11ـ آخوند خراسانی

12ـ آن که درمیانه با دستار سفید نشسته شیخ‌ سلیم است.

(از نوشتار بالا)
.

(از این نوشتار)
.

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (سه از پنج)


نخست می‌باید گوییم : اینکه شناخته شده که رضاشاه دیکتاتور می‌بود و سررشته‌ی همه‌ی کارها را در دست می‌داشت ، راست نیست. این خود رازیست که این وزیران در زمان رضاشاه دسته‌بندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند می‌بودند. راستست که در برابر او ایستادگی نمی‌نمودند ولی رضاشاه نمی‌توانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست که باید بیگمان دانست و دلیلهایی می‌دارد که من در جای دیگری یاد کرده‌ام. [1]

دوم رضاشاه یک تن می‌بود که در کاخ خود می‌نشست و همه‌ی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بکار بسته گردد ، و من چنان گمان می‌برم که اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ که نقشه کشیده و نیک دانسته بودند که در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیکبار شاه و دستورهای او را بکنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه کار می‌کرده‌اند. رضاشاه یا نمی‌دانسته و یا اگر می‌دانسته جز برآشفتن و پرخاش کردن کاری از دستش برنمی‌آمده.

این گمانیست که من می‌برم ، و چون نمی‌خواهم بروی آن پافشاری نشان دهم ، اینست
می‌گویم : چه رضاشاه هم دست می‌داشته و چه نمی‌داشته ، نقشه‌ی کار از سوی این بدخواهان کشیده شده و با دست خود آنان روان می‌گردیده ، و نتیجه‌ای که خواسته می‌شده ، گزند و آسیب دیدن آرتش و رسوا و بی‌آبرو گردیدن آن می‌بوده.

رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی که باری بیرون آبرومندی
می‌داشت و هر سال که در سوم اسفند [2] رژه رخ می‌دادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش می‌آمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن می‌آوردندی ، آرتشی که اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای کوفتن سرِ زیروبیگ‌ها و محمدرشیدها [3] توانا بودی و درون کشور را ایمن می‌گردانیدی.

چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمی‌تافتند. از اینرو فرصت بدست آورده
می‌خواستند که آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بی‌آبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را کشیده بودند.

اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه کالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دست‌نخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا کار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارک] در کار نباشد و همانکه جنگ درگرفت و دسته‌های سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چک داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلکه آشفتگیهایی در کار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترک مقاومت» فرستاده شود که نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترک مقاومت» فرستاده شود که هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ که خود از دسته‌ی بدخواهان می‌باشند زیردستان را بی‌سر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، که بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.

این بوده آن نقشه‌ی شوم و این بوده خواستی که از آن می‌داشته‌اند که روز روشن در برابر چشم ما نقشه‌ی خود را بکار بستند و خواست خود را پیش بردند.

رسواییهای آن چند روز چندانست که اگر بنویسند چند جلد کتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی که بخون آغشتند. چه افسران کارآمدی که قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی که شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها که کشور و توده برد.

اکنون سخن در آنست که در چنان خیانت بی‌آزرمانه‌ی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ کار کرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست که گفتگوهای سیاسی با نخست‌وزیر می‌بوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهکار نتوان گرفت. ولی پس از آنکه دو دولت راه می‌خواستند و ایران ایستادگی می‌نمود و این روشن شده بود که کار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشه‌ی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها که در آذربایجان و خراسان و خوزستان و کردستان می‌بودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشماره‌ی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها کوشد ، که چنانکه همه دانستند یک گام در این راه برداشته نشده بود.

ما در تهران می‌بودیم و می‌دیدیم که از یکسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده می‌شود و با انگیزش دولت در روزنامه‌ی اطلاعات گفتار نوشته می‌شود که «ما کلمه‌ی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون کرده‌ایم» ، و در همان حال کمترین آمادگی نمی‌رود و پروایی نمی‌شود.


👇

چنانکه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف کرده آگاهی می‌داده‌اند که آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور می‌خواسته‌اند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمی‌داده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید که در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها می‌داده و دستور می‌خواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت که از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران می‌نوشته و دستور می‌خواسته که وزارت جنگ بهیچ یک از آنها پاسخی نفرستاده.

اینها چیزهاییست که همه دانسته‌اند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم که دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از کار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراکند. روزـ نوشته پراکند که «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده می‌شود» و شب بی‌آنکه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگ‌نادیده‌ی تهران را بهراس انداخت.


