در سی و اند سال پیش كه سالهای نخست مشروطه جریان داشت در تبریز یك جمعیتی بنام آزادیخواهان و مجاهدان ، نه تنها همه‌ی كارهای آذربایجان را پیش می‌بردند بجنبش تهران و دیگر جاها نیز پشتیبانی نشان میدادند ، و هیچ كشاكشی درمیان دربار قاجاری و آزادیخواهان رخ نمیداد كه آذربایجان در آن دخالت نكند و با یك پافشاری قضیه را بسود آزادیخواهان بانجام نرساند.

✴️ آنهمه نامی كه آذربایجان در تاریخ مشروطه‌ی ایران پیدا كرده و همان مایه‌ی احترامش شده جز نتیجه‌ی آن یك جمعیت نبود.

✴️ شاید صد تن بیشتر از پیشروان و كاردانان نبودند كه دست بهم داده و دیگران را در پشت سر انداخته و آن یگانگی و همدستی را پدید آورده بودند و آن كارهای بزرگ را انجام میدادند.

كنون شما باید همان را كنید و همان راه را روید ، و چنانكه نوشتم زمینه نیز آماده گردیده و اگر نمی‌توانید از این راه پیش آیید در آن حال باید گفت : كوتاهی از خودتانست و جای گله از هیچ كس نیست.

(پرچم روزانه شماره‌ی 28)

📗 پندارها ـ گفتار يكم : آيا توان پيشگويي كرد؟..

3ـ ستاره‌شماري : [بخش پنجم]
مي‌داشت و در ضمن شعرهاي نيشداري مي‌خواند و عباراتي از عربي و فارسي مي‌سرود.
پس از برچيده شدن سفره گفتم : حالا وقتست كه شما هنر خود را نشان دهيد. گفت : عجب مگر مطلب باين آسانيست؟!.. اين كار حداقل سه ساعت وقت لازم دارد. در اينجا هم نمي‌شود. همگي يكزبان گفتيم ما حاضريم سه ساعت شما را در اين اتاق آسوده بگزاريم و خودمان در اتاق ديگري منتظر باشيم. گفت مگر من احمقم كه تنها براي سه نفر شما امتحان علمي بدهم. بايد لااقل يك مجلس رسمي باشد كه چون امتحان دادم يك مدال علمي بگيرم و در تمام روزنامه‌ها بنويسند.
گفتيم : اين پيشنهادي است كه خود شما كرديد. بعلاوه اگر شما از عهده‌ي امتحان برآييد ما سه نفر گواهي خود را در روزنامه‌ها مي‌نويسيم و مردم همه مطلع مي‌شوند. گفت : ابداً ابداً. من چنين كاري را نمي‌كنم. شما قدر علم را چه مي‌دانيد. نقشه‌ي خيابانهاي قم را تماماً من كشيده‌ام. من يك روز رفتم قم ديدم يك سياح اروپايي آمده مناره‌ها را تماشا مي‌كند و مي‌خواهد ارتفاع آنها را بداند. ولي راه پيدا نمي‌كند. من فوراً از روي قاعده‌ي مقياس ظل و شاخص ارتفاع آن را اندازه گرفتم. سياح بسيار تعجب كرد ...
نيم ساعت متوالي همين گونه لاف مي‌زد و از خود ستايش مي‌نمود و با آنكه ما ديگر كاري باو نداشتيم و آنچه مي‌بايست بدانيم دانسته بوديم و چندان گوش باين لافهاي او نمي‌داديم باز منجم دست‌بردار نبود و اين بدتر كه در كلمات خود جمله‌هاي نيشدار بكار مي‌برد و شعرهايي از فارسي و عربي مي‌خواند : «الجاهلون لااهل العلم اعداء» يا «تو اهل دانش و فضلي همين گناهت بس». گفتم : اگر با شعر كاري از پيش برود مي‌توان فراوان پيدا كرد : «خوفني منجم ابوخبل» يا «زبان ستاره‌شمر چاك باد»، اينها چه سودي دارد؟!..
ولي آقاي منجم رشته را رها نمي‌كرد و همانا مي‌خواست بتلافي آنكه ما لافهايش را نپذيرفته بوديم يك نزاعي راه بيندازد. كار بجايي رسيد كه ميزبان ناگزير شده و تعرض نمود و او را ناچار از سكوت گردانيد و ما ديگر ننشسته از مجلس برخاستيم.
تا اينجاست داستان. اين نمونه‌ايست كه سرمايه‌ي كار اينان بيش از همه بيشرمي و خيره‌رويي و دروغگوييست. ببين اين منجم چه دروغهايي را بهم مي‌بافته. اينان صد بار دروغشان درمي‌آيد باز شرم نكرده دست از ناپيداداني برنمي‌دارند. اين منجم يك آخوند آزمنديست كه با همين فريبكاريها ، دارايي اندوخته است و هر سال باز تقويم بچاپ مي‌رساند.
چنانكه گفته‌ايم ستاره‌شماري يا منجمي ، همچون فال و ديگر پيشگوييها بي‌بنياد است. فلان گردنده با فلان گردنده در فلان برج گرد آمده و اين دليل است كه در روي زمين فلان پادشاه خواهد مرد.
نخست بايد گفت : آن دو ستاره بديده‌ي شما نزديك بهم و در يكجا مي‌آيد ، و هزارها فرسنگ از هم دور است. آن برجي كه مي‌گوييد جز پندار نيست. در آسمان راستي را برجي يا خانه‌اي نمي‌باشد.
از اين گذشته گرد آمدن دو يا چند ستاره در يك برجي در آسمان چه كار بمردن يك پادشاهي بروي زمين دارد؟!.. يك پادشاهي يا هر كس ديگري هنگامي مي‌ميرد كه بيمار گردد و يا كسي او را بكشد. مايه‌ي مرگ اين چيزها تواند بود. بستارگان هيچ بستگي ندارد.

