✴️روز بزرگداشت خیام نیشابوری

امروز ، 28 اردی‌بهشت ماه ، را روز خیام نام گزارده‌اند. میخواهند مردم ایران خیام را از یاد نبرند. به خیام افتخار کنند. چنین می‌پراکنند که : خیام را جهانیان می‌شناسند. خیام چنان پرآوازه ‌است که مردانی از جهان سیاست شعرهای او را میخوانده‌اند. گودالی را در کره‌ی ماه و سیارکی را در آسمان بنام او گردانیده‌اند.
کوتاهش اینکه : ای ایرانیان ، «سرگرم» خیامها باشید. گزیدن یک روز برای خیام نه برای کوشش به پیشرفت دانش ریاضی و ستاره‌شناسی و گاهشماری درمیان ایرانیانست. نه! اینها نیست. بیگمان اینها نیست که میخواهند در دل جوانان جوانه زند و شوری برانگیزد. خواست دیگری در کار است. شاگردان ماکیاولی ما را «سرگرم» میخواهند. ایرانی باید به رباعیات او بپردازد. غربی ماشین بسازد و در دانش پیشرفتها کند ، ایرانی همچون دیگر شرقیان درجا زند و همیشه به غرب نیازمند باشد و نفت و گاز و مس‌ و هرچه دارد بدهد آن ماشینها و دانش او را بخرد.
اینست داستان امروز.
ما هم که خواست شوم این خائنان را میدانیم می‌کوشیم نقشه‌هاشان را بهم زنیم.
کسروی میگوید : «شاعران معنی شعر را ندانسته و بیاوه‌گویی پرداخته‌اند ، آنگاه ستایشگری كرده‌اند ، گزافه‌‌ها بافته‌اند. زبان بهجو آلوده‌اند. اینها را گفتیم. ولی افسوس كه زیان شعر تنها آنها نیست و یك رشته زیانهای بزرگتری از شعر در ایران پدید آمده. زیرا چند تن از شاعران اندیشه‌‌های زهرآلودی در مغز می‌داشته‌اند و آنها را در شعرهای خود جا داده‌اند كه می‌باید گفت : یاوه‌گویی را با بدآموزی توأم گردانیده‌اند. همچنان چند تن از بدآموزان شعر را افزاری برای كارخود گرفته‌اند.
این شاعران بدآموز یا بدآموزان شاعر زیانهای بس بزرگ را باین توده رسانیده‌اند كه می‌بایست جداگانه بازنماییم».
سپس به شاعرانی که از افزارهای «کمپانی خیانت» در زمینه‌ی ادبیات‌اند می‌پردازد. یکی از آنها خیامست.
«خیام بنیادگزار خراباتیگری است نخست بگویم كه این نام «خراباتیگری» را ما گزارده‌ایم. تا ده سال پیش من آگاهی از خیام نمی‌داشتم. گاهی می‌دیدم او را «فیلسوف» میخوانند ، گاهی «مشكّك» می‌نامند. هنگامی كه می‌خواستم از او سخن رانم شعرهایش را خوانده دیدم كه او اندیشه‌‌هایی را دنبال می‌كرده : «جهان هستی هیچست و پوچست. ما نمیدانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا می‌رویم نمیدانیم بهر چه آمده‌ایم و چه كار باید كنیم. پس باید پروای گذشته را نداشت ، اندیشه‌ی آینده نكرد ، دمی را كه در آنیم فرصت شمرد و بخوشی كوشید. باید خود را بدامن ساغر و باده ‌انداخت و اندوه از خود دور گردانید».
این پایه‌ی خراباتیگریست. ولی خیام چیز دیگری هم بآن می‌افزاید كه «جبریگری» باشد : می‌گوید : «هر آنچه خواهد شد از نیك و بد از پیش نوشته شده. كوششی كه ما كنیم نتیجه‌ای نخواهد داشت.»
چون در میان شعرها بارها نام «خرابات» میبرد كه بمعنی میخانه می‌بوده از اینرو من باندیشه‌‌های او (یا بهتر گویم : به بدآموزیهایش) نام «خراباتیگری» گزاردم.
اینك برخی از شعرهای خیام را برایتان می‌خوانم :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچست این تارم نه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كه در نشیمن كون و فساد وابسته یك دمیم و آن هم هیچست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
هرچند كه رنگ و بوی زیباست مرا چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا
معلوم نشد كه در طربخانه‌ی خاك نقاش ازل بهر چه آراست مرا
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
روزی دو كه مهلتست می خور می ‌ناب كاین عمر دوروزه برنگردد دریاب
دانی كه جهان رو بخرابی دارد تو نیز شب و روز ز می ‌باش خراب
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
امروز تو را دسترس فردا نیست و اندیشه‌ی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست كاین باقی عمر را بقا پیدا نیست
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
ای آمده از عالم روحانی تفت حیران شده در چهار و شش و هفت
می خور چو ندانی ز كجا آمده‌ای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
با باده نشین كه ملك محمود اینست وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن حالی خوش باش زانكه مقصود اینست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
بر لوح نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیك و بد ناسوده است
در روز ازل هر آنچه بایست بداد غم خوردن و كوشیدن ما بیهوده است

چون نیست حقیقت و یقین اندر دست نتوان بامید شك همه عمر نشست
هان تا ننهیم جام می ‌از كف دست در بیخبری مرد چه هشیار و چه مست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
چون نیست ز هرچه هست جز باد بدست
چون هست به هرچه هست نقصان و شكست
انگار كه هست هرچه در عالم نیست
پندار كه نیست هرچه در عالم هست
ـــــــــــــــــــــــــــــــــ
زین پیش نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیك و بد ناسوده است
تقدیر تو را هر آنچه بایست بداد غم خوردن و كوشیدن ما بیهوده است