پانوشت :
1ـ کتاب «دادگاه». (کسروی)
2ـ سر سال «کودتای سوم حوت» 1299.
3ـ دو تن از چندین سرکش و راهزن آن روزگار.


🌸

ایرج مطبوعی

سرلشگر محمدحسین محتشمی

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 20ـ یکی از اندیشه‌های خام (یک از یک)


یک سخن شگفتی که از سالها درمیان ایرانیان می‌گردد آنست که کسانی می‌گویند : «باید مردم را باسواد گردانید. چاره‌ی دردها اینست». یا می‌گویند : «باید بمعارف تعمیم داد». این سخنها پس از مشروطه بزبانها افتاده. زیرا پیش از مشروطه همه‌ی کسان بافهم درد ایران را استبداد و بی‌قانونی می‌دانستند و اینبود سالها کوشیدند تا بمشروطه جریان دادند. ولی در آن میان موانع بسیاری در جلو پیشرفت دیدند و همان مشروطه که برای ایران لازمترین چیزی بود ، از مردم درباره‌ی آن بی‌پرواییها ، بلکه دشمنیها و کارشکنیها دیدند ، در این هنگام بود که پی بردند در این توده یک دردی هست و چون آن را نمی‌شناختند و علت و چاره‌اش را نمی‌دانستند گمانشان به بیسوادی رفته آن را سرچشمه‌ی درماندگی‌ها و بدبختی‌ها شماردند و اینبود می‌گفتند : «باید مردم را باسواد گردانید» و دبستانها را «کارخانه‌ی آدمسازی» نامیده امیدها و آرزوهای بسیاری بآنها می‌بستند.

ولی این گفته بسیار خامست. زیرا سواد چیست؟!.. سواد آنست که کسی خواندن و نوشتن را بداند. این خود چیز سودمندیست و یک هنری از آدمی شمرده می‌شود. ولی ارزشی را که گویندگان آن سخن می‌دهند و سواد را چاره‌ی دردها می‌شمارند ندارد. سواد مقدمه‌ی آنست که یک کسی کتابهای سودمندی بخواند و حقایق زندگی را یاد بگیرد تا بوسیله‌ی این دانش و آگاهی دریافتها و نیروهای خدادادیش رشد کند و فهم و خردش فزونی یابد ، سواد برای اینست.

پس باید دید آیا در زبان فارسی چنان کتابهایی هست؟.. یک کتابهایی که بمردم حقایق زندگانی را یاد دهد و بفهم و خرد خدادادی آنان کمک کند پیدا می‌شود؟.. ما که چنین کتابهایی را سراغ نداشتیم و از آنسوی صدها بلکه هزارها کتاب گمراه کننده و خردـ بر بادـ ده را می‌شناسیم که خانه‌ها و کتابخانه‌ها را پر گردانیده است.

اگر بخواهیم سخن بدرازی نینجامد باید بگوییم : از هزار سال پیش پیاپی سیلهای گمراهی و بدآموزی باین سرزمین رو آورده و گذشته ، ولی گل و لای آنها در گودال کتابها رویهم آمده و درهم آمیخته.

در این هزار سال در ایران کشاکش سنی و شیعه ، زد و خورد معتزله و اشاعره ، فلسفه‌ی یونان ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، شیخیگری ، بهائیگری ، پس از همه‌ی آنها مادّیگری ـ یکی پس از دیگری پیدا شده و اینها در کتابها بهم آمیخته و درهم گردیده. از آنسوی شاعران هرچه از دلشان گذشته یا از کسی شنیده‌اند شعر گردانیده و در دیوانها جا داده‌اند. اینست حال اجمالی کتابها. کنون بگویید از باسواد شدن و اینها را خواندن جز زیان چه سودی تواند بود؟!..