📗 بهائیگری ـ گفتار دوم ـ ایرادهاي بزرگی که بکیش بهائی توان شمرد. 3

دوم : کیش بهائی از معنی دین بیرون و با آن ناسازگار است. چنانکه در جاهای دیگر بارها گفته‌ایم «دین شناختن جهان و معنی زندگانی و زیستن بآيین خرد است». معنی راست دین این می‌باشد.[ كتاب «ورجاوند بنياد» ديده شود. ـ و]
ولی در کیشها این معنی را نشناخته‌اند. پیروان کیشها دین را چیزهایی در کناره‌ي زندگانی و دستگاهي برای خواست ديگری می‌شناسند. مثلاً در نزد مسیحیان دین دستگاهی برای شناسانیدن مسیح (فرزند خدا) و نشان دادن جایگاه اوست و دینداران کسانیند که بفرزند خدا بودن مسیح گردن گزارند و همیشه با یاد او زیند. در نزد شیعیان ، دین دستگاهی برای بزرگ داشتن چهارده معصوم (گرامی‌داشتگان خدا) و یاوران خدا شناختن ایشان و بیاد آنان پرداختن می‌باشد.
بهاء نیز دین را به همان معنی دانسته و اینست دستگاهی همچون دستگاه مسیحیگری یا شیعیگری برای بزرگ گردانیدن خود و جایگاه بلندی باز کردن برای خود پدید آورده. شما چون نوشته‌هایش را بخوانید بيش از همه ستایش از «شأن و عظمت خودش» می‌کند و افسوس می‌خورد که چرا مردم و ملایان او را (که خدای کوچک می‌بوده) نمی‌شناسند. در اقدسش می‌گوید :
تبکی علیکم عین عنایتی لانکم ما عرفتم الذی دعوتموه فی العشی و الاشراق و فی کل اصیل.
معنی آنکه : «پروای من بشما می‌گرید. زیرا نشناختید کسی را که در شام و بامداد و نیمروز خوانده بودید».
در گفته‌های این پیغمبر بزرگ یا خدای کوچک آنچه نیست پرداختن بجهان و زندگانی و بازنمودن آمیغهاست. شما در سراسر نوشته‌های او سخنی را که مردم نمی‌دانسته‌اند و گفته ، پیدا نخواهید کرد.
یکی از کارهای بزرگ دین نبرد با گمراهیهای زمان و برانداختن آنهاست که راه را برای پیشرفت خود صاف گرداند. گمراهیهای زمان بهاءالله شیعیگری و شیخیگری و علی‌اللهیگری و فلسفه و خراباتیگری و مانند اینها بوده که او به هیچ یک نپرداخته بجای خود که از همه‌ي آنها سود جسته. اگر راستی را بخواهید ، او این گمراهیها را درهم آمیخته و یک گمراهی نوین پدید آورده.
این مرد برای راهنمایی یا برانگیختگی مایه‌ای بایا نمی‌شمارده و درباره‌ي پیغمبر اسلام چنین می‌پنداشته که برخاسته و آن آيه‌ها را ساخته و مردم را بسرش گرد آورده. اینست برای خود نیز بيش از این بایا نمی‌شمارده که در برابر قرآن کتابی پدید آورد و آيه‌هایی همچون آيه‌های او ببافد. همین را بس می‌شمارده. اینست پیاپی فشار می‌آورد که چرا بمن «ایمان» نمی‌آورید؟!.. چرا مرا بخدایی نمی‌پذیرید؟!..
از ناآگاهی این نمی‌دانسته که پیغمبر اسلام با یک مایه‌ي خدایی برخاست و راز کار او نبرد با بت‌پرستی و کوشش ببرانداختن آن گمراهی و بازنمودن آمیغهای زندگانی می‌بود. وگرنه از تنها آيه‌سرایی کاری پیش نرفتی و سودی برنخاستی.
یک چیز شگفت اینست که بهاء در برابر شیعیگری بماننده‌سازی پرداخته. باین معنی که در برابر قرآن «اقدس» را گزارده ، در برابر مکه خانه‌ي شیراز یا بغداد را پدید آورده ، نماز و روزه را برویه‌ي دیگری انداخته ، در برابر گنبدها که پرستشگاه شیعیانست ، گور خود را «زیارتگاه» گردانیده ، همچون شیعیان «زیارتنامه» ساخته ، همچون آنان دعاهای درازی برای خواندن پدید آورده. از هر باره بآن کوشیده که یک دستگاهی همچون شیعیگری پدید آورد. بآن کوشیده که یک گمراهی نوینی بگمراهیهای کهن بیفزاید.