اینهاست آموزاكهای [1] خیام. ولی اینها جز اندیشه‌‌های خامی نیست. نخست این بسیار خامست كه كسی از اینجهان شگفت چشم بندد و بگوید : «این جهان مجسم هیچست». بسیار بیخردیست كه درپی دانستنیهای این جهان نباشد و بگوید : «می خوركه ندانی ز كجا آمده‌ای ...» راستست كه ما همه‌ی رازهای سپهر[=طبیعت] را نمی‌توانیم دانست. ولی چنان هم نیست كه هیچ ندانیم.
دوم این خامی دیگر است كه كسی بگوید : «ما چون نمی‌دانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا خواهیم رفت باید پروای[توجه ،‌ اعتنا] گذشته نكنیم و در اندیشه‌ی آینده نباشیم و دم را غنیمت شمرده بمستی و خوشی كوشیم». این نتیجه را از آن مقدمه نتوان گرفت. گرفتم كه ما نمیدانیم از كجا آمده‌ایم و بكجا میرویم. باید بزندگانی بی‌پروا نباشیم. باید پروای گذشته كرده از آن پند گیریم. در اندیشه‌ی آینده بوده بسیج[=تدارک] زمینه برای آسایش خود كنیم. راست است كه ما را باین جهان بی‌اختیار آورده‌اند. ولی بما فهم و خرد و توانایی داده‌اند كه جهان را آباد كنیم و درپی نیكی زندگانی باشیم. خیام اگر درپی خوشی می‌بوده بایستی این بداند كه خوشی در حالی تواند بود كه كسی پروای گذشته و آینده كرده زمینه برای آسودگی و خوشی آماده گرداند.
بارها این مثل را گفته‌ایم : چنین انگارید گروهی را بازور كوچانیده در بیابان خشكی جا داده‌اند. باید آنان در اندیشه‌ی زندگانی خود باشند و به بسیج زمینه كوشند. نه آنكه بگویند : «ما را باینجا با زور آورده‌اند» و باین بهانه از كار و كوشش بازایستند كه هرآینه دور از خرد است. باز گفته‌ایم اگر كسی را با زور و ستم بزندان اندازند باز باید در اندیشه‌ی زندگی باشد و آن زور و ستم را بهانه‌ی بی‌پروایی و بیباكی نگرداند.
سوم آنهمه ستایش كه خیام از باده كرده بسیار بیخردانه است. باده هرچه هست باشد. ستایش آن اینهمه نیست.
چهارم این نادانی بزرگی از خیام بوده كه بگوید : «زین پیش نشان بودنیها بوده» و آن پافشاری را بروی جبریگری نماید. خیام چرا آن نمی‌دیده كه هر كه پی كاری را می‌گیرد و می‌كوشد نتیجه برمی‌دارد و هر كه پی كاری نمیرود و یا سستی نموده نمیكوشد نومید می‌گردد؟ا. چیزی باین آشكاری را چرا نمیدیده؟ا.
ببینید نافهمی را : می‌گوید درپی كار و كوشش نباشید ، بودنیها بوده است ، پروای گذشته و آینده نكنید. با اینحال آرزوی خوشی می‌كند. من نمیدانم نادانی از این بدتر چه باشد. آیا این كسست كه فیلسوف میخوانند؟ا.
خوشی‌ای كه این مرد آرزو می‌كند جز آن نتوانستی بود كه كسی خود را بیكبار به بیغیرتی و بی‌ننگی زند و با همه لختی و گرسنگی خوشیها كند. این توانستی بود خوشی‌ای كه نتیجه‌ی دستورهای اوست.
اینها بدآموزیهای زهرآلود و تندیست كه خیام در قالب رباعیهای بسیار شیوای خود گنجانیده. از شعر این سودجویی ناسزا را كرده است.
نتیجه‌ی این بدآموزیهای خیام آن بایستی بود كه مردم ایران بودنیها را بوده دانسته خود را به بیباكی و بیدردی زده دمی را غنیمت شمارند و ناگهان مغولان برسند و آن گزند و آسیب را برسانند. چنانكه بارها گفته‌ایم آن زبونی‌ای كه ایرانیان در برابر مغولان نشان دادند بیش از همه نتیجه‌ی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری میبود. این سه رشته بدآموزیها ایرانیان را سرگرم داشته خونهاشان از جوش انداخته از مردانگی و جانبازی بی‌بهره‌شان گردانیده بود.
یكی از كارهای خیام كه بكسانی بسیار خوش می‌افتد و آن را نشان دلیری خیام شناخته بستایش می‌پردازند ایرادهاییست كه او بدستگاه آفرینش می‌گیرد و با خدا به چَخِش [2] برمی‌خیزد.
ولی این جز نتیجه‌ی سبكسری و كوته‌اندیشی نیست. از این سخنان چه سودی توانستی بود؟ا. این سخنان هنگامی جا داشت كه خیام با خدا همسخن باشد و اینها را باو بگوید و خدا پذیرفته گردش جهان را دیگر گرداند. جز در چنان هنگامی جا نداشتی. نتیجه‌ی این سخنها از خیام جز آن نبوده كه مردم را در كوششهای سودمند و در نیكوكاریها سست گرداند ، و از آنسو دستاویز بدست بدكاران و زیانمندان دهد.
[1] : آموزاک (آموز + اک) = آنچه آموزند. (تعلیمات) ـ و
[2] : چخیدن (همچون جهیدن) = مجادله کردن. چخش = مجادله ـ و