چه سودی تواند بود که یک دختری باسواد گردد و اینهمه رمانهای گمراه کننده‌ی بیناموسانه را بخواند؟!.. چه سودی تواند بود که یک جوانی درس خواند و آنگاه دیوان سراپا بیشرمانه‌ی ایرج[میرزا] را بدست گیرد؟!.. چه سودی تواند بود که جوانی باسواد گردد و از کتابها صدها جمله‌ها و شعرهایی را که درباره‌ی جبریگری گفته شده در مغز آکند؟!.. چه سودی تواند بود که کسی این فلسفه‌های بیغیرتی را یاد گیرد؟!.. : «این نیز بگذرد» ، «با هر که خصومت نتوان کرد بساز» ، «بر من و تو درِ اختیار نگشاده» ، «روزی مقدر است» ، «بدین شکستگی ارزد بصد هزار درست» ، «اگر تیغ عالم بجنبد ز جای نبُرد رگی تا نخواهد خدای» ، «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» ، «خوش باش ندانی زکجا آمده‌ای مِی خور که ندانی بکجا خواهی رفت» ، «الامور مرهونة باوقاتها» ، «عرفت‌الله بفسخ العزایم» ، «ترید و ارید و مایکون الا ماارید» ـ چه سودی تواند بود که کسی اینها و هزار مانند اینها را یاد گیرد؟!..

جز زیان چه سودی دارد که کسی باسواد گردد و در کتابها در یکجا بخواند : «الاسماء تنزل من السماء» [1] و در جای دیگر بیند : «برعکس نهند نام زنجی کافور» در یکجا بخواند : «هر کسی آن دِرَوَد عاقبت کار که کشت» و در جای دیگر بیند : «گر زمین را بآسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی» ، در یکجا بخواند : «قرار در کف آزادگان نگیرد مال» در جای دیگر بیند : «امروز که داری اندیشه‌ی فردا کن»؟!.. این گفته‌های متناقض جز گیجسری چه نتیجه تواند داد؟!..


شما تنها این دو شعر را با خرد خود بداوری گزارید.

ناسزایی را چو بینی بختیار عاقلان تسلیم کردند اختیار

باش تا دستش ببندد روزگار پس بکام دوستان چشمش درآر

آیا این دستور با مردمی و گردنفرازی سازگار است؟!.. این خود شیوه‌ی مردم زبون و پستنهاد است که چون کسی را چیره دیدند در برابر او بخاموشی و فروتنی گرایند و بستمهایش گردن گزارند و چاپلوسی و ستایشگری کنند. ولی چون روزی رسید و او گرفتاری پیدا کرد آن زمانست که شمشیر ناتوانکشی را از غلاف درآورده پیاپی بر سرش نوازند. کنون شما ببینید که آقای شاعر این زبونی و پستی را یک فلسفه‌ی اخلاقی گردانیده و با یک زبان شیوایی بمردم یاد می‌دهد.

👇

یک دسته مردم باشرافت و گردنفراز باید درست بوارونه‌ی این دستور شاعر رفتار کنند. باینمعنی که کسی که بستمگری برخاسته و چیرگی می‌نماید در برابرش ایستند و از مرگ نترسیده جلوگیری کنند. ولی چون افتاد و ناتوان گردید دیگر ناتوان‌کشی ننماید و از روی عدالت بمحاکمه‌اش کشند. اینست دستوری که باید بمردم داد. شاعر وارونه‌ی این را گفته و شما چون نیک اندیشید ، امروز انبوه ایرانیان به همان گفته‌ی شاعر رفتار می‌کنند. چیزی که هست فرقی میانه‌ی ناسزا و سزا نگزارده ، یک مردی را چه نیک باشد و چه بد ، همینکه چیره می‌بینند : بیکبار گردن می‌گزارند و بنده‌وار فرمانبری می‌کنند ، بی‌آنکه خود او بخواهد زبان بچاپلوسی باز می‌کنند. ولی همینکه او می‌افتد بیکبار برگشته نامردانه پرده‌دریها می‌نمایند. چنانکه همین رفتار را با شاه گذشته[رضاشاه] کردند ، که تا نیرومند و توانا بود آن ستایشگریها و فروتنی‌ها می‌نمودند و همینکه در نتیجه‌ی پیشامدهای شهریور ماه ناتوان گردید و برافتاد بیکبار زبانها به بدگویی و پرده‌دری باز گردید.

