ی شهرت او در سراسر یونان گردید.
شکست اسپارت بر آن گران بسرآمد. زیرا اپامینونداس لشگر برداشته بر سر شهر آمد ، و این نخستین بار بود که زنان اسپارت دشمن را در کنار شهر خود می‌دیدند ، و آنچه ترس آنان را بیشتر می‌کرد این بود که اسپارت بارویی در دور خود نداشت و شهر بی‌دیوار و مانع در برابر دشمن
می‌ایستاد. اسپارتیان از غروری که داشتند و خود را شکست‌ناپذیر می‌شماردند به بارویی در دور شهر خود نیاز ندیده و نکشیده بودند.
باری ثبیسیان هجوم آوردند و جنگ درگرفت. اسپاتیان جانبازانه می‌کوشیدند و از این کوچه بآن کوچه دویده دشمن را بیرون می‌راندند. آگیسیلاوس خود کوشش بسیار می‌کرد و در نتیجه‌ی دلیری و از جان‌گذشتگی او و زیردستانش ثبیسیان کاری نتوانسته و از شهر بیرون رفتند.
در این جنگ یک داستان شگفتی رخ داد : اساداس نامی از جوانان نه تنها بی‌زره و سپر بلکه با تن نیمه‌لخت جنگ کرد و دلیریها از خود نشان داد : چه او بشیوه‌ی آن زمان روغن بتن مالیده و در خانه نشسته بود که ناگهان هیاهوی جنگ برخاست. اساداس نایستاده با همان حال شمشیری به یک دست و نیزه‌ای بدست دیگر گرفته بی‌باک و بیم بیرون شتافت و از گرد راه بجنگ پرداخت که هر که را می‌دید شمشیر بر سرش می‌نواخت یا نیزه بسینه‌اش فرومی‌برد. بدینسان دلیریها از خود نشان داد و این شگفت که هیچ زخمی برنداشت.
پلوتارخ می‌نویسد : «این یا از آن جهت بود که خدایان به نوجوانی و دلیری او بخشودند و نگهداری نمودند و یا از این جهت که چون تازه‌جوان خوشروی و نیک‌اندامی بود دشمنان زیبایی او را دیده و از آن لختی و بی‌سپریش در شگفت شده از زخم زدن خودداری نمودند».
می‌نویسد : «پس از پایان جنگ ایفوران [Ephor ، (افُر) راهبران اسپارت (جز پادشاه)] بپاداش آن دلیری تاجی از گل باو دادند. ولی در همان هنگام بگناه اینکه بی‌زره بجنگ شتافته هزار درهم جریمه ازو گرفتند».
گواه سخن این جمله‌های آخریست. یک تن جوانی چون جانبازی کرده کار او را بی‌پاداش
نمی‌گزارند و یک تاج گلی که برای گُردان (قهرمانان) می‌دادند باو می‌دهند. ولی از آنسوی چون قانون را شکسته و بی‌زره بجنگ برخاسته بود این گناهش را فراموش نکرده از کیفرش چشم نمی‌پوشند. چون گفتیم یک توده‌ی زنده‌ای بودند خواستم این یک داستان را هم از آنان بگواهی آورم.
کنون شما حال توده‌ی خود را با این بسنجید. رفتاری را که در این توده با نیکوکاران و بدکاران می‌شود بیاد آورید و با این داستان در ترازو گزارید. آنان چه کار می‌کردند و در این توده چه کار می‌کنند.
در اینجا نمی‌خواهم از دولت و رفتار او با بدکاران سخن رانم. آن بماند بگفتار دیگری. از مردم و رفتار آنان با بدکرداران پرسش می‌کنم. این خود توده است که حس نفرت از بدیها و خشنودی از نیکیها را فراموش ساخته. این توده است که می‌بینیم سخت بیمار است و همچون یک مرده پروای نیک و بد نمی‌نماید.
در چند شماره از پرچم که ما از خائنان و از کسانی که در پیشامد شهریور گریخته بودند سخن راندیم می‌بینیم کسانی آمده وساطت می‌کنند و چنین می‌گویند : «اینها باعث می‌شود که از نان خوردن بیفتند». یک توده باید نابود گردد و بزیردست بیگانگان بیفتد برای آنکه یکمشت خائن نان بخورند.
در اینجاست که می‌بینیم این بدبختان معنی درست هیچ چیزی را نمی‌دانند. در بیرون چنین دیده می‌شود که اینان چشم دارند و گوش دارند و فهم دارند و خرد دارند و همه چیز را می‌فهمند ولی چون پای آزمایش بمیان می‌آید می‌بینیم بیچارگان فهم و خرد خود را باخته‌اند و گیج و سرگردان زندگی می‌کنند.
👇
بدبختان این نمی‌دانند که کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای انجام وظیفه است. یک سرهنگ یا سرتیپ را می‌گیرند نه برای آنکه نان خورد. بلکه برای اینکه کشور را از دزدان و راهزنان و از دشمنان بیگانه نگه دارد و اگر نیاز افتاد جان خود را دریغ نگوید. همه‌ی کارهای دولتی چنین است و هیچ یکی برای نان خوردن نیست. آن حقوقی که بکارکنان دولت می‌دهند برای اینست که گرسنه نمانند نه آنکه تنها درپی این حقوق و دیگر استفاده‌ها باشند.
اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.
کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را رهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهند آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.
نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد.
ولی اینها همه غلط است. باید پیش از همه کوشید و این اندیشه‌های غلط را از مغزها بیرون گردانید. باید نخست با اینها به نبرد پرداخت. باید در همه جا آشکاره گفت : کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای خدمت کردن بتوده است. روزنامه‌نویسی برای پول‌اندوزی نیست. برای نوشتن حقایق و آگاه گردانیدن مردم است.
باید اینها را گفت و بروی آنها ایستادگی نشان داد. باید آن فلسفه‌ی غلط را از میان برداشت. این نتیجه‌ی آن فلسفه‌ی غلط و آن عقیده‌های پست مردم است که یک رئیس امنیه راهزنان را دستگیر ساخته و پولی برای خود گرفته رها می‌گرداند. این نتیجه‌ی آنست که یک سرلشگر یا یک سرتیپ همه چیز را با پول می‌فروشد و در اندک‌زمانی ثروت هنگفتی می‌اندوزد.
آن سرتیپ قادری که داستان گریختن او را از اردبیل نوشتیم می‌گویند پس از گریختن خود خانه‌اش را تاراج کرده‌اند و بیست حلبی روغن و سی عدل قند و چند خمره عسل درآمده و دیگر چیزها چندان بوده که محل تعجب گردیده.
آقای سرتیپ از روزی که رسیده جز در اندیشه‌ی پول‌اندوزی نبوده و بدینسان انبارها آکنده است. اینها همه نتیجه‌ی آن اندیشه‌ی غلط است.
(پرچم روزانه شماره‌های 38 و 39)
🌸
اگر این سخن را از یک کس و دو کس شنیده بودیم پروا نمی‌کردیم. این عقیده‌ی بسیاری از مردم است و شما چون نگاه کنید اساساً در ایران هر کاری جز برای پول درآوردن و نان خوردن نیست.
کارهای دولتی بماند. واعظ که خود را رهنما می‌شمارد و بمردم پند می‌دهند آن را یک شغلی برای خود گرفته و تنها درپی دخل می‌باشد. روزنامه‌نویسان که خود را مربیان توده می‌شمارند جز فزونی فروش روزنامه‌های خود را نمی‌خواهند و جز دربند پول نمی‌باشند.