🗂 چرا حقایق را نمی‌پذیرند؟.

💎 بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

‌‌📘 پیدایش آمریکا

⬅️ گفتار نهم

✴️ چگونه كلمبوس خانه‌نشین گردید؟. [تکه‌ی سوم]

پشیمانی دولت اسپانیا از بدرفتاری خود ـ خانه‌نشینی كلمبوس و تاریخنویسی او ـ كشف برازیل ـ آمریكو ویسپوكسی ـ آمادگی كلمبوس برای سفر چهارم.
  
این آمریكو ویسپوكسی چون باروپا بازگشت درباره‌ی سفر خود كتابی تألیف كرد و آنچه دیده و دانسته بود با زبان شیرین برشته‌ی نوشتن كشید ، و چون از ده سال پیش آوازه‌ی پیدا شدن جهان نوی در غرب اقیانوس بزبانها افتاده ولی كسی آگاهیهای درستی از آنجا نمی‌داد و آمریكو نخست كسی بود كه چنین كاری كرد ، آنگاه این مرد در كتاب خود بودن تكه‌ی خشكی بسیار بزرگی را (جز آسیا و اروپا و آفریقا) نشان داد اینها نتیجه‌اش آن بود كه كتاب او در همه‌جا رواج بی‌اندازه یافت ، و مردمْ آن سرزمین یا جهان نو را بنام او «آمریكا» خواندند. این نام كه تاكنون بازمانده نتیجه‌ی آن كتابست. سرزمینی كه می‌بایست بنام پیدا كننده‌اش «كلمبیا» خوانده شود بنام یك گردش‌كننده ، «آمریكا» خوانده شده. از آنهمه زمینهای بیكران تنها تكه‌ی كوچكیست كه نام كلمبوس بروی آن می‌باشد. بگفته‌ی تاریخنویسان این یكی از ستمهاییست كه به كلمبوس رفته است.
👇📎

چپ : آهن. نیروی کششی ندارد زیرا میدانکهای مغناتیسی بیشمار آن همدیگر را خنثا میکنند.
راست : آهنربا. میدانکها همه در یک سو بوده نیروی کشش را پدید می‌آورند.
آیا این مثالی از پیدایش نیرو در یک توده نیست؟!