بارها گفته‌ایم : اینجهان همینست كه هست. از ایرادهایی كه كسانی سبكسرانه و كوتاه‌اندیشانه بگیرند ، دیگر نخواهد شد. یگانه راه همانست كه مردمان بكوشند و از بدیهای اینجهان بكاهند. بارها گفته‌ایم : در این جهان نیك و بد توأمست. ولی خدا بما فهم و خرد داده كه نیك را از بد بازشناسیم. رشته‌ی كارهای اینجهان را بدست ما سپرده كه تا توانیم آن را از بدیها بپیراییم. اگر خیام مرد بافهمی بودی بایستی اینها را بفهمد. بایستی بجای آن سخنان بدمستانه مردم را به نیكوكاری و نبرد با بدیها برانگیزد.
می‌باید گفت : پیدایش خیام و داشتن چنین اندیشه‌‌هایی سراپا زیان و زهرآلود و گنجانیدن آنها در شعر ، كه سپس دیگران هم پیروی كرده‌اند و بر شماره‌ی آنگونه رباعیها افزوده گردید ، خود آسیبی برای ایران بوده. پیشامدی ناخجسته در تاریخ كشور بوده. جز خدا كسی چه داند كه این رباعیها كه بنام خیام خوانده می‌شود چه زیانهایی را پدید آورده.
اكنون سخن در آنست كه در آن هیاهوی ادبیات كه یادش كردیم جای بس بزرگی برای این رباعیهای خیام باز كرده‌اند. خیام را فیلسوف بسیار بزرگی ستوده چنین وانموده كه اروپاییان شیفته‌ی رباعیهای اویند ، و رشك می‌برند كه چنان فیلسوفی از آسیا برخاسته و از اروپا برنخاسته ، و بنام او بایران و ایرانیان پاس می‌گزارند. باین دستاویز رباعیهای خیام را پیاپی چاپ كرده بیرون ریخته‌اند ، مردم را بخواندن و از بركردن آنها واداشته‌اند. رباعیهای خیام بزبانهای عربی و تركی ترجمه شده و بچاپ رسیده. كتابها در پیرامون آنها پرداخته شده.
جای بسیار شگفتست كه سخنانی بآن زیانمندی كه آشكاره درس بی‌ننگی و بیغیرتی بمردم می‌آموزد چنین هایهویی درباره‌ی آن برخیزد ، و آنگاه پیش رود. از همینجا اندازه‌ی سستی خردها و فهمها را توان بدست آورد.
كسی نمی‌اندیشد كه گفته‌‌های آن مرد چیست؟.. آیا پایه‌ای می‌دارد یا پندارهای بیپاست؟ا.. آیا سودمند است یا زیانمند؟.. همانكه می‌شنوند اروپاییان از آن ستایش كرده‌اند بتكان آمده راه می‌افتند. همانكه كسی كتاب در ستایش ازو نوشته دیگران پیروی ازو می‌كنند. همچون گله‌ی گوسفند ، كه با یك آوازی از جا درروند و همانكه یكی از جویی پرید همه پیروی كنند.
روزی بیكی گفتم : فلسفه‌ی خیام چه می‌بوده؟.. گفت : «می‌گوید من نمیدانم از كجا آمده‌ام و كجا خواهم رفت». گفتم : «اگر دانسته بودی فلسفه بودی. ندانستن كه فلسفه نیست. پیره‌زنهای روستا هم نمیدانند از كجا آمده‌اند و بكجا خواهند رفت».
گفت : «می‌گوید حاصل زندگانی آن یك دم است كه در آنیم باید غنیمت شمرد و پروایی بگذشته و آینده نداشت. باده‌ای خورد و خوش بود» گفتم : این فلسفه‌ی او را بسیاری بكار بسته‌اند. بسیار هستند كسانی كه درپی خانه و زندگی نیستند و پروای كسی و چیزی نمیدارند هرچه پیدا كردند نوشابه و باده می‌خورند و یا در شیره‌خانه شیره می‌كشند این همان فلسفه‌ی خیام است.
گاهی می‌گویند : «آوازه‌ی خیام باروپا و آمریكا افتاده ترجمه‌ی رباعیهای او در زبان انگلیسی از شناخته‌ترین كتابهاست». می‌گویم اینها همه پوچست. اگر آوازه‌ی خیام باروپا و آمریكا افتاده است افتاده باشد این دلیل آن نخواهد بود كه ما بدآموزیهای پست او را نادیده گیریم. شما اگر پاسخی می‌دارید بسخنان ما دهید ، وگرنه نافهمی و خیره‌روییست كه رفتار اروپاییان را برخ ما كشید. تو گویی ما فهمی و خردی نمیداریم و می‌باید همچون كوران پیروی از اروپاییان كنیم.
آنگاه آوازه‌ی خیام در اروپا و آمریكا بآن بزرگی كه وامی نمایند نیست. آری رباعیهای او به بسیاری از زبانها ترجمه یافته. انجمنی هم در لندن بنام «خیام» برپا می‌بوده. در نتیجه‌ی اینها بسیاری از اروپاییان و آمریكاییان او را می‌شناسند. ولی نه چندان كه گفته می‌شود. از آنسو آنچه ما دانسته‌ایم شعرهای خیام را در ترجمه‌‌ها دیگر گردانیده‌اند و این بدآموزیها با این بی‌پردگی در آنها نیست. این چیزیست كه من شنیده بودم. بتازگی هم گفتاری در آن باره در «روزگار نو» كه در انگلستان بچاپ میرسد خوانده‌ام.[1]
[1] : ویراینده نیز یک بار که ترجمه‌ی رباعی‌ای ازو بدستم افتاد ، دیدم معنی‌اش از آنچه در فارسی هست بیکبار جداست. ـ و