نمایندگی در مجلس یک کسبی گردیده و تنها برای ماهانه داوطلب نمایندگی می‌شوند. بلکه بمسائل علمی نیز سرایت کرده. مردک تاریخ می‌نویسد برای آنکه این و آن را خشنود گرداند و پول درآورد. کتابی بنام اخلاق می‌نویسد و تنها مقصودش آنست که از فروش آن استفاده برد.
ولی اینها همه غلط است. باید پیش از همه کوشید و این اندیشه‌های غلط را از مغزها بیرون گردانید. باید نخست با اینها به نبرد پرداخت. باید در همه جا آشکاره گفت : کارهای دولتی برای نان خوردن نیست برای خدمت کردن بتوده است. روزنامه‌نویسی برای پول‌اندوزی نیست. برای نوشتن حقایق و آگاه گردانیدن مردم است.
باید اینها را گفت و بروی آنها ایستادگی نشان داد. باید آن فلسفه‌ی غلط را از میان برداشت. این نتیجه‌ی آن فلسفه‌ی غلط و آن عقیده‌های پست مردم است که یک رئیس امنیه راهزنان را دستگیر ساخته و پولی برای خود گرفته رها می‌گرداند. این نتیجه‌ی آنست که یک سرلشگر یا یک سرتیپ همه چیز را با پول می‌فروشد و در اندک‌زمانی ثروت هنگفتی می‌اندوزد.
آن سرتیپ قادری که داستان گریختن او را از اردبیل نوشتیم می‌گویند پس از گریختن خود خانه‌اش را تاراج کرده‌اند و بیست حلبی روغن و سی عدل قند و چند خمره عسل درآمده و دیگر چیزها چندان بوده که محل تعجب گردیده.
آقای سرتیپ از روزی که رسیده جز در اندیشه‌ی پول‌اندوزی نبوده و بدینسان انبارها آکنده است. اینها همه نتیجه‌ی آن اندیشه‌ی غلط است.
(پرچم روزانه شماره‌های 38 و 39)
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (یک از شش)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند.
اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (1) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود به گرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و با اینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و با اینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پانوشت :
1ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده. (پیمان)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (یک از شش)
نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند.
اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (1) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود به گرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.
اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و با اینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و با اینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.
پانوشت :
1ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده. (پیمان)
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 7ـ سال نو فرامی‌رسد (یک از یک)
سال کهن 1320 بپایان آمده سال نوین 1321 فرامی‌رسد.
سال نوین فرامی‌رسد چنین پیداست که یک سال پرآشوب و رنجی خواهد بود و ما نیز در سهم خود رنجهایی خواهیم دید و سختیهایی خواهیم کشید.
شیوه‌ی همگانیست که در این هنگام بدوستان و آشنایان دعا گویند و پیام «شادباش» فرستند. ما بجای شادباش و دعا می‌گوییم : بیایید ای ایرانیان ، این سال را برای خود سال نیکی و فیروزی گردانیم.
با این گرفتاریها ما را جای «شادی» نیست. دعا هم از ما نخواهند پذیرفت. ولی در دست خود ماست که در این یک سال چند گامی بسوی پیش رویم و بدینسان آن را سال نیکی و فیروزی سازیم.
با این آشفتگیها که در جهانست ، و با این جنگها و خونریزیها که در شرق و غرب درگرفته ، ناگزیر است که با سختیهایی دچار خواهیم بود. و سال دیگر در چنین روزی اگر پشت سر برگردیم و نگاهی کنیم خواهیم دید یک سال پررنجی را گذرانیده‌ایم و هیچ نتیجه‌ای در دست نداریم. ولی اگر به نیکیها کوشیم نتیجه‌ای را در دست خواهیم داشت و از رنجکشی چندان افسوس نخواهیم خورد ، و این یک مایه‌ی سرفرازی برای ما خواهد بود که در چنان هنگام پرآشوبی به پیشرفت پرداخته چند گامی را بجلو برداشته‌ایم. من بجای «شادباش» این پیام را می‌فرستم.
بدانید ای ایرانیان ، ما بدیم که از جهان بدی می‌بینیم. در این دستگاه جدایی میان این و آن نیست. خدا یک دسته را برای زبردستی و یک دسته را برای زیردستی نیافریده. این نتیجه‌ی حال و کار خود توده است که گرفتار گردیده.
بیایید در این یک سال به نیکی کوشیم و چند گامی در این راه پیش رویم. بیایید از راهش بچاره‌ی دردها کوشیم.
خواهید گفت : نیکی چیست؟.. می‌گویم : نیکی در اینجا نخست دانستن حقایق زندگانی و دوم دست بهم دادن و در راه آنها تلاش بکار بردنست.
درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست. چون حقایق را نمی‌دانند از هم پراکنده‌اند ، در کارها سستند ، بکشور خود علاقه کم دارند ، در برابر حوادث تنها بگله و ناله بس می‌کنند و در کوشش به تقلیدهای صوری که از اروپاییان می‌نمایند امید می‌بندند ، هر کسی خود را راهنما می‌شمارد ، هر کسی پیشنهادها می‌کند. اینها همه نفهمیدن معنی زندگانیست.
نمی‌گویم : دردهای دیگری نیست ، دردهای دیگر فراوان است. ولی پایه‌ی جملگی این ، ناآشنایی بحقایق است.
من می‌گویم : بیایید این یک سال را بیاد گرفتن حقایق زندگانی کوشیم ، بیایید یک رشته قواعدی را برای زندگانی بگفتگو گزاریم ، و نیک بدانیم ، و در پیرامون آنها یکدل و یکزبان باشیم. این باشد گامهایی که در این یک سال پرشور تاریخی بسوی پیش برداریم.
من می‌دانم بسیاری از این سخن من خواهند رنجید ، و اینکه می‌گویم نمی‌دانند و نمی‌شناسند بغرور آنها خواهد برخورد. ولی حقیقت از میان نخواهد رفت. دوباره می‌گویم : این توده راه زندگانی را گم کرده. این مردم حقایق زندگانی را نمی‌دانند. دوباره درخواست می‌کنم : بیایید این یک سال را بباز کردن یک راهی بکوشیم.
آنان که بخود مغرورند و این گفته‌های ما بآنان سنگین می‌افتد برکنار مانند. روی سخن ما بآن کسانیست که از غرور دورند و گرفتاری این توده را دیده و دل پر از درد می‌دارند. باین غیرتمندانست که پیام می‌فرستیم. از آنانست که چشم همراهی می‌داریم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 50)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 7ـ سال نو فرامی‌رسد (یک از یک)
سال کهن 1320 بپایان آمده سال نوین 1321 فرامی‌رسد.
سال نوین فرامی‌رسد چنین پیداست که یک سال پرآشوب و رنجی خواهد بود و ما نیز در سهم خود رنجهایی خواهیم دید و سختیهایی خواهیم کشید.
شیوه‌ی همگانیست که در این هنگام بدوستان و آشنایان دعا گویند و پیام «شادباش» فرستند. ما بجای شادباش و دعا می‌گوییم : بیایید ای ایرانیان ، این سال را برای خود سال نیکی و فیروزی گردانیم.
با این گرفتاریها ما را جای «شادی» نیست. دعا هم از ما نخواهند پذیرفت. ولی در دست خود ماست که در این یک سال چند گامی بسوی پیش رویم و بدینسان آن را سال نیکی و فیروزی سازیم.