اساساً باید گفت : یک دسته از ایرانیان (بخصوص از همان طبقه‌ی ادبا و فضلا) در این رفتار آزموده شده‌اند که بی‌آنکه خود متوجه باشند این رفتار از آنان سر می‌زند. همچون رقاصان آزموده و کارکرده که همینکه آواز موسیقی بلند شد بی‌آنکه خود توجه کنند و بی‌آنکه نیاز باندیشه و تصمیم باشد ، دستها و پاهاشان بحرکت می‌آید و مطابق هوای موسیقی رقص می‌کنند. شاید یک رقاص در همانحال فکرش در جای دیگر است ، و با اینحال چون ورزیده است اعضایش حرکات را بخوبی و درستی ادا می‌کند. ایرانیان بدبخت نیز از بس در این کار ورزیده گردیده‌اند بی‌آنکه خود بفهمند بی‌اختیار این رفتار از آنان سر می‌زند. یک کسی همینکه نیرومند گردید بی اختیار بسوی او می‌گرایند و در برابر دستورهایش ، چه نیک و چه بد ، جز گردنگزاری و فرمانبرداری نمی‌نمایند. ولی همینکه از نیرو افتاد بیکبار می‌بینید قیافه‌ها دیگر گردیده و لحنها عوض شده و از فردا همینکه بهمدیگر می‌رسند بی‌مقدمه چنین می‌گویند : «دیدی این ظالم چه کارها می‌کرد ، دیدی خدا چگونه انتقام گرفت؟».

(پرچم روزانه شماره‌ی 96)


پانوشت :
1ـ معنی : نامها از آسمان فرود می‌آید (کنایه از دخالت خدا در نامگزاری فرزندان).


🌸

13ـ ایرج‌میرزا

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (چهار از پنج)


بدتر از همه‌ی اینها «مرخص» کردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانه‌ها می‌بود که روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را که بیشترشان روستایی می‌بودند رختها و کفشهاشان کنده با رختها و کفشهای پاره‌ی خودشان بیرون ریختند که هر کسی که آنها را در خیابان می‌دید برسوایی و بدبختی کشور افسوس می‌خورد.

کم کسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش کرده. این کار را کرده بودند که مردم را بیکبار نومید گردانیده بفهمانند که ایران دیگر نماند. کرده بودند که رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافکندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.

چنانکه سپس در روزنامه‌ها نوشتند و دانسته شد ، این کار بی‌آزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر [اصل (به اشتباه) : سرتیپ] احمد نخجوان کفیل وزارت جنگ کرده بودند که رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناک شده و بر سر نخجوان رفته و او را کتک زده ، و با دستور او بوده که دوباره سربازان را بازگردانیده‌اند.

اینها همه نیک می‌رساند که وزارت جنگ یکی از لانه‌های بدخواهان می‌بوده. نیک می‌رساند که کسانی که آن وزارتخانه را راه می‌برده‌اند ـ سرلشگران و سرتیپهایی که رشته‌ی کارهای آنجا را در دست می‌داشته‌اند ـ بیشترشان از دسته‌ی خائنان می‌بوده‌اند. مردان بی‌ناموس و بی‌آزرمی می‌بوده‌اند که در توی رخت افسری بنابود گردانیدن کشور و توده‌ی خود می‌کوشیده‌اند.

در همان هنگام که در تهران این رسواییها رخ می‌داد و این خیانتها می‌رفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان که می‌باید گفت از دسته‌ی بدخواهان می‌بودند ، هر یکی بنوبه‌ی خود کارهای خائنانه‌ی دیگری می‌کرد و رسواییهای دیگر پدید می‌آورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمه‌های دانشکده‌ی خیانت» هر یکی هنر خود را استادانه نشان می‌دادند. آن سرلشگر مطیعی بود که در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران که افزار دزدیهای او می‌بودند از راه کردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ ‌قادری در اردبیل همان رفتار را کرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان کار را کرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.

در کردستان و آن پیرامونها در سایه‌ی پستی و بی‌آزرمی ‌این افسران رسواییهایی رخ داد که من از گفتن ننگ می‌دارم. در چند جا کردان سربازان را بمیان گرفتند و تفنگ و افزارهای دیگر از دست آنان درآوردند. صد زشتی رخ داد.

در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در کوه و بیابان ریختند که بدست کردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنکشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ‌ پوریا و سرتیپ ‌قادری و دیگران سر زد.

در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ کامیونهای آرتش را که می‌بایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژه‌ی زنان و فرزندان و کاچال[=اسباب خانه] و کالای خود گردانیدند. در هنگامی که سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن می‌جنگیدند و جانبازی می‌کردند این افسران خائن با همه‌ی کامیونها و اتومبیلها که در زیر دست می‌داشتند فرزندان و کاچالهای خود را راه می‌انداختند. سرهنگ شکم‌گنده‌ای را در تبریز می‌شناسم که می‌گویند در همان روز نخست که در صوفیان و آن پیرامونها جنگ می‌رفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر می‌پرید و می‌غرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینه‌افزار می‌پرداخت و چون غرش هواپیماها برمی‌خاست جمله‌های دشنام‌آمیزی درباره‌ی ایران و آرتش ایران بزبان می‌آورد.