گذشته از اینها شعرهای خیام كه بانگلیسی یا بزبانهای دیگر ترجمه شده بعنوان نمونه از اندیشه‌‌های یك شاعر شرقیست. ماننده‌ی آنست كه ما جمله‌‌هایی را از گفته‌‌های كنفسیوس ترجمه كنیم و در فارسی بچاپ رسانیم كه جز پروای كمی از سوی مردم بآنها نخواهد بود و جز هَنایش[=تأثیر] اندكی پدیدار نخواهد گردید. این جز آنست كه رباعیهای خیام را در خود فارسی چاپ كنند و نام فیلسوف بروی او گزارند و با آن هایهوی بدست مردم دهند. [1]
از اینها هم می‌گذریم : توده‌ی انگلیس و فرانسه و آلمان و روس با آن اندیشه‌‌های استوار و نیرومند كه در زمینه‌ی میهن‌پرستی و غیرت و كوشش می‌دارند جز از مردم فرسوده و درمانده‌ی ایران می‌باشند كه بپذیرفتن بدآموزیهای پست آماده‌اند. [2] می‌باید همه‌ی اینها را بدیده گرفت.
بهرحال آنچه باوركردنی نیست آنست كه مردم انگلیس یا آمریكا به بدآموزیهای پست و بیخردانه‌ی خیام ارج گزارند. ما با دیده می‌بینیم كه نگزارده‌اند. در این جنگ [جهانی دوم] همه دیدیم كه انگلیسیان فیروزی و برتری را نتیجه‌ی ناچاری كوشش و تلاش دانستند و در روزهای بسیار سختی كه برایشان پیش آمد هرگز از آن اندیشه بازنگشتند و هیچگاه پیروی از خیام نكردند و نگفتند : «بودنیها بوده است». نگفتند : «غمخوردن و كوشیدن ما بیهوده است.» نگفتند : «انگار كه هست هرچه در عالم نیست ، پندار كه نیست هرچه در عالم هست».
آن ستایشها كه شما از خیام در كتابهای اروپایی می‌بینید همه برای فریفتن مردم بیچاره‌ی شرق است. مانند همان ستایشها را از روضه‌خوانی و سینه‌زنی و مانند آنها نیز می‌كنند. ولی هیچگاه نخواهد بود كه خودشان به چنان كارهایی برخیزند.
اگر شاعری مانند خیام در انگلستان پیدا شود كه بمردم درس جبریگری دهد و جوانان را از كوشش و تلاش دلسرد گردانیده بمستی و تنبلی و بیغیرتی وادارد هرآینه او را بدادگاه كشند و حكم بند و زندان دهند و شعرهایش را همه بآتش كشند. این چیزیست كه باید بیگمان دانست.
شنیدم یكی از وزیران ایران گفتاری رانده و گفته : «در آمریكا هر كسی یك جلد از رباعیهای خیام را در بغل دارد. من كه رفته بودم كسانی كه از من می‌پرسیدند كجایی هستی و می‌گفتم ایرانی ، با شادمانی می‌گفتند : از میهن خیام؟. آنگاه ترجمه‌ی رباعیها را از بغل خود درآورده بمن نشان می‌دادند. این گفته‌ی یك وزیر است. بدبختان در آن راه خیانت كه می‌پویند ناچارند كه چنین دروغهایی هم بسازند.
از این شگفتتر روزی یكی با من می‌گفت : «ما را در اروپا و آمریكا با خیام می‌شناسند». این را دلیل می‌آورد كه ما باید از خیام بد نگوییم. گفتم : برو ای بیچاره ، برو كه درد نادانی شما درمان‌پذیر نیست.
گاهی می‌بینیم چون كسانی نمی‌توانند بسخنان ما پاسخ دهند از درماندگی چنین می‌گویند : «این رباعیها همه‌اش از خیام نیست. اینها را باو بسته‌اند ...». می‌گویم : شما كه خود خیام را ندیده بودید و نمی‌شناختید ، او را از روی همین سخنانش شناخته‌اید. همین رباعیهای اوست كه آوازه پیدا كرده و شما نیز شنیده او را شناخته‌اید و جا برایش در دلهاتان باز كرده‌اید پس چه شد كه از رباعیهایش جدا میگردانید؟ا.. اگر این رباعیها بكنار گزارده شود شما از خیام دیگر چه می‌شناسید كه او را بزرگ و فیلسوف دانید؟ا بهرحال گفتگوی ما در پیرامون این رباعیهاست. گوینده‌ی آنها خیام یا هر كه بوده است باشد.
در مردمی كه خردها سست گردید یكی از بیماریها و ناتوانیها آن باشد كه سخنی را چون نخست شنیدند بی‌هیچ دلیل پذیرند و در دلهای خود جا دهند. سپس اگر كسی خواست آن را از دلها بیرون كند اگرچه با دلیلهای بسیار باشد با دشواریها روبرو گردد.
در این باره نیز همانست. ستایش خیام را از اینجا و آنجا شنیده بی‌هیچ دلیلی پذیرفته‌اند و در دلهای خود جا برایش باز كرده‌اند و اكنون كه ما می‌خواهیم آن را از دلهاشان بیرون كنیم با همه‌ی دلیلهای كه می‌داریم با چنین دشواریها روبرو می‌گردیم».
(در پیرامون «ادبیات» ،‌ نشست سوم)
[1] : در سال 1321 وزارت فرهنگ 25000 ریال برای چاپ رباعیات خیام بودجه پیش‌بینی کرده بود. برای آنکه ارزش این مبلغ را دریابیم این بس که بدانیم چند ماهی پیش از آغاز سال 21 ، پایه‌ی حقوق آموزگارانِ همان وزارتخانه از 400 ریال در ماه به 800 ریال افزایش یافت. (نک. روزشمار تاریخ ایران دکتر باقر عاقلی20/8/7 و روزنامه‌ی اطلاعات 20/2/23 ص1). بزرگی این رسوایی هنگامی بهتر نمایان میگردد که گرانیهای پدید آمده از جنگ و سختی زندگی مردم ، «شورش نان» در 17 آذر 1321 در تهران ، مردن گروه گروه مردم از گرسنگی و تنگدستی دولت را در سالهای 20 و 21 پیش چشم آوریم. ایراد نویسنده در اینجا به آن خیانت بزرگ وزارت مي‌باشد. ـ و

[2] : در توده‌های اروپایی و آمریکایی مفتخوار بسیار کم است. همه ناچارند برای گذران زندگی پیش از هر چیز کاری که توده را سودی در آن باشد بکنند. پس از آنست که راه صدها سرگرمی همچون پرداختن به دانشها ، ورزشها ، اختراعات و ابتکارات ، موسیقی و رقص و نمایش و هنرها بروشان باز است. در این میان شگفت نیست که یک گروهی هم شعر را بر‌گزینند. از میان ایشان نیز برخی به شعر و شاعری شرقیان دلبستگی نمایند و از آن میان کسانی به شعرهای ایرانیان و خیام پروا کنند. این چنانکه نویسنده بازمی‌نماید جز آنست که شعرهای خیام و سعدی و حافظ و مولوی در هر جایی از زندگانی ایرانیان از کتابهای درسی و رادیو و تلویزیون گرفته تا روزنامه‌ها و منبرها و هر جا که توانسته راه یافته و جوانان دمادم باید آنها را بشنوند و اندیشه‌های زهرآلودشان را بدل راه دهند. گذشته از اینها در این کشور انبوهی از مردم مفتخور و بیکارند و چون نگرانی از گذران زندگی ندارند به شعر و شاعری و کارهای بیهوده‌ای از این گونه آسانتر میتوانند رو آورند. ـ و

‌✴️تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش نخست
3ـ انجام كار مشعشعیان

✴️شوریدن مولا مطّلب
نخستین كسى كه در این‌باره در خوزستان راه فتنه را باز كرد مولا مطلب‌خان مشعشعى نوه‌ی سید فرج‌اللّه حاكم دورق بود. چنانكه گفتیم نادرشاه دستگاه این خاندان را بهم زده و تنها دورق را بدست سید فرج‌اللّه‌خان نامى از ایشان سپرده بود. انجام كار سید فرج‌اللّه‌خان دانسته نیست. همچنین از پسر او سید محمدخان آگاهى نداریم. اما مولا مطّلب پسر سید محمدخان ، او در سال ١١۶٠ كه هنوز نادرشاه زنده بود از شوریدگى‌ای كه در كارهاى ایران پیدا شده و مردم از دست نادر بستوه آمده بودند دلیرى پیدا كرده با همدستى عشایر عرب بشورش برخاست.