💎 گفتار آقاي كسروي (در جشن مشروطه‌ی 1324)
✅ [بخش یکم]

ما امروز جشن مشروطه گرفته‌ايم. نخست جاي پرسش است كه چرا امروز را كه روز سيزدهم مرداد است جشن مي‌گيريم در حالي كه ديگران فردا را كه چهاردهم است خواهند گرفت. در اين باره در سالهاي گذشته پاسخ داده‌ايم.
مظفرالدين‌شاه فرمان مشروطه را در چهاردهم جمادي‌الثانی 1324 بيرون داد. سال ديگر آزاديخواهان و مجلس شوراي ملي آن روز را عيد مشروطه شناخته ، جشن گرفتند. سالها چنين بود تا هنگامي‌كه تقويم ايراني ديگر شد و تاريخ شمسي به‌ ميان آمد. در اين هنگام خواستند آن عيد را با تاريخ شمسي حساب كنند و چنين پيداست كه در حساب اشتباه كرده روز چهاردهم مرداد را گرفتند. در حالي كه روز چهاردهم جمادي‌الثانی 1324 ، سيزدهم مرداد ماه 1285 بوده است. چون اين يك كار اشتباهي بوده ما نمي‌خواهيم از آن پيروي كنيم و روز سيزدهم را جشن مي‌گيريم. در آينده بايد ديگران هم اين روز را گيرند.
دوم بسيار خشنوديم كه امروز در نشست ما بانوان نيز هستند و در اين جشن و شادي با ما همراهي مي‌نمايند. از دو سال پيش نشستهاي بانوان پاكدين در آبادان و مسجد سليمان و شيراز آغاز شده ولي در تهران نمي‌بود. امسال سه تن از بانوان بافهم و پيشگام ، بانو چهره‌نگار ، بانو امام‌جمعه ، بانو آذر ، با شوهران خود از شيراز و مسجد سليمان و كرمانشاهان آمدند و بهمراهي بانواني در تهران در اينجا هم ، نشست برپا گرديد و امروز براي نخست بار براي نشست همگاني آمده‌اند.
شيوه بر آنست كه در چنين جشنهايي كساني برخاسته براي بازنمودن سهشهاي خود گفتار رانند. من نمي‌خواهم چنان گفتاري رانم. بلكه مي‌خواهم در چنين روز و ساعتي با خواهران و برادران خود گفتگويي كنيم و نتيجه‌هايي از آن بدست آوريم.
كساني در شگفتند كه ما به مشروطه اينهمه ارج مي‌گزاريم و در كتابهاي خود ياد آن مي‌كنيم و هواداري مي‌نماييم. بايد دانست : مشروطه بهترين شكل سررشته‌داريست. آخرين نتيجه‌ي انديشه‌هاي نژاد آدمي است.
در ايران چون معني مشروطه را ندانسته‌اند ، ارجش را هم نمي‌شناسند. مشروطه تنها آن نيست كه يك قانون اساسي باشد و مجلس شورا برپا شود و كارها با دست آن مجلس پيش رود. مشروطه بسيار والاتر از اينها است.
مشروطه آن است كه يك توده شايندگي پيدا كرده و خودش كارهاي خودش را راه برد و كسي درميان آنها براي فرمانروايي نباشد. براي روشني سخن نخست بايد معني توده و زندگاني توده‌اي را بديده گيريم.
يك توده كه بيست مليون ، يا بيشتر يا كمتر ، از ديگران جدا گرديده ، كشوري براي خود برگزيده زندگي ميكند ، اين معنايش آن است كه ايشان دست بهم داده «سود و زيان» يكي گردانيده‌اند. آن كشور ميهن ايشان است كه بايد در آن زندگي كنند و بآباديش كوشند و از دستبرد بيگانگان نگاهش دارند.
مانند آن است كه اين بيست مليون گرد آمده همه با هم پيمان بسته‌اند كه در نيك و بد و سود و زيان يكي باشند و براي ايستادگي در برابر پيشامدها يك صف پديد آورند و در آباد گردانيدن و نگه‌داشتن كشور پشتيباني به يكديگر كنند ، يك جمله بگويم : همچون يك خانواده باهم زندگي بسر برند. اين معني زندگاني توده‌ايست. در هر توده يك چنين پيمان ورجاوندي درميان است.

بنيادگزاران مشروطه‌ي ايران شادروانان بهبهاني و طباطبايي بودند.
تاريخ آنان را باين عنوان شناخته است.