همچنان در تهران ، جنبشی بنام کوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان می‌کوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی می‌بوده که این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و می‌گریخته‌اند. از کسانی که نام می‌برند که در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریخته‌اند سرلشگر ‌یزدان‌پناه فرمانده‌ پادگان مرکز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده‌ لشگر یکم ، سرلشگر احمد نخجوان کفیل وزارت جنگ بوده‌اند. سرلشگر یزدان‌پناه همان افسر است که رئیس دانشکده می‌بوده و برای این کشور افسران می‌پروریده. همان افسر است که گفتارها در میهن‌پرستی به شاگردان می‌رانده.

...


🌸

سرلشگر عزیزالله ضرغامی

سرلشگر احمد نخجوان

سرلشگر کریم بوذرجمهری

رضاشاه در دیدار با سران ارتش.

از راست یکم سرلشگر ضرغامی است. کسی که به همدستی سرلشگر احمدنخجوان و خائنان دیگری ، رسوایی مرخص کردن سربازان و خالی کردن پادگانها را در گیرودار جنگ با متفقین بمیان آورد و مایه‌ی شکست ایستادگی ارتش در برابر نیروهای انگلیس و روس شد.
این دو سرلشگر را رضاشاه میخواست دیوان حرب برپا کرده به جرم خیانت به کشور بمحاکمه کشد که متفقین به او مجال چنان کارهایی را ندادند.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 21ـ چرا بجای سود زیان می‌بینیم؟.. (یک از دو)


از سال 1305[قمری] که حاجی‌میرزاحسن رشدیه نخستین دبستان (یا مدرسه‌ی جدید) را در تبریز بنیاد نهاد ، تا امروز که پنجاه‌وشش سال می‌گذرد در ایران در راه معارف (یا فرهنگ) کوششهای بسیاری رفته است. از همان هنگام عقیده‌ی علاقه‌مندان بکشور و توده ‌این بوده که باید مردم را باسواد گردانید ، و اینست هر یکی باندازه‌ی تواناییش در این راه می‌کوشیده.

یکی از پیشگامان در این راه شادروان امین‌الدوله بوده. زیرا چون در همان زمانها بوالیگری تبریز آمد ، حاجی ‌میرزا حسن از دست ملایان و طلبه‌ها آزار بسیار دیده و پس از چند سال کوشش دبستان را رها کرده بمصر رفته بود ، امین‌الدوله با تلگراف او را به تبریز خواست و دوباره با دست او دبستانی بنیاد نهاد که بشاگردان رخت و نهار نیز داده می‌شد. سپس چون ناصرالدین‌شاه کشته شد و پسرش مظفرالدین‌شاه بجای او نشست و پس از چند ماهی امین‌الدوله را برای صدراعظمی به تهران خواست امین‌الدوله ، حاجی‌میرزاحسن را با خود همراه آورد و در تهران نیز یک دبستان بزرگی که با پول او اداره می‌شد بنیاد گزاشت.

یکی دیگر شادروان شیخ‌هادی نجم‌آبادی بود. این مرد دل‌آگاه بدشمنیها که ملایان سالوس با دبستانها می‌نمودند پروا نکرده پشتیبانی از آنها نشان می‌داد و از اینرو چون امین‌الدوله معزول شد و از تهران بیرون می‌رفت نگهداری دبستانها را باو سپرد و آقاشیخ‌هادی آنچه نگهداری و پشتیبانی بود دریغ نگفت.

دیگری شادروان طباطبایی بود که در تهران دبستان اسلام را بنیاد نهاد. دیگری لقمان‌الممالک بود که در تبریز مدرسه‌ی لقمانیه را (که گویا بجای دارالفنون تهران بود) تأسیس کرد. بسیاری از حکمرانان و توانگران هر کسی در شهری که بود یک دبستانی بنیاد می‌کرد.