👇

آنان كه از مشروطه دلسردی می‌نمایند چه دلیلی دارند؟.

✴️روزه‌ی اسلامی✴️

ماه رمضان فرارسید. همچون گذشته دسته‌اي از مردم بي‌آنكه از سود و زيانهاي (بهداشتي ، اجتماعي ، اقتصادي) روزه آگاه باشند ، تنها بهوس شركت در مراسم يا ثواب بردن و گناه پاك كردن روزه مي‌گيرند و از سوي ديگر از گوشه و كنار بزبان علمي مي‌شنويم كه چه خطراتي با اين عبادت توأم است. اين خود مشكل كوچكي نيست زيرا در برخي از پيامدهاي بهداشتي روزه ، سخن از نقصهاي «بازگشت‌ناپذير» تندرستي مي‌رود. اينجاست كه دانستن سود و زيان آن وظيفه‌ی يكايك ما مي‌گردد ولي آنچه مشكل را دو چندان كرده آنست كه در سالهاي اخير كساني از «كارشناسان تغذيه» يا «پزشكان» مسلمان برخاسته و با شمردن سودهاي بهداشتي چندي براي روزه ، آن را نه تنها بي‌خطر بلكه بسيار سودمند نيز نشان داده‌اند. رسانه‌هاي «جمهوري اسلامي» پا را فراتر گزارده از اينكه برخي مربيان جلو روزه گرفتن بازيكنانشان را مي‌گيرند انتقاد كرده‌اند.
از اينرو نياز بآن مي‌افتد كه ما سخن هر دو سو را بشنويم. دیروز یک گفتار در زمینه‌ی روزه منتشر کردیم. اکنون ما «دری» را در اين کانال باز مي‌گزاريم تا هر دو سو بتوانند يافته‌هاي خود را در اين زمينه بفرستند تا نشر گردد و خوانندگان بتوانند از رويهم‌رفته‌ی گفته‌ها ، خودشان نتيجه‌ی لازم را بگيرند.
بايد دانست كه امروز روزه (fast) به رژيمهاي غذايي توأم با پرهيز نيز گفته مي‌شود كه براي آنها سودهاي بسياري شمرده‌اند. خواست ما در اينجا روزه‌ی اسلامي است و روزه‌هاي گوناگون ديگر از سخن ما بيرونست.
براي باز نمودن این «در» و آغاز گفتگوها امروز گفتاری در هواداری از روزه ميآوريم. بايد دانست كه خواست ما پيگيري داستان نه از ديدگاه شرعي بلكه از ديدگاه دانشي است. اينست سخناني كه مايه‌اي از آزمايش ، جستجو و آمار نداشته باشد در اينجا جايي نخواهد داشت. با اينهمه اين شماره را استثناء گرفتيم تا سخنان بيشتري از هواداران روزه بشنويم.
از دفتري بنام «فوايد طبي و معنوي روزه» كه نشر اينترنتي گرديده بخش سودهاي پزشكي و بهداشتي آن را در زير مي‌آوريم. تأكيدها همه از ماست.
مي‌نويسد :
روزه فوائد جسمي و روحي فراوان دارد ، شفابخش جسم و توان‌بخش جان است ، پاک‌کننده‌ی آدمي از رذايل حيواني است ، در ساختن فرد صالح و اجتماع بسامان بسيار مؤثر بوده و در تذهيب [تهذيب] و تزکيه‌ی نفس و رهاندن انسان از روزمرگي و واماندگي در نيازهاي تن تأثير بسزايي دارد.
[تا اينجا دليلي ديده نمي‌شود]
روزه يکي از احکام انسان‌ساز اسلام است ، که آگاهي از همه‌ی فوايد و پي بردن به فلسفه‌ی کامل آن همچون ساير احکام الهي براي انسان عادي ممکن نيست ، دانش محدود بشر نمي‌تواند راهگشاي همه‌ی اسرار نهفته باشد و انديشه را به پاسخ همه‌ی مجهولات رهنمون شود ، شايد روزي دانش انسان به حدي از کمال برسد که دريچه‌ی تازه‌اي بر روي بشر بگشايد و حکمتها و دستورات اسلام را بازشناسد.
[پاراگراف دوم : چون روزه مانند ديگر «احكام الهي» پي بردن به فلسفه‌ی كامل آن براي انسان عادي ممكن نيست ، دانستن فلسفه‌ی آن موكول است به آينده كه «شايد» روزي برسد و ما بدانيم ـ پس اكنون نمي‌دانيم. این خود به آن معنیست که سخنان پاراگراف یکم همه از روی پندار بوده.]
بنابراين ندانستن فلسفه‌ی احکام الهي نبايد ما را از انجام آن بازدارد و موجب نافرماني و عصيان شود ، چرا که اين اطاعت کورکورانه نيست ، بلکه بر علم و يقين تکيه دارد زيرا مسلمانان ميدانند که خداي جهان بر همه‌چيز دانا و از همه‌چيز آگاه است و نقص و نيازي در ذات متعال او نيست که از اعمال سودي بخواهد يا از زياني بهراسد ، خداي مهربان خير ماست و براي بندگان خود جز خير و سعادت نمي‌خواهد ، پس اگر به چيزي فرمان مي‌دهد خير و سعادت ما در آن است و کمال و تعالي ما بدان بستگي دارد و هر چيزي را نهي مي‌فرمايد براي ما زيان‌بخش است و بر مصالح مادّي و معنوي ما لطمه ميزند.
[اگر چنانست ديگر چه نياز به توضيحات بيشتر و تعليل علمي و پزشكي است ، مثلاً آنچه پس از اين نوشته شده و خواهد آمد؟! مقدمه : خدا نیکخواه ماست ، نتیجه : هرچه خدا فرمان داده سود ما در آن و هرچه را نهی کرده زیانمند است. پس روی سخن تنها با کسانیست که به خدا باور دارند].