💎 گفتار آقاي كسروي (در جشن مشروطه‌ی 1324)
✅ [بخش دوم]

«ميهن‌پرستي» كه گفته مي‌شود بهمين معني است. دلبستگي بآبادي كشور و جانفشاني در راه آزادي آن و همدستي و همدردي با هم‌ميهنان «ميهن‌پرستي» ناميده مي‌شود و باياي هر مرد و زن باخرد و پاكدلست.
گاهي كساني ايراد گرفته مي‌گويند : «ميهن چيست كه آن را بپرستيم؟...» مي‌گوييم : ميهن اين سرزميني است كه آسايشگاه ماست ، زيستگاه ماست ، سرچشمه‌ی زندگاني ماست ، در اين سرزمين بسر مي‌بريم و آنگاه نيازمنديهاي زندگاني از خوراك و پوشاك و ديگر چيزها هم از اين سرزمين بدست مي‌آيد.
به اين سرزمين بايد «خدمت» كرد و پرستش نيز به اين معني «خدمت» كردن است.
روزي يكي با من چنين مي‌گفت : «من كه در خوزستان هستم چرا بايد عربهاي بصره را با آن نزديكي هم‌ميهن نشناسم و فلان مرد زابلي را با آن دوري هم‌ميهن خود شناسم؟..»
گفتم : با آن زابلي پيماني درميان داريد و نيك و بد و سود و زيانتان بهم بسته است. اگر روزي مثلاً دشمني از جايي به خوزستان حمله كند آن زابلي به ياري شما خواهد شتافت ولي با عربهاي بصره چنان پيماني درميان نيست و اگر روزي يك گرفتاري براي خوزستان پيش آيد آنها دستي بنام ياوري بسوي شما دراز نخواهند كرد. اين است جدايي‌ای كه درميانه مي‌باشد.
آري ما با عربهاي بصره نيز همسايه‌ايم و همبستگي همسايگي داريم. اگر روزي چنان پيش آيد كه با عراق يكي گرديم ، با آن عربها نيز هم‌ميهن خواهيم بود.
تا اينجا كه گفتم معني زندگاني توده‌اي و ميهن‌پرستي بود. اكنون اين توده و اين ميهن يك رشته كارهاي همگي دارد كه ازآنِ يك تن يا يك خانواده نيست بلكه ازآنِ همه‌ي كشور و همه‌ي توده است.
مثلاً جلوگيري از دزدان و راهزنان ، و ايمن گردانيدن از دشمن و جلوگيري از بيماريها و كم گردانيدن آنها ، پيمان بستن با دولتهاي همسايه ، قانون گزاردن ، ارتش آراستن و مانند اينها. سررشته‌داري يا حكومت كه مي‌گوييم برخاستن به اين كارهاست.
در زمانهاي پيش در هر كشوري پادشاهي بودي كه رشته‌ی اين كارها را بدست خود گرفتي ، مردم و كشور را ، با دلخواه خود ، راه بردي و بهمه فرمان راندي. مردم چنين مي‌پنداشتند كه پادشاهان گمارده‌ی خدا هستند. خدا آنان را برگزيده و به مردمان فرمانروايي داده. خود پادشاهان همين باور را داشتند. ولي اين بيپا بود. خدا هيچكس را براي فرمانروايي به ديگران نيافريده. آنگونه سررشته‌داري جز نتيجه‌ي نارسايي انديشه‌ها نبوده.
از اينرو نيكخواهاني برخاسته و به مردم راهنمايي كرده گفته‌اند : هر توده‌اي بايد خودش كارهاي خود را راه برد ، بدينسان كه هر چند سال يك بار نمايندگاني از ميان خود برگزيند و مجلسي از آن نمايندگان پديد آورد و آن رشته‌ كارهاي همگي را بدست آنان سپارد و خود از دور و نزديك نگهبان باشد.
مشروطه يا حكومت دمكراسي يا سررشته‌داري توده همين است. همين است كه مي‌گوييم : بهترين شكل حكومت است.
مشروطه را چنانكه نام نهاده‌اند ،‌ آزاديست. در زمانهاي پيش ، مردم در زندگاني به دو دسته بودند. آزاد و برده. برده آن كساني بودند كه خودشان اختيار زندگي نداشتند. همچون گاوان و گوسفندان خريد و فروخت مي‌شدند. يك برده اختيارش در دست آقايش بود. اگر مي‌خواست مي‌فروخت ، مي‌خواست نگه ‌مي‌داشت ، به هر كاري كه مي‌خواست برمي‌گماشت. اگر برده به كاري يا پيشه‌اي پرداخته مزد گرفتي ، آن مزد بخود او نرسيدي. اگر زن گرفته فرزندي پيدا كردي آن فرزند نيز بنده و ازآن آقا بودي. «غلام خانه‌زاد» كه شنيده‌ايد اين بود.
هزارها سال در جهان برده‌داري بوده است تا دويست سال پيش ، نيكخواهاني برخاسته آن را برانداخته‌اند و اكنون بازماندگان بردگان آن زمان آزادند و آزادانه زندگي مي‌كنند.
مشروطه و استبداد نيز همان حال را داشته. در استبداد ، توده‌ها اختياري از خود نداشتند و درباره‌ي نيك و بد و سود و زيان خود نتوانستندي انديشيد. مي‌بايست سر پايين اندازند و گردن به دلخواه و هوس پادشاهان گزارند. ولي در مشروطه توده‌ها آزادند و اختيار زندگاني خودشان را در دست دارند. آنچه سودمند مي‌دانند و مي‌خواهند با دست نمايندگان به كار توانند بست. هر قانوني را بهتر دانستند از مجلس توانند خواست.