با این آشفتگیها که در جهانست ، و با این جنگها و خونریزیها که در شرق و غرب درگرفته ، ناگزیر است که با سختیهایی دچار خواهیم بود. و سال دیگر در چنین روزی اگر پشت سر برگردیم و نگاهی کنیم خواهیم دید یک سال پررنجی را گذرانیده‌ایم و هیچ نتیجه‌ای در دست نداریم. ولی اگر به نیکیها کوشیم نتیجه‌ای را در دست خواهیم داشت و از رنجکشی چندان افسوس نخواهیم خورد ، و این یک مایه‌ی سرفرازی برای ما خواهد بود که در چنان هنگام پرآشوبی به پیشرفت پرداخته چند گامی را بجلو برداشته‌ایم. من بجای «شادباش» این پیام را می‌فرستم.
بدانید ای ایرانیان ، ما بدیم که از جهان بدی می‌بینیم. در این دستگاه جدایی میان این و آن نیست. خدا یک دسته را برای زبردستی و یک دسته را برای زیردستی نیافریده. این نتیجه‌ی حال و کار خود توده است که گرفتار گردیده.
بیایید در این یک سال به نیکی کوشیم و چند گامی در این راه پیش رویم. بیایید از راهش بچاره‌ی دردها کوشیم.
خواهید گفت : نیکی چیست؟.. می‌گویم : نیکی در اینجا نخست دانستن حقایق زندگانی و دوم دست بهم دادن و در راه آنها تلاش بکار بردنست.
درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست. چون حقایق را نمی‌دانند از هم پراکنده‌اند ، در کارها سستند ، بکشور خود علاقه کم دارند ، در برابر حوادث تنها بگله و ناله بس می‌کنند و در کوشش به تقلیدهای صوری که از اروپاییان می‌نمایند امید می‌بندند ، هر کسی خود را راهنما می‌شمارد ، هر کسی پیشنهادها می‌کند. اینها همه نفهمیدن معنی زندگانیست.
نمی‌گویم : دردهای دیگری نیست ، دردهای دیگر فراوان است. ولی پایه‌ی جملگی این ، ناآشنایی بحقایق است.
من می‌گویم : بیایید این یک سال را بیاد گرفتن حقایق زندگانی کوشیم ، بیایید یک رشته قواعدی را برای زندگانی بگفتگو گزاریم ، و نیک بدانیم ، و در پیرامون آنها یکدل و یکزبان باشیم. این باشد گامهایی که در این یک سال پرشور تاریخی بسوی پیش برداریم.
من می‌دانم بسیاری از این سخن من خواهند رنجید ، و اینکه می‌گویم نمی‌دانند و نمی‌شناسند بغرور آنها خواهد برخورد. ولی حقیقت از میان نخواهد رفت. دوباره می‌گویم : این توده راه زندگانی را گم کرده. این مردم حقایق زندگانی را نمی‌دانند. دوباره درخواست می‌کنم : بیایید این یک سال را بباز کردن یک راهی بکوشیم.
آنان که بخود مغرورند و این گفته‌های ما بآنان سنگین می‌افتد برکنار مانند. روی سخن ما بآن کسانیست که از غرور دورند و گرفتاری این توده را دیده و دل پر از درد می‌دارند. باین غیرتمندانست که پیام می‌فرستیم. از آنانست که چشم همراهی می‌داریم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 50)
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (دو از شش)
دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بی‌سود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند بآنها می‌نازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا می‌شمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بی‌نیاز می‌دانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران می‌باشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامه[=شعر]بافیست و چند چامه‌ای بافته ، و یا کسی که تاریخچه‌ی زندگانی یک چامه‌بافی را نوشته ، یا جوانی که یک رُمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچه‌ای در کف‌بینی چاپ کرده ؛ بهمین مایه خود را دانا می‌شمارد و گردن بهیچی نمی‌گزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون می‌آیند کمی در خود سراغ نمی‌دارند و نیازی بفراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمی‌شناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشته‌اند که خود را برتر از دیگران می‌پندارند و چنان می‌دانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمده‌اند.
در جایی که این دانشها یا فراگرفته‌ها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمی‌گویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها می‌باشیم و همیشه گفته‌ایم و در اینجا هم می‌گوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه می‌باید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک توده‌ی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.
شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمب‌اندازان و دیگر هنرمندان [1] میان خود می‌دارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، وآنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکنده‌دل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!.
اینان نمی‌دانند که پشت سر این دانشها که فراگرفته‌اند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را می‌آموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد می‌دهد و آن دانش از همه گرانمایه‌تر می‌باشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیده‌ایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیده‌ایم یادشان آوریم.
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همه‌ی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را می‌گرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره می‌گفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن می‌بود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چاره‌ی شرق را جز در آن نمی‌دیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوه‌های تلخ آن زندگانی کم‌کم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمی‌خاستند ، اینان در شرق درباره‌ی آن سختیها چنین می‌گفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن می‌دادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیده‌اند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجه‌ای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساخته‌اند گیرند ، ولی در راه زندگی باید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی می‌بینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار می‌افتاد و بهیاهو برمی‌خاستند. ولی چون پاسخی نمی‌داشتند ناگزیر خاموش شدند.
پانوشت :
1ـ هنر معنی فن و صنعت نیز دارد. کسروی بیشتر بآن معنی بکار برده.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (دو از شش)
دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بی‌سود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند بآنها می‌نازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا می‌شمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بی‌نیاز می‌دانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران می‌باشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامه[=شعر]بافیست و چند چامه‌ای بافته ، و یا کسی که تاریخچه‌ی زندگانی یک چامه‌بافی را نوشته ، یا جوانی که یک رُمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچه‌ای در کف‌بینی چاپ کرده ؛ بهمین مایه خود را دانا می‌شمارد و گردن بهیچی نمی‌گزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون می‌آیند کمی در خود سراغ نمی‌دارند و نیازی بفراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمی‌شناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشته‌اند که خود را برتر از دیگران می‌پندارند و چنان می‌دانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمده‌اند.
در جایی که این دانشها یا فراگرفته‌ها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمی‌گویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها می‌باشیم و همیشه گفته‌ایم و در اینجا هم می‌گوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه می‌باید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک توده‌ی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.
شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمب‌اندازان و دیگر هنرمندان [1] میان خود می‌دارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، وآنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکنده‌دل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!.
اینان نمی‌دانند که پشت سر این دانشها که فراگرفته‌اند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را می‌آموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد می‌دهد و آن دانش از همه گرانمایه‌تر می‌باشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیده‌ایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیده‌ایم یادشان آوریم.
نخست داستان اروپاییگری را یادشان خواهیم آورد. اگر فراموش نشده همه‌ی اینان از دانشهای خود آن نتیجه را می‌گرفتند که شرقیان باید هرچه در اروپاست بگیرند و از هر باره پیروی با اروپاییان نمایند و این را همیشه آشکاره می‌گفتند ، و در گفتگو از نیک و بد همیشه دلیلشان آن می‌بود که فلان چیز در اروپا نیز چنین است و یا چنانست ، و پیشوایان چاره‌ی شرق را جز در آن نمی‌دیدند که مردم از درون و بیرون و از تن و جان اروپایی گردند ، و چون در خود اروپا سختیهایی پیش آمده و میوه‌های تلخ آن زندگانی کم‌کم رسیده بود و خود اروپاییان گاهی بگله و ناله برمی‌خاستند ، اینان در شرق درباره‌ی آن سختیها چنین می‌گفتند : «چه باید کرد تمدن این چیزها را با خود دارد. در یک توده تمدن هرچه بیشتر سختیها بیشتر باشد». این بود معنایی که بزندگانی اروپا و بسختیهای آن می‌دادند ، و همگی بر این بودند که شرقیان ناگزیرند زندگانی اروپا را (که تمدن همانست) از آغاز تا انجام بگیرند و بآن سختیها که اروپاییان دچار گردیده‌اند اینان نیز دچار گردند و بنام تمدن در برابر آنها شکیبایی نمایند.