فوايد طبي و بهداشتي روزه که از سودمنديهاي کوچک اين فريضه‌ی انسان‌ساز است بحدي است که شايد نياز به توضيح و تکرار نداشته باشد و بيشتر مردم کم و بيش از آن آگاهند. ما به اختصار به گوشه‌اي از اين فوايد انسان‌ساز اشاره مي‌کنيم : معده و دستگاه گوارش از اندام پرکار بدن آدمي است ، با سه وعده غذا که معمول مردم است ؛ تقريباً در همه‌ی ساعات دستگاه گوارش به هضم و تحليل و جذب و دفع مشغول است. روزه باعث مي‌شود از يکسو اين اعضا استراحت کنند و از فرسودگي مصون بمانند [آیا چنین «استراحتی» براي قلب كه در سراسر زندگی دمي نياسوده مي‌تپد نیز بایسته است و آن را از «فرسودگی» میرهاند؟!] و نيروي تازه‌اي بگيرند و از سوي ديگر ذخاير چربي که زيانهاي مهلکي دارند تحليل رفته و کاسته شوند.
در روايات بسياري پيشوايان گرامي اسلام فرموده‌اند : «معده‌ی آدمي خانه‌ی بيماريهاي اوست و پرهيز از غذا درمان آن است». [چون پيشوايان فرموده‌اند جاي چون و چرا بازنمي‌ماند!]
بديهي است آنگاه فوايد بهداشتي روزه بهتر بدست مي‌آيد که روزه‌دار امساک روز را با زياده‌روي در شب تلافي نکند ، که پرخوري خود موجب زيانهاي چشمگيري براي دستگاه گوارش است. با پيشرفت دانش پزشکي ، برخي از پزشکان و متخصصان دريافته‌اند که امساک از خوردن و آشاميدن ، عالي‌ترين روش درماني است ، يکي از پزشکان مي‌گويد : «طرح درمان به وسيله‌ی روزه‌ی بسيار چنان معجزه‌آساست که بکار بستن آن مسير ، طرحها و برنامه‌هاي طب عملي و جراحي را تغيير خواهد داد ، زيرا روزه راه تازه‌اي به روي دانش پزشکي مي‌گشايد ؛ و سلاح مؤثري براي مبارزه با بيماريها به اين دانش مي‌بخشد ، سلاحي که ميتوان آن را از راههاي گوناگون مورد استفاده قرار داد تا انسان را در مبارزه با علت بيماريها براي بهبود بيماران به نتيجه‌ی مطلوب و آشکار رسانند».
با روزه و امساک ميتوان بيماريها را بهبود بخشيد و معالجه کرد. البته در صورتي که با اعتدال و زياده‌روي مقرون باشد و در هنگام سحر و افطار در خوردن و آشاميدن افراط نشود. بررسي فوايد بهداشتي و طبي روزه در اين مختصر نمي‌گنجد ، آنان که به توضيح بيشتر علاقمندند مي‌توانند به کتابهايي که در اين زمينه تأليف شده است مراجعه نمايند. بايد توجه داشت ، برخلاف تصور کوتاه‌انديشان ، روزه هيچ گونه ضرري براي افراد سالم مکلف ندارد و اگر کسي بيمار باشد و نتواند روزه بگيرد و با اين کار بيمارتر شود و يا روزه باعث گردد که بيماريش ادامه يابد کار حرامي مرتکب شده و روزه‌اش نزد خدا پذيرفته نيست ، بيماري که روزه براي او ضرر دارد نبايد روزه بگيرد و فقط لازم است در روزهاي ديگر قضاي آن را بجا آورد و جبران کند.
افراد سالم بايد بدانند که روزه نه تنها زياني برايشان ندارد بلکه چنانکه گفتيم ، موجب تندرستي و صحت مزاج است و بگفته‌ی برخي شکم‌پرستان که خود روزه نمي‌گيرند و ديگران را نيز از روزه بازمي‌دارند و تلقين مي‌کنند که روزه موجب زخم معده مي‌شود ، نبايد اعتنا کرد ، اين گونه دروغها تنها بهانه‌ی افراد سست‌عنصري است که اسير شکم خويشند و از عزم و اراده‌ی انساني در آنان خبري نيست. «روزه باعث استراحت معده است و در حال روزه اسيد معده بجاي غذا به وسيله‌ی صفرا خنثا مي‌شود و زخم ايجاد نمي‌گردد».
فردا گفتار دیگری که رویه‌ی دانشی‌ دارد و در هواداری روزه‌گیری است خواهیم آورد.

‌در راه سیاست
نشست پنجم
(بخش دوم)

٣٥ـ استقلال چیست؟..
درباره‌ی استقلال در ایران اندیشه‌های گمراهی هست و من ناچار خواهم شد در اینجا از زمینه‌ی گفتگو بیرون روم و سخن را از یك جای دور گرفته پیش آیم :
...

٣٦ـ گمراهیهای سیاسی :
چنانكه گفتیم دسته‌هایی در ایران هستند كه رهایی ایرانیان را از این گرفتاریها كه می‌دارند جز در گراییدن به
...

‌گفتار ششم

چگونه ایرانیان زبون مغولان شدند؟..

(بخش چهارم)

در کتابهای خود صوفیان نیز ، درباره‌ی درآمدن مغولان داستانهایی هست. داستانهایی که هر یکی گواه روشن دیگری باین گفته‌های ماست. مثلاً نجم‌الدین رازی که یکی از بزرگان صوفیان شمرده می‌شود ، از کسانی است که در زمان درآمدن مغولان می‌زیسته و او چون آهنگ مغولان را بسوی ری شنیده ، از آنجا گریخته و خود او در «مرصاد العباد» داستان را بدینسان می‌نویسد :
...

‌✴️تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان
بخش نخست
3ـ انجام كار مشعشعیان

3✴️عشیره‌ی آل‌كثیر و كارهاى ایشان

چنانكه گفته‌ایم آل‌كثیر این زمان در میان رود كرخه و رود دزفول و در میاناب دزفول و در پیرامون شوشتر جا داشتند در آنجا كه اكنون در زمان ما نیز نشیمن دارند. نیز گفته‌ایم كه این عشیره دشمن دیرین مشعشعیان بودند كه گاهى بتنهایی و هنگامى بهمدستى آل‌سلطان بجنگ و پیكار آن خانواده برمى‌خاستند. نیز دیدیم كه در زمان چیرگى افغانیان چون در خوزستان صفى‌میرزاى دروغى پدید آمد آل‌كثیر بهوادارى او برخاستند و بنام او در شوشتر و دزفول حكم مى‌راندند.