اینها پیش از مشروطه بود. پس از مشروطه این کوششها بسیار بیشتر و میدان آن بسیار وسیعتر گردید. آزادیخواهان در همه جا دبستانها بنیاد می‌گزاردند و مردم را بفرستادن بچه‌های خود برمی‌انگیختند. در روزنامه‌ها پیاپی گفتارها در تشویق مردم نوشته می‌شد ، هر سال بهنگام آزمایش (امتحان) در دبستانها جشن می‌گرفتند و شادی و امیدواری بسیار می‌نمودند. علاقه‌مندی ایرانیان باین دبستانها بجایی رسید که برخی روزنامه‌های قفقاز بزبان آمده و این رفتار را به ایرانیان ایراد گرفتند.

آن روز دولت دخالت در این کارها نداشت. خود مردم خرج دبستانها را می‌دادند. در هر شهری توانگران پول گرد آورده و دررفت[=هزینه] مدرسه‌ها را می‌پرداختند ، و چون چنین می‌دانستند که جوانانی که از آنها بیرون آیند یک جنس دیگری از مردم خواهند بود و ایران با دست آنان بهشت برین خواهد گردید ، با شوق و دلخواه پول در این راه می‌دادند. نویسنده بارها از کسانی شنیده‌ام که می‌گفتند : «کی خواهد رسید آن روزی که اینها از مدرسه بیرون آیند و کارها را بدست گیرند؟!..»

پس از آن زمان هم دولت رشته‌ی دبستانها و دبیرستانها را بدست گرفته و سالانه پولهای هنگفتی در این راه خرج کرده. امروز ما اگر نگاه کنیم دبستان و دبیرستان و دانشکده و دانشسرا و کلاسهای اکابر و از اینگونه بسیار داریم. رویهم‌رفته در این پنجاه‌وشش سال کوششهای بسیار کرده‌ایم. ولی باید دید آیا نتیجه‌ای بدست آمده یا نه؟!.. آیا آن امیدی که بجوانان درسخوانده بسته می‌شد جای خود را گرفته یا نه؟..

جای انکار نیست که برخی سودهایی بدست آمده و امروز جوانان صد دانش و آگاهی دارند که پیران در آن زمان نداشتند. اینها را پوشیده نتوان داشت. ولی اگر از نظر عزم و اراده و اخلاق ستوده و جانفشانی نگاه کنیم ، از دبستانها نه تنها نتیجه‌ی مطلوبه بدست نیامده عکس آن نتیجه روی داده. زیرا این نیز جای انکار نیست که بیشتر جوانان درسخوانده‌ی امروز از عزم و اراده بی‌بهره و از اخلاق ستوده و جانفشانی بسیار دور می‌باشند. بلکه چنانکه بارها گفتیم و دلیل آوردیم ، جوانان روستایی بیدانش و ناآگاه باینان برتری دارند و در آزمایشها همیشه پیش می‌افتند. (چنانکه در پیشامد شهریور ماه بار دیگر این آزمایش تکرار یافت).

یک جمله باید گفت : این درسخواندگان آن کسانی که با کوششها و جانفشانیهای خود کشور بدبخت ایران را برهایی رسانند نیستند ، و اگر درمیانشان مردان جانفشان و باعزم باشند بسیار کمند. عزم و اراده و جانفشانی بماند ، ما بسیاری از آنان را می‌بینیم که فهم عادی را از دست داده‌اند. بارها گفته‌ام کسانی از اینان می‌آیند بنزد من و می‌گویند : «اینها که شما می‌نویسید کند است. ما باید تند برویم» ، و چون می‌پرسم : «چگونه تند رویم؟!.. چه کار کنیم که تندروی باشد؟!..» درمی‌مانند و بالاخره دانسته می‌شود که اینان از ‌هایهویی که برخی روزنامه‌ها گاهی راه می‌اندازند خوششان می‌آید و آن را تند می‌شمارند. این را برای مثل می‌نویسیم. مانندش بسیار می‌باشد.

👇

امروز این بیگفتگوست که ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست که باید هر کسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جُست و بچاره‌اش اندیشید.

چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سست‌عزم و بی‌اراده می‌گرداند؟.. پیداست که باید علت را از کتابهای درسی و دیگر کتابهایی که در دسترس شاگردانست جستجو کرد. باید در آن زمینه به یک دقت و توجه پرداخت. در این باره خوانندگان بآسانی داوری توانند کرد. زیرا بیشتر آنان کسانیند که دبیرستان و دانشکده دیده‌اند و درسهایی که در آنها خوانده می‌شود از یادشان نرفته است. با اینحال من نیز برای روشنی موضوع به یک داستانی می‌پردازم :

(دنباله‌ی این نوشتار فردا خواهد آمد)
🌸