این بود نتیجه‌ای که اینان از دانشها و آگاهیهای خود گرفته بودند و ما نشان دادیم آن خطاست. ما نشان دادیم که شرقیان باید دانشهای اروپا را گیرند ، و افزارهایی را که برای زندگانی یا از بهر جنگ ساخته‌اند گیرند ، ولی در راه زندگی باید پیروی بآنان ننمایند. نشان دادیم که اروپاییان خود در این راه گمراهند و گزندها از آن گمراهی می‌بینند و خواهند دید. نشان دادیم که برای زندگانی آیینی از روی خرد باید بود. این سخنان بر ایشان ناگوار می‌افتاد و بهیاهو برمی‌خاستند. ولی چون پاسخی نمی‌داشتند ناگزیر خاموش شدند.
پانوشت :
1ـ هنر معنی فن و صنعت نیز دارد. کسروی بیشتر بآن معنی بکار برده.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 8ـ کیفر بدکرداران را باید خود توده دهد (یک از یک)
کسانی می‌گویند : افسرانی که از جنگ گریخته بودند و شما نکوهشها نوشتید چه نتیجه‌ای داد؟!.. دولت چه ترتیب اثری کرد؟!.. می‌گویم شگفت از شماست که همه چیز را از دولت می‌خواهید؟!.. یک دولتی که با صد گرفتاری بروی کار می‌آید شما می‌خواهید خشم یا خشنودی توده را نیز او اظهار کند.
همین خود اشتباهی از شماست. دولت گرفتاریها و سرگرمیهای بسیاری دارد و شما می‌بینید که داستان شهریورماه همچنان سربسته مانده و تاکنون در پیرامون آن پرسشی یا بازخواستی از کسی نشده.
بگزارید آن بماند و کسانی که خیانت آشکار کرده‌اند شما آنها را بد بدانید ، در همه جا بدیهاشان بگویید ، در خیابان سلام ندهید و سلامشان نگیرید. در نشستها اگر دیدید پستیهاشان برخشان کشید. اینها کیفریست که باید از سوی توده به پستنهادان و خائنان داده شود.
اینکه ما در پرچم یاد آنها کردیم و خیانتهاشان نوشتیم نخست خود آن نوشتن یک کیفریست. اینکه نام یک سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی در روزنامه بزشتی برده شود و خائن خوانده گردد و او پاسخی نتواند همین خود کیفری می‌باشد.
دوم خواست ما این بود که مردم بدانند و آنان را خوار دارند و بی‌احترامی نمایند. ما بیش از همه هوشیار گردانیدن توده را می‌خواهیم. توده باید در هر کاری خشم یا خشنودی خود را اظهار دارد.
یکی از آشنایان بنزد من آمده می‌گوید : شما چرا از سرلشگر معینی نام نبردید؟!. گفتم : داستان او را نمی‌دانم. من در پشت سر پیشامد شهریورماه بسفر شیراز و بوشهر رفتم و اینست از بسیار داستانها ناآگاهم. گفت : این سرلشگر کار زیردریایی کرده. زیرا همینکه غائله رخ داده ناگهان از ارومی[=ارومیه] ناپدید گردیده و فردا از ملایر سر درآورده. دسته‌های زیردست این سرلشگر است که پس از گریختنِ فرمانده ، چون خود را بی‌سرپرست یافته‌اند به ترکیه پناهیده‌اند.
گفتم : من این را نشنیده بودم و راستی را داستان شگفتی است. باید در پرچم این را هم بنویسیم. باید این نام را هم بر آن «فهرست سیاه» بیفزاییم. گناههای اینها کوچک نیست. اینان بیست سال در این کشور بنام سرهنگ و سرتیپ و سرلشگر حقوقهای گزاف گرفته ، و اتومبیلهای دولتی سوار شده ، و رختهای گرانبها پوشیده ، و همیشه دسته‌هایی را در زیرِ دست داشته بودند ـ اینها برای آن بود که روزی بیاید و اینان جانفشانی کنند و بنگهداری کشور کوشند. کنون چنان روزی رسیده و هر یک از اینها باندازه‌ی یک تابین[=سرباز ساده] یا یک فرد عادی ، مردی و دلیری از خود نشان نداده‌اند. گذشته از آنکه خود گریخته‌اند زیردستان را بی‌سرپرست گزارده‌اند ، تفنگ و افزار باشرار داده‌اند ، چنانکه نوشته‌ایم برخی از ایشان پستنهادانه دزدی هم کرده‌اند.
اینها نه گناهانیست که چشم‌پوشی شود. دولت اگر محظوری دارد و پیشامدهای شهریور ماه را سربسته می‌گزارد بگزارد. خود مردم که محظوری ندارند و باید اینان را گناهکار و روسیاه شناسند و از هر احترامی بآنان خودداری نمایند. بلکه اگر وظیفه‌شناسی درمیانست باید خویشان و کسان آنان هم این رفتار را بکنند.
لیکن در اینجا دو نکته هست که باید رعایت شود : یکی آنکه این داستانها خوب روشن گردد و هر کسی که آگاهیهای درستتری دارد بنویسد و برای ما بفرستد. زیرا ما از زبانها چیزهایی می‌شنویم ولی بهتر است روشنتر از این بدانیم. بهتر است قضایا با جزئیات آن در روزنامه نوشته شود که مردم بهتر داوری کنند. اینست ما خواستاریم که هر کسی که در این پیشامدها بوده و داستان را از نزدیک تماشا کرده دانسته‌های خود را بنویسد و برای ما بفرستد که اگر خواست بنام خود او وگرنه بنام یک نام دیگری در روزنامه بچاپ رسانیم.
همچنین اگر یکی از خود آن افسران پیشامد را بنویسد و مقصودش این باشد که حقایق را بگوید و از خود دفاع کند ما از چاپ نوشته‌ی او بازنخواهیم ایستاد.
نکته‌ی دیگر آنکه ما بآن افسران بفهمانیم که این نوشتنها و بدگوییها بنام دشمنی شخصی نیست ، از راه رشک بمقام شما نمی‌باشد.
نویسنده‌ی این گفتارها با هیچ یکی از سرلشگر محتشمی و سرلشگر مطبوعی و سرلشگر معینی و سرتیپ قهرمانی و سرتیپ پوریا آشنایی ندارد و یک بار هم باشد آنان را ندیده. از آنسوی کسی که در آرزوی افسری باشد نیست. این کینه و دشمنی نتیجه‌ی آن کردار زشتی است که در شهریور ماه از شما سر زده ، و می‌بینید که ما نه تنها شما را دنبال می‌کنیم از دیگران نیز نام می‌بریم.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 8ـ کیفر بدکرداران را باید خود توده دهد (یک از یک)
کسانی می‌گویند : افسرانی که از جنگ گریخته بودند و شما نکوهشها نوشتید چه نتیجه‌ای داد؟!.. دولت چه ترتیب اثری کرد؟!.. می‌گویم شگفت از شماست که همه چیز را از دولت می‌خواهید؟!.. یک دولتی که با صد گرفتاری بروی کار می‌آید شما می‌خواهید خشم یا خشنودی توده را نیز او اظهار کند.