👇

✴️روزه‌ی اسلامی✴️

دیروز یک گفتار در هواداری از روزه آوردیم و امروز نخست یک پژوهش آماری از یک دانشگاه در ایران می‌آوریم. سپس کوتاهشده‌ی گفتاری که از ویکی پدیا ترجمه شده.
پژوهش آماری تنها دو نتیجه‌گیری از بهداشت روان و افسردگیِ شماری از داوطلبان را پیش و پس از ماه رمضان نشان میدهد. شرح کمی داده شده و همچنین باید بدیده داشت که رمضان در سالی که این پژوهش «منتشر» شده در ماه گرمی آغاز نشده است (پایان ماه مهر).
آدرس و شماره‌ی تلفنی که برای اين پژوهش گزارده‌اند چنین است :

✴️ تأثير روزه‌ی رمضان بر بهداشت روان و افسردگي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي سيرجان در سال 1383

نويسندگان : مجيد كاظمي *، سيما كريمي ، علي انصاري ، طيبه نگاهبان ، سيد حبيب‌ا... حسيني و دكتر رضا وزيري‌نژاد
* - مربي عضو هيأت علمي گروه آموزشي پرستاري داخلي و جراحي ، دانشگاه علوم پزشكي رفسنجان تلفن : 03915225900 ، فاكس : 5228497-0391 ، پست الكترونيكي : maj_kaz@yahoo.com
نوع مطالعه : پژوهشي | موضوع مقاله : پرستاري
چكيده
زمينه و هدف : روزه‌داري ، باعث تكامل جسم و روان مي‌شود و روزه‌ی رمضان مي‌تواند تأثيرات شگرفي در سلامت فرد داشته و اعمال و رفتار غيرعادي را كاهش دهد. همچنين روزه‌ی رمضان منافع معنوي ، روحي ، اجتماعي و جسمي فراواني دارد. هدف اين پژوهش اين بوده كه تأثيرات روزه را بر بهداشت روان و ميزان افسردگي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي سيرجان مورد ارزيابي قرار دهد.
مواد و روش‌ها : در اين پژوهش 361 نفر دانشجو كه به صورت تصادفي انتخاب شده بودند ، شركت داشتند. اطلاعات مورد لزوم توسط پرسش‌نامه‌هايي كه داراي اطلاعات جمعيت‌شناختي ، معيار بهداشت روان 12 آيتمي «فارل» و آزمون استاندارد افسردگي «بك» بوده جمع‌آوري گرديد. اين پرسش‌نامه‌ها توسط نمونه‌هاي مورد پژوهش 10 روز قبل از ماه مبارك رمضان و مجدداً ده روز بعد از ماه رمضان تكميل گرديد و ميانگين نمرات قبل و بعد از ماه مبارك رمضان با هم مقايسه شد.
يافته‌ها : يافته‌ها نشان دادند كه قبل از ماه مبارك رمضان ميانگين نمره‌ی بهداشت روان دانشجويان 8/55 ± 33/94بود. در حالي كه اين ميانگين بعد از ماه مبارك به 8/2 ± 34/5 رسيد. همچنين ميانگين نمره‌ی افسردگي نمونه‌ها قبل از ماه رمضان 10/33 ± 14/45بود ، در صورتي كه بعد از ماه رمضان به 10/38± 11/8كاهش پيدا كرد كه از نظر آماري معني‌دار است (0001/0 p<).
نتيجه‌گيري : يافته‌هاي اين پژوهش تأييد مي‌نمايد كه روزه‌ی رمضان مي‌تواند عامل مهمي در جهت كم كردن ميزان افسردگي و بهبود وضعيت بهداشت رواني دانشجويان باشد.

کانال : گفتار «تأثيرات زيانمند روزه‌ی اسلامي» نتيجه‌ی جستجوهاي پژوهشگران يا گروههاي پژوهشي چندي را درباره‌ی جنبه‌هاي گوناگون روزه آورده كه در آن نه تنها هيچ سودي براي روزه‌داري ديده نمي‌شود بلكه زيانهاي بسياري بچشم مي‌خورد. چون نوشتار بلنديست كوتاه‌شده‌ی ترجمه‌ی آن را اينجا مي‌آوريم.

✴️ تأثيرات زيانمند روزه‌ی اسلامي

روزه‌ی اسلامي آثار زيانمند بسياري بر بهداشت ، اقتصاد ملي ، بهره‌وري (فردي) ، بزهكاري ، ايمني (تصادفات رانندگي) و رفتارهاي اجتماعي دارد.
در يك پژوهشي در كشور مراكش كه شش پژوهشگر آن را روي صد داوطلب در سالهاي 1994 و 1995 انجام داده‌اند درباره‌ی تندخویي و خشم روزه‌داران در ماه رمضان جستجويي بدينسان رفته : در ماه رمضان به خشم و تندخویي پيوسته افزوده مي‌گشت و در پايان آن به اوج خود مي‌رسيد. همچنين از يك مدير در «جده» گواهي آورده كه سخنان بالا را درباره‌ی مردم آنجا تأييد مي‌كند.
در يك جستجويي كه در كشورهاي عربي شده ، كارشناسان گفته‌اند كه خشونت 1.5 در صد و دزدي 3.5 درصد در ماه رمضان افزايش داشته.[در حالي كه پليس ايران از كاهش بزه‌ها در ماه رمضان در ايران سخن مي‌راند]. رئيس پليس جاكارتا نيز افزايش بزه را تأييد كرده از شهروندان جاكارتا خواسته در اين ماه احتياط بيشتري كنند.
افزايش تصادفات در ماه رمضان در كشور امارات گزارش شده است.

تأثيرات بر روي تندرستي
در يك پژوهش در كشورهاي عربي گفته شده ، بيماريهاي وابسته به كلسترول و ديابت به علت پرخوري 27 در صد افزايش داشته.
چند پژوهش انجام گرفته در سالهاي 1987 ، 1991 ، 1992 و 1999 گواه گرفتار شدن روزه‌داران به غلظت خون و خشکی (از دست رفتن آب بدن) است. ميانسالان و سالمندان به خشکی بيشتر دچار مي‌شوند. اين پژوهشها به افزايش بيش از اندازه‌ی اسيد اوريك برنخورده است. ولي در پژوهش ديگري كه روي كارگران ترك در آلمان انجام گرفته به موارد نقرس نيز برخورده‌اند. در كارگراني كه كارهاي گرمايي (كوره) و ديگر كارهاي سخت مي‌كنند نابسامانيهايي كم يا بيش در وضعيت تندرستيشان ديده شده مانند : تپش قلب ، سردردهاي سخت ، سرگيجه ، دل‌آشوبي ، استفراغ و غش. پژوهشگران گفته‌اند : ما از كارفرمايان خواستيم كه در رمضان از سپردن كارهاي گرمايي و سخت به اين كارگران بپرهيزند و از اينرو بناچار پژوهش خود را به كارهاي ميانه‌روانه محدود كرديم. با اينهمه نشانه‌هاي خشکی در 32 كارگري كه زير ديده‌باني ما بودند ديده مي‌شد. برخي از ايشان از ناتندرستي كه دچار مي‌شدند (مانند نقرس حاد كه از افزايش اسيد اوريك برمي‌خيزد ، يا گردش خون ناكافي) ناچار از شكستن روزه بودند. از اينرو از دست رفتن آب بدن در كارگران كوره را بايد بسيار جدي گرفت.[پزشكان ايراني كه در تلويزيون درباره‌ی سودهاي روزه سخن ميرانند يكي هم از كاهش اسيد اوريك خون مي‌گويند.]

ميگرن
در ماه رمضان (حمله‌هاي) ميگرني سه برابر بيشتر ديده شده.

نابسامانيهاي خواب و خواب‌آلودگي هنگام روز
پژوهشها مي‌تواند ما را به اين نتيجه برساند كه روزه سامان خواب را سخت بهم مي‌زند. اينست نشانه‌هاي جنبي آن همچون كاهش انگيزه (كار) و سستي ، افسوسمندانه به كاهش بهره‌وري در جامعه مي‌انجامد.

زنان شيرده و بارداري
پژوهشي در زمينه‌ی زنان شيرده ، خودداري از روزه را براي ايشان «احتياط‌آميز» مي‌شمارد. يك پژوهش تازه در كشور آمريكا نشان مي‌دهد كه احتمال زادن نوزادان كوچكتر كه ممكنست بهنگام بلوغ دچار ناتوانيهاي يادگيري گردند براي زنان بارداري كه روزه مي‌گيرند هست.

كاهش اهداي خون
سازمان انتقال خون ايران در سال 1385 اعلام كرد كه اهداي خون در رمضان 35% كاهش داشته است.

تأثيرات اقتصادي
بهره‌وري در ماه رمضان ناگزير كاهش مي‌يابد. در يك بررسي كه در «مؤسسه‌ی دانشهاي اجتماعي قاهره» در پيرامون كشورهاي عربي انجام گرفته ، اين نتيجه‌ی شگفت‌آور بدست آمده كه بهره‌وري كسب و پيشه در ماه رمضان 78% كاهش داشته است.
پژوهشگران مي‌گويند : بهره‌وري كمابيش در همه‌ی كسبها و پيشه‌هاي مراكش كاهش مي‌يابد ، گرچه مصرف افزايش چشمگيري دارد.
در بحرين ساعت كار در ماه رمضان به 6 ساعت در روز (بجاي 8 ساعت هميشگي) كاهش مي‌يابد.

فرسودگي و ناتواني جسمي
در يك پژوهش كه در 5 استان تركيه انجام گرفت ، خوراك مصرفي و تلاش جسمي سه روز پياپي 750 تن (320 مرد و 430 زن) بالغ كه روزه گرفته بودند همراه با ويژگيهاي فردي ايشان در پرسشنامه‌هايي ثبت شد.
با اينكه سحري ايشان همان خوراكيهاي صبحانه و افطاري ايشان از خوراكهاي گوناگون بسياري آماده شده بود ، ديده شد كه انرژي جذبي روزانه‌ی ايشان ، چه زنان و چه مردان ، كمتر است از انرژي مصرفي.

نتيجه گيري
معمولاً روزه براي بهداشت آدميان سفارش نمي‌شود. بجاي آن خوردن وعده‌هاي سالم ، در اندازه‌ی كم و پخش شده در طول روز براي متابوليسم بسيار سازگارتر است. بر پايه‌ی پژوهشهاي دانشي انجام گرفته ، هر گونه ادعايي كه بگويد روزه‌داري طولاني و متناوب [همچون روزه‌ی اسلامي] به تندرستي كسان كمك مي‌كند گمراه كننده است.
اگر روزه‌داري سودمند است ، چرا مسلمانان همه‌ی سال بآن نمي‌پردازند؟
تا اينجا كوتاه‌شده‌ی گفتار «تأثيرات زيانمند روزه‌ی اسلامي» بود كه آورديم. اكنون سخن كوتاهي نيز خود بآن مي‌افزاييم.

تجربيات خود ما
آنچه از تجربيات خود در تأييد گفتار بالا مي‌توانيم بيفزاييم اينهاست : يكي خشم و تندي روزه‌داران كه همه يك يا چند خاطره‌ی تلخ از آن بياد دارند. ديگري كاهش بهره‌وري فردي و اقتصادي است كه نياز به گفتگو ندارد. سوم ، برخلاف آنكه گفته مي‌شود در اين ماه مسلمانان پرهيز از خوراك دارند ، مصرف خوراكيها بيشتر است و معمولاً قيمتها نيز بهمين علت بالاتر مي‌رود. همچنين ما از پزشكاني شنيده‌ايم كه در ماه رمضان و پس از آن ، بيمارانشان (بيشتر گوارشي‌ها) بيشتر مي‌شود. ما خواستاريم پزشكان در اين زمينه بيكار ننشينند و تجربيات خود را بگوش مردم برسانند.

«متهمان شهربانی» و «گروه 53 نفر»

‌صوفیگری
گفتار هفتم
سودجوییها که صوفیان از داستان مغول کرده‌اند
(بخش یکم)

ما اگر بخواهیم تاریخ اسلام را تا زمان مغول کوتاه گردانیده در چند جمله بگنجانیم ، می‌باید بگوییم :
اسلام به خردها و غیرتها تکان داد و چند توده‌ی جداگانه را یکی گردانیده توده‌ای بزرگ و کشوری بسیار نیرومند پدید آورد.
...

‌در راه سیاست
نشست پنجم
(بخش سوم)

٣٧ـ باید به استقلال ارج بیشتر گزاشت :
در این زمینه بیش از این سخن نمی‌رانم. جای گفتگو نیست كه ما باید به استقلال خود ارج گزاریم و دربند نگهداری آن باشیم و كارهای خود را خودمان بانجام رسانیم. ما اگر باستقلال ارج نگزاریم به چه چیز ارج خواهیم گزاشت؟!..
...