همین خود اشتباهی از شماست. دولت گرفتاریها و سرگرمیهای بسیاری دارد و شما می‌بینید که داستان شهریورماه همچنان سربسته مانده و تاکنون در پیرامون آن پرسشی یا بازخواستی از کسی نشده.
بگزارید آن بماند و کسانی که خیانت آشکار کرده‌اند شما آنها را بد بدانید ، در همه جا بدیهاشان بگویید ، در خیابان سلام ندهید و سلامشان نگیرید. در نشستها اگر دیدید پستیهاشان برخشان کشید. اینها کیفریست که باید از سوی توده به پستنهادان و خائنان داده شود.
اینکه ما در پرچم یاد آنها کردیم و خیانتهاشان نوشتیم نخست خود آن نوشتن یک کیفریست. اینکه نام یک سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی در روزنامه بزشتی برده شود و خائن خوانده گردد و او پاسخی نتواند همین خود کیفری می‌باشد.
دوم خواست ما این بود که مردم بدانند و آنان را خوار دارند و بی‌احترامی نمایند. ما بیش از همه هوشیار گردانیدن توده را می‌خواهیم. توده باید در هر کاری خشم یا خشنودی خود را اظهار دارد.
یکی از آشنایان بنزد من آمده می‌گوید : شما چرا از سرلشگر معینی نام نبردید؟!. گفتم : داستان او را نمی‌دانم. من در پشت سر پیشامد شهریورماه بسفر شیراز و بوشهر رفتم و اینست از بسیار داستانها ناآگاهم. گفت : این سرلشگر کار زیردریایی کرده. زیرا همینکه غائله رخ داده ناگهان از ارومی[=ارومیه] ناپدید گردیده و فردا از ملایر سر درآورده. دسته‌های زیردست این سرلشگر است که پس از گریختنِ فرمانده ، چون خود را بی‌سرپرست یافته‌اند به ترکیه پناهیده‌اند.
گفتم : من این را نشنیده بودم و راستی را داستان شگفتی است. باید در پرچم این را هم بنویسیم. باید این نام را هم بر آن «فهرست سیاه» بیفزاییم. گناههای اینها کوچک نیست. اینان بیست سال در این کشور بنام سرهنگ و سرتیپ و سرلشگر حقوقهای گزاف گرفته ، و اتومبیلهای دولتی سوار شده ، و رختهای گرانبها پوشیده ، و همیشه دسته‌هایی را در زیرِ دست داشته بودند ـ اینها برای آن بود که روزی بیاید و اینان جانفشانی کنند و بنگهداری کشور کوشند. کنون چنان روزی رسیده و هر یک از اینها باندازه‌ی یک تابین[=سرباز ساده] یا یک فرد عادی ، مردی و دلیری از خود نشان نداده‌اند. گذشته از آنکه خود گریخته‌اند زیردستان را بی‌سرپرست گزارده‌اند ، تفنگ و افزار باشرار داده‌اند ، چنانکه نوشته‌ایم برخی از ایشان پستنهادانه دزدی هم کرده‌اند.
اینها نه گناهانیست که چشم‌پوشی شود. دولت اگر محظوری دارد و پیشامدهای شهریور ماه را سربسته می‌گزارد بگزارد. خود مردم که محظوری ندارند و باید اینان را گناهکار و روسیاه شناسند و از هر احترامی بآنان خودداری نمایند. بلکه اگر وظیفه‌شناسی درمیانست باید خویشان و کسان آنان هم این رفتار را بکنند.
لیکن در اینجا دو نکته هست که باید رعایت شود : یکی آنکه این داستانها خوب روشن گردد و هر کسی که آگاهیهای درستتری دارد بنویسد و برای ما بفرستد. زیرا ما از زبانها چیزهایی می‌شنویم ولی بهتر است روشنتر از این بدانیم. بهتر است قضایا با جزئیات آن در روزنامه نوشته شود که مردم بهتر داوری کنند. اینست ما خواستاریم که هر کسی که در این پیشامدها بوده و داستان را از نزدیک تماشا کرده دانسته‌های خود را بنویسد و برای ما بفرستد که اگر خواست بنام خود او وگرنه بنام یک نام دیگری در روزنامه بچاپ رسانیم.
همچنین اگر یکی از خود آن افسران پیشامد را بنویسد و مقصودش این باشد که حقایق را بگوید و از خود دفاع کند ما از چاپ نوشته‌ی او بازنخواهیم ایستاد.
نکته‌ی دیگر آنکه ما بآن افسران بفهمانیم که این نوشتنها و بدگوییها بنام دشمنی شخصی نیست ، از راه رشک بمقام شما نمی‌باشد.
نویسنده‌ی این گفتارها با هیچ یکی از سرلشگر محتشمی و سرلشگر مطبوعی و سرلشگر معینی و سرتیپ قهرمانی و سرتیپ پوریا آشنایی ندارد و یک بار هم باشد آنان را ندیده. از آنسوی کسی که در آرزوی افسری باشد نیست. این کینه و دشمنی نتیجه‌ی آن کردار زشتی است که در شهریور ماه از شما سر زده ، و می‌بینید که ما نه تنها شما را دنبال می‌کنیم از دیگران نیز نام می‌بریم.
👇
از آقای علی‌اصغر اعتصام فرماندار مراغه تاکنون چند بار نام برده‌ایم. رئیس شهربانی آن شهر را بارها یاد کرده‌ایم. در شماره‌ی گذشته در یک گفتاری نام آقای اردلان (استاندار تبریز در شهریور) آورده شد و ما تاکنون ندانسته بودیم که این آزادیخواه کهن نیز از گریزندگانست. نمی‌دانستیم این مرد هفتاد ساله نیز از مرگ ترسیده و روز سختی از وظیفه و مردمی و همه چیز چشم پوشیده و از تبریز رو بگریز آورده. نمی‌دانستیم که این مرد بی‌ارزش که از آغاز جوانیش همیشه در کارهای دولتی بوده و تاکنون صد برابر بهای خود را از کیسه‌ی این توده دریافت داشته روز آزمایش از جانفشانی گردن کشیده و یک شهر بزرگی را که بنگهداری او سپرده شده بود گزارده و خود از میان بیرون رفته. نمی‌دانستیم این مرد خوشنما که در تبریز هر که را می‌دیده میهن‌پرستی را پیش می‌کشیده و با اصرار و پافشاری بنام باشگاه پول می‌گرفته ، خود کمترین عقیده را بمیهن‌پرستی نداشته و در برابر اندک‌ترسی گزارده و گریخته ، این بدتر که همان مرد گریزنده را همینکه به تهران رسیده برای بیکار نماندن به اسپهان فرستاده‌اند که دانسته نیست از آنجا کی خواهد گریخت؟!
به هر حال شما می‌بینید که ما از همگی نام می‌بریم و همین دلیل است که مقصود دشمنی شخصی نیست. اینست می‌خواهیم بشما یک پیشنهادی کنیم و آن اینکه بخود جسارت داده بگناه خود خَستُوان[=معترف] گردید و آنگاه بجبران کوشید. نمی‌دانم راه جبران چه باشد ، خودتان بیندیشید که از چه راه جبران توانید کرد و از چه راه این لکه‌ی ننگ را از دامن خود و خاندانتان پاک توانید کرد؟..
آیا می‌توانید از داراییهای گزافی که برخی از شماها گرد آورده‌اید چشم بپوشید و آن را در یک راه نیکی بسود توده بکار برید؟.. می‌توانید سرکوب اشرار یک بخشی از کشور را بعهده گیرید و داوطلبانه و جانبازانه بچنان کاری شتابید؟.. به هر حال یک چنین راهی نیز بروی شما باز است و می‌توانید خود را از این ننگ رها گردانید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 51)
🌸
به هر حال شما می‌بینید که ما از همگی نام می‌بریم و همین دلیل است که مقصود دشمنی شخصی نیست. اینست می‌خواهیم بشما یک پیشنهادی کنیم و آن اینکه بخود جسارت داده بگناه خود خَستُوان[=معترف] گردید و آنگاه بجبران کوشید. نمی‌دانم راه جبران چه باشد ، خودتان بیندیشید که از چه راه جبران توانید کرد و از چه راه این لکه‌ی ننگ را از دامن خود و خاندانتان پاک توانید کرد؟..
آیا می‌توانید از داراییهای گزافی که برخی از شماها گرد آورده‌اید چشم بپوشید و آن را در یک راه نیکی بسود توده بکار برید؟.. می‌توانید سرکوب اشرار یک بخشی از کشور را بعهده گیرید و داوطلبانه و جانبازانه بچنان کاری شتابید؟.. به هر حال یک چنین راهی نیز بروی شما باز است و می‌توانید خود را از این ننگ رها گردانید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 51)
🌸
📖 کتاب «در پاسخ حقیقتگو»
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (سه از شش)
این را برای مثل یاد می‌کنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمی‌خواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمی‌کنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار می‌گیرند ما می‌خواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. می‌خواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز می‌کند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد می‌دهد.
اینان باور نمی‌دارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهایی که اینان هیچ نمی‌شناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی درباره‌ی چامه‌سرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندک‌زمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوه‌بافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینه‌ها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجه‌ای از آنها توان برداشت؟!.. می‌گویند : سخنان شیوایی سروده‌اند. می‌گویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفته‌هایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانه‌ای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل می‌دارد و می‌خواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بی‌مغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاسته‌اند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمی‌خاست آنان همه دم از شادی زده‌اند و بخونخواران مغول ستایشها سروده‌اند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفته‌هاشان را نگه دارید.
شما این را نمی‌دانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشه‌ها پراکنده گردد. می‌گویید اینان پند سروده‌اند و آن نمی‌دانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمی‌دانید که همان پندها صد زیان دربر می‌دارد ، و این نتیجه‌ی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن می‌شناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمی‌باشند.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد می‌باشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب می‌خورید که مردانی را که سراسر بدی بوده‌اند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریخته‌اند بدینسان بزرگ می‌دارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شده‌اند همه خوار می‌گیرید و نامی از آنان نمی‌برید. ببینید چگونه نمی‌فهمید و بزیان خود می‌کوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان می‌شمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بی‌بهره گزارد.
اینان بسیار بی‌مایه‌اند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایه‌ی یکان یکانش اینها باشد با توده‌های بزرگ جهان همسری [=هم‌شأنی] نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمی‌دانند که باید گفت معنی زندگی را نمی‌دانند. مردانی سر بلند می‌دارند و بخود می‌بالند و کمی در خود سراغ نمی‌دارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا می‌اندیشند و جدا می‌زیند و هر یکی آنچه را می‌خواهد نیک می‌نامد و آنچه را نمی‌خواهد بد می‌خواند ـ اینچنان می‌زیند و آن نمی‌فهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 37ـ زیانکاریهایی که روگردانان از دین دارند (سه از شش)
این را برای مثل یاد می‌کنم و در اینجا درپی آن نیستم که از اروپاییگری نکوهش نویسم و یا از آیین زندگی سخن رانم. اینها کارهاییست که در جای خود کرده شده و خواهد شد. چنانکه گفتیم اینان چون نمی‌خواهند براستی گردن گزارند و هیچ باور نمی‌کنند که بالاتر از دانشهای آنان دانشی باشد و با مغز پربادی خود را کنار می‌گیرند ما می‌خواهیم لغزشهای ایشان را به رخشان کشیم. می‌خواهیم از آن پنداری که گریبانگیرشان شده بکاهیم و این بفهمانیم که بالاتر از دانشهای شما دانشی بس گرانمایه هست ـ دانشی که لغزشهای اروپاییان را باز می‌کند ، دانشی که راه خرسندی و آسایش را بمردمان یاد می‌دهد.
اینان باور نمی‌دارند که پشت سر آن هیاهوها و سرگرمیها که ایشان راست یک رشته راستیهای بسیار گرانبهایی هست. راستیهایی که اینان هیچ نمی‌شناسند و بسیار بدورند ، و من برای آنکه اینان را بیاگاهانم ناگزیرم مثل دیگری یاد کنم. اینان آن کسانیند که تو گویی هیچ فهمی از خودشان ندارند و اینست هر آوازی از اروپا برخیزد پای کوبند و دست افشانند و هنوز فراموش نشده که چون چند کسی از شرقشناسان غرب کتابهایی درباره‌ی چامه‌سرایان ایران نوشتند و سخنان بیهوده و ننگین زمان مغولان و ترکان را به نیکی ستودند در اندک‌زمانی هزاران کسان آواز بآواز ایشان انداختند و بگفتگو و جستجو از یاوه‌بافیهای زمان مغولان پرداختند و صد کتاب در این زمینه‌ها بچاپ رسانیدند.
کنون کسی بپرسد آیا سود آنها چه بود و چه نتیجه‌ای از آنها توان برداشت؟!.. می‌گویند : سخنان شیوایی سروده‌اند. می‌گویم : بهتر است شما همین زمینه را روشن گردانید و معنی سخن را بما بازنمایید. آیا کسی همینکه سخنان شیوایی گفت باید بزرگش شمرد و گفته‌هایش را نگه داشت؟!.. شما چرا باید این ندانید که سخن چیز جداگانه‌ای نیست. روشنتر گویم : سخن برای اینست که آدمی اگر معنایی در دل می‌دارد و می‌خواهد بکسی فهماند آن را بقالب سخن ریزد و بزبان راند و بآن کس بفهماند ، و اینست جز بهنگام نیاز نشاید. شما اگر نیاز دارید توانید سخن گفتن ، و این سخن که بهنگام افتاده اگر شیوا باشد بهتر خواهد بود و ارج بیشتر خواهد داشت. ولی اگر نیازی نباشد و بخیره زبان بسخن باز کنید هرچه گویید یاوه است گو که شیوا باشد! این خود از بدترین زیانکاریهاست که شما چنان سخنان یاوه و بی‌مغزی را نگه دارید. کسانی که در روز گرفتاری توده برخاسته‌اند و یک سخنی که بدرد مردم بیچاره خورَد و گره از کارشان گشاید از دهانشان درنیامده ، و بهنگامی که از ملیونها خاندانها فریاد سوگواری برمی‌خاست آنان همه دم از شادی زده‌اند و بخونخواران مغول ستایشها سروده‌اند دور از غیرت و مردانگی است که شما چنان بیدردانی را نیک شمارید و گفته‌هاشان را نگه دارید.
شما این را نمی‌دانید که در یک توده چون سخن فراوان بود زیانها از آن زاید و اندیشه‌ها پراکنده گردد. می‌گویید اینان پند سروده‌اند و آن نمی‌دانید که پند سرودن کار هر کس نیست و در جایی که مردان تردامن و بیدرد پندسرایی کنند پند از ارج افتد و دیگر کارگر نباشد. نمی‌دانید که همان پندها صد زیان دربر می‌دارد ، و این نتیجه‌ی آنهاست که امروز بیشتر ایرانیان نیکی را تنها گفتن آن می‌شناسند و هیچگاه دربند کار بستن نمی‌باشند.
در یک توده یکی از چیزهایی که خویهای ستوده را رواج گرداند شناختن نیک از بد می‌باشد که نیک را ارج شناسند و گرامی دارند و بد را خوار شمارند و از نکوهش بازنایستند. ولی ببینید شما چگونه فریب می‌خورید که مردانی را که سراسر بدی بوده‌اند و خودشان بدیهای خود را بیرون ریخته‌اند بدینسان بزرگ می‌دارید. ولی مردان دلیر و بزرگی را که در تاریخ پیدا شده‌اند همه خوار می‌گیرید و نامی از آنان نمی‌برید. ببینید چگونه نمی‌فهمید و بزیان خود می‌کوشید.
از اینگونه لغزشها اگر بشمارم بسیار است. آنان اینها را آسان می‌شمارند ولی بسیار گرانست و بسیار بزرگست. همین چیزهاست که یک توده را افزار دست بیگانگان گردانَد. همین چیزهاست که یک توده را از رستگاری و سرفرازی بی‌بهره گزارد.
اینان بسیار بی‌مایه‌اند. آن اندازه دانش یا آگاهی که اینان راست نه چیزیست که یک مردی را بجایی رساند. یک توده که سرمایه‌ی یکان یکانش اینها باشد با توده‌های بزرگ جهان همسری [=هم‌شأنی] نتواند. همه چیز بکنار ، اینان زیان خودسری و جدا اندیشیدن را نمی‌دانند که باید گفت معنی زندگی را نمی‌دانند. مردانی سر بلند می‌دارند و بخود می‌بالند و کمی در خود سراغ نمی‌دارند ولی این کار ایشانست که هر یکی جدا می‌اندیشند و جدا می‌زیند و هر یکی آنچه را می‌خواهد نیک می‌نامد و آنچه را نمی‌خواهد بد می‌خواند ـ اینچنان می‌زیند و آن نمی‌فهمند که یک توده با چنین حالی جز نابودی سرنوشت دیگری ندارد.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ از کوشش بیهوده چه سود تواند بود؟!. (یک از یک)
کسانی می‌گویند : «اینکه شما افسرانِ از جنگ گریخته و دیگر کارکنان دولت را که در شهریور ماه وظیفه‌ناشناسی کرده بودند دنبال نمودید و در پرچم گفتارها نوشتید چه نتیجه‌ای داد در حالی که کسانی در روزنامه‌های دیگری هواداری از ایشان می‌نمایند و دفاعها می‌نویسند؟!. از آنسو آیا دولت چه ترتیب اثری بآن نوشتنها کرد؟!.. می‌گویم : بارها گفتیم که آن نوشتنهای ما بیش از همه برای توده بوده و این می‌خواستیم که توده آن افسران بدکاره و آن کارکنان وظیفه‌ناشناس دولت را بشناسند و احترام بآنان نگزارده همیشه نامهاشان بخواری برند. ما بیش از همه بداوری توده قیمت می‌نهادیم و کنون هم می‌نهیم. یک توده باید خود داوری داشته باشد و نیکان را از بدان جدا گرداند. باید نیکان را بزرگ داشته بدان را خوار گیرد. این نشان رشد یک توده است. از آنسوی پاداش و کیفر بزرگ همین است. این از پاداش و کیفری که دولت بدهد بهتر و مؤثرتر است. زیرا پاداش یا کیفر دولت را هرچه که فرض کنیم باین اندازه مایه‌ی سرافرازی یا سرافکندگی نتواند بود.
ما آن گفتارها را برای این نتیجه می‌نوشتیم و باید بگوییم که بمقصود رسیده‌ایم. زیرا بیگمان آن افسران یا کارکنان دولت درمیان توده خوار و بی‌آبرو می‌باشند و خواهند بود و این بدنامی همیشه با آنان خواهد بود. اگرچه برخی از آنان به تهران آمده و با زور پشتیبانانِ خود کار گرفته ، بلکه برخی بشیادی درجه نیز یافته‌اند ، ولی این مایه‌ی آبرو برای آنان نخواهد بود.
اما اینکه کسانی دفاع از آنان می‌نویسند من نمی‌دانم وظیفه‌ناشناسی بآن آشکاری چه دفاعی دارد؟!.. یک سرلشگری که سپاهیان زیردست خود را بی‌تکلیف گزارده و در چنان گیروداری تنها در اندیشه‌ی جان و پول خود بوده و با بیشرمی بسیار رو بگریز آورده از چنین سیاهکاری چه دفاعی توان کرد؟! یک سرتیپ یا سرهنگی که تفنگ و افزارهای جنگی را بجای آنکه به تهران رساند و بدولت سپارد بدست راهزنان داده و این لکه‌ی ننگی را بدامن سپاه ایران نشانده چه جای هواداری از آن می‌باشد؟!.. گرفتم که کسی بنام دوستی یا خویشاوندی یا بعلت دیگری یک سخنانی هم نوشت ، آیا چه تأثیری در توده تواند داشت؟!.. مگر مردم ایران تا این اندازه کودک و نافهمند که فریب آن دفاعها را بخورند؟!..
همه می‌دانند که آقای سرلشگر معینی و یاورانش سرهنگ اصلانی و سرهنگ وزیری و سرهنگ نیک‌نژاد و دیگران پیش از این پیشامدها با مردم بدرفتاری بی‌اندازه می‌نموده‌اند ، و از آنسوی از اتومبیل و اسب و سرباز و پول دولت استفاده کرده یک زندگانی بسیار خوش و شاهانه می‌کرده‌اند. پس از آنهمه ، چون داستان شهریور ماه رخ داد بیکبار وظیفه‌ی خود را فراموش کردند و سرلشگر معینی عده‌ی خود را بی‌سرپرست گزارده همراه سرهنگ اصلانی و سرهنگ وزیری با رسوایی بسیار از ارومی گریخته از ملایر سر درآوردند و در نتیجه‌ی این رفتار آنان هزار تن بلکه بیشتر سربازان بیگناه کشته شدند و سرهنگ نیک‌نژاد هم آهنگ گریز بترکیه کرد و درمیان راه تفنگها را بکردها داد که اکنون با همان تفنگها بشرارت برخاسته خون بیگناهان را می‌ریزند. گناهانی با این آشکاری چه عذری برایش توان آورد؟!..
می‌گویند : دولت دستور «ترک مقاومت» داده بود. می‌گویم : آن بجای خود. ما نمی‌گوییم چرا جنگ نکردید؟!.. این موضوع دیگریست و نمی‌خواهیم از شما بازخواست کنیم. بازخواست ما آنست که پس از آنکه ترک مقاومت کردید بایستی در جای خود بایستید و آرامش و ایمنی را در شهرهایی که بودید پایدار نگاه دارید و از آشوب و هرج و مرجی که بهنگام رسیدن سپاهیان مهاجم بیم می‌رفت جلو گیرید ، و اگر از آن می‌ترسیدید و گمان خطر می‌بردید در این صورت می‌بایست همه‌ی سپاهیان و افراد را با خود برداشته پس نشینید با تدابیر[ی] خود را و آنها را به یک جایی برسانید نه اینکه همه چیز را فراموش ساخته و خود رو بگریز آورید. ایرادی که بشما می‌گیریم اینست.
ما می‌بینیم برخی از افسران بوظیفه‌ی خود کار بسته و هر یکی از آنان صدمه‌ی دیگری دیده‌اند. یکی پایش را از دست داده. دیگری از دست محروم گردیده. چند تنی گرفتار شده بزندان افتاده‌اند. چند تنی کشته شده از میان رفته‌اند. ولی شما هر یک هزاران دیگری را بصدمه انداخته و تنها جان خود را بدر برده‌اید ـ آیا می‌توانیم شما را با آنان یکسان گیریم؟! چنان کاری را خرد یا شرافت روا می‌شمارد؟.
به هر حال ما از چندی پیش که وزارت جنگ وعده‌ی پرداختن بمحاکمه‌ی اینها داد بهتر دانستیم که دیگر چیزی ننویسیم و منتظر اقدام وزارت جنگ باشیم.
در این مدت نوشته‌های بسیاری رسید که همه را نگه داشته بچاپ نرسانیدیم. ولی اکنون که این آقایان افسران می‌خواهند با دست این و آن خود را پاک گردانند ما نیز فرصت خواهیم داشت که آن نوشته‌ها را یکایک بچاپ رسانیم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 90)
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 9ـ از کوشش بیهوده چه سود تواند بود؟!. (یک از یک)
کسانی می‌گویند : «اینکه شما افسرانِ از جنگ گریخته و دیگر کارکنان دولت را که در شهریور ماه وظیفه‌ناشناسی کرده بودند دنبال نمودید و در پرچم گفتارها نوشتید چه نتیجه‌ای داد در حالی که کسانی در روزنامه‌های دیگری هواداری از ایشان می‌نمایند و دفاعها می‌نویسند؟!. از آنسو آیا دولت چه ترتیب اثری بآن نوشتنها کرد؟!.. می‌گویم : بارها گفتیم که آن نوشتنهای ما بیش از همه برای توده بوده و این می‌خواستیم که توده آن افسران بدکاره و آن کارکنان وظیفه‌ناشناس دولت را بشناسند و احترام بآنان نگزارده همیشه نامهاشان بخواری برند. ما بیش از همه بداوری توده قیمت می‌نهادیم و کنون هم می‌نهیم. یک توده باید خود داوری داشته باشد و نیکان را از بدان جدا گرداند. باید نیکان را بزرگ داشته بدان را خوار گیرد. این نشان رشد یک توده است. از آنسوی پاداش و کیفر بزرگ همین است. این از پاداش و کیفری که دولت بدهد بهتر و مؤثرتر است. زیرا پاداش یا کیفر دولت را هرچه که فرض کنیم باین اندازه مایه‌ی سرافرازی یا سرافکندگی نتواند بود.
ما آن گفتارها را برای این نتیجه می‌نوشتیم و باید بگوییم که بمقصود رسیده‌ایم. زیرا بیگمان آن افسران یا کارکنان دولت درمیان توده خوار و بی‌آبرو می‌باشند و خواهند بود و این بدنامی همیشه با آنان خواهد بود. اگرچه برخی از آنان به تهران آمده و با زور پشتیبانانِ خود کار گرفته ، بلکه برخی بشیادی درجه نیز یافته‌اند ، ولی این مایه‌ی آبرو برای آنان نخواهد بود.
اما اینکه کسانی دفاع از آنان می‌نویسند من نمی‌دانم وظیفه‌ناشناسی بآن آشکاری چه دفاعی دارد؟!.. یک سرلشگری که سپاهیان زیردست خود را بی‌تکلیف گزارده و در چنان گیروداری تنها در اندیشه‌ی جان و پول خود بوده و با بیشرمی بسیار رو بگریز آورده از چنین سیاهکاری چه دفاعی توان کرد؟! یک سرتیپ یا سرهنگی که تفنگ و افزارهای جنگی را بجای آنکه به تهران رساند و بدولت سپارد بدست راهزنان داده و این لکه‌ی ننگی را بدامن سپاه ایران نشانده چه جای هواداری از آن می‌باشد؟!.. گرفتم که کسی بنام دوستی یا خویشاوندی یا بعلت دیگری یک سخنانی هم نوشت ، آیا چه تأثیری در توده تواند داشت؟!.. مگر مردم ایران تا این اندازه کودک و نافهمند که فریب آن دفاعها را بخورند؟!..
همه می‌دانند که آقای سرلشگر معینی و یاورانش سرهنگ اصلانی و سرهنگ وزیری و سرهنگ نیک‌نژاد و دیگران پیش از این پیشامدها با مردم بدرفتاری بی‌اندازه می‌نموده‌اند ، و از آنسوی از اتومبیل و اسب و سرباز و پول دولت استفاده کرده یک زندگانی بسیار خوش و شاهانه می‌کرده‌اند. پس از آنهمه ، چون داستان شهریور ماه رخ داد بیکبار وظیفه‌ی خود را فراموش کردند و سرلشگر معینی عده‌ی خود را بی‌سرپرست گزارده همراه سرهنگ اصلانی و سرهنگ وزیری با رسوایی بسیار از ارومی گریخته از ملایر سر درآوردند و در نتیجه‌ی این رفتار آنان هزار تن بلکه بیشتر سربازان بیگناه کشته شدند و سرهنگ نیک‌نژاد هم آهنگ گریز بترکیه کرد و درمیان راه تفنگها را بکردها داد که اکنون با همان تفنگها بشرارت برخاسته خون بیگناهان را می‌ریزند. گناهانی با این آشکاری چه عذری برایش توان آورد؟!..
می‌گویند : دولت دستور «ترک مقاومت» داده بود. می‌گویم : آن بجای خود. ما نمی‌گوییم چرا جنگ نکردید؟!.. این موضوع دیگریست و نمی‌خواهیم از شما بازخواست کنیم. بازخواست ما آنست که پس از آنکه ترک مقاومت کردید بایستی در جای خود بایستید و آرامش و ایمنی را در شهرهایی که بودید پایدار نگاه دارید و از آشوب و هرج و مرجی که بهنگام رسیدن سپاهیان مهاجم بیم می‌رفت جلو گیرید ، و اگر از آن می‌ترسیدید و گمان خطر می‌بردید در این صورت می‌بایست همه‌ی سپاهیان و افراد را با خود برداشته پس نشینید با تدابیر[ی] خود را و آنها را به یک جایی برسانید نه اینکه همه چیز را فراموش ساخته و خود رو بگریز آورید. ایرادی که بشما می‌گیریم اینست.
ما می‌بینیم برخی از افسران بوظیفه‌ی خود کار بسته و هر یکی از آنان صدمه‌ی دیگری دیده‌اند. یکی پایش را از دست داده. دیگری از دست محروم گردیده. چند تنی گرفتار شده بزندان افتاده‌اند. چند تنی کشته شده از میان رفته‌اند. ولی شما هر یک هزاران دیگری را بصدمه انداخته و تنها جان خود را بدر برده‌اید ـ آیا می‌توانیم شما را با آنان یکسان گیریم؟! چنان کاری را خرد یا شرافت روا می‌شمارد؟.
به هر حال ما از چندی پیش که وزارت جنگ وعده‌ی پرداختن بمحاکمه‌ی اینها داد بهتر دانستیم که دیگر چیزی ننویسیم و منتظر اقدام وزارت جنگ باشیم.
در این مدت نوشته‌های بسیاری رسید که همه را نگه داشته بچاپ نرسانیدیم. ولی اکنون که این آقایان افسران می‌خواهند با دست این و آن خود را پاک گردانند ما نیز فرصت خواهیم داشت که آن نوشته‌ها را یکایک بچاپ رسانیم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 90)
🌸