💎 گفتار آقاي كسروي (در جشن مشروطه‌ی 1324)
✅ [بخش سوم]

يك نمونه‌ي نيكي از مشروطه و اندازه‌ي سودمندي آن در اين چند روزه ديده شد. توده‌ي انگليس كه در زندگاني دمكراسي پيشگام بوده‌اند هفته‌ي گذشته معني مشروطه و سود آن را به جهانيان نشان دادند. چون در سايه‌ي پيشامدها نزديكي به دولت شوروي و همگامي با آن توده را به سود خود دانستند1 در برگزيدن نمايندگان به حزب كارگران گرايش نشان دادند كه بيشتري در پارلمان بهره‌ي آنها گرديد و رشته‌ي سياست كشور بدست آنها افتاد.
در اين باره سخنان بسيار رانده شده و زمينه بسيار روشن گرديده استبداد از هر باره بي‌معني و مشروطه از هر باره سودمند و ستوده است. معني ندارد كه يك تن به مليونها مردم فرمان راند. معني ندارد كه يك تن نيك و بد مليونها مردم را بهتر از خودشان داند ، باور نكردني است كه بنيادي كه يك تن مي‌گزارد پايدار ماند و بزودي از ميان نرود.
از اينهاست كه ما هوادار مشروطه‌ايم. بلكه ما يك رشته كوششهايي درباره‌ي پيشرفت مشروطه مي‌كنيم كه ارجدارتر از كوششهاي خود مشروطه‌خواهان است. مشروطه در ايران ناانجام ماند. ما مي‌كوشيم آن را به انجام رسانيم.
يكي از رسواييهاي اين كشور است كه پس از چهل سال هنوز در ايران معني مشروطه دانسته نشده. مي‌توان گفت از هزار تن يكي معني آن را نمي‌داند و اين خود سدي بزرگ در برابر پيشرفت مشروطه است. چيزي را كه معنايش نمي‌دانند ارجش نخواهند شناخت ، ‌بلكه بايد گفت : دارايش نخواهند بود.
شنيدني است كه بهبهاني و طباطبايي و ديگران كه پيشگام شدند و در ايران بنياد مشروطه نهادند ‌معني آن را نمي‌دانسته‌اند. آري آنان مشروطه را به اين معني كه فهميده‌ی ماست ، نمي‌دانسته‌اند. بلكه آن را بودن قانونهايي در برابر دولت و برپا شدن مجلس براي شور در كارهاي كشور مي‌شناختند و بيش از اين نمي‌خواستند.
مي‌توان گمان برد كه بسياري از نمايندگان مجلس امروز هم مشروطه را بآن معني مي‌شناسند. آقاي سيد محمدصادق طباطبايي كه پسر طباطبايي و خود در جنبش مشروطه پا درميان داشته و اكنون رئيس مجلس است بتازگي ازو رفتاري ديده شده كه مي‌توان پنداشت او هنوز هم مشروطه را به معناي راستش نمي‌داند.2
از اين گذشته در ايران در برابر مشروطه سدهاي بزرگي هست. اين كيشهاي گوناگون كه در ايران است هيچ يكي با زندگاني دمكراسي سازگار نيست. همچنان ادبيات ايران يا شعرهايي كه به فراواني دارند با مشروطه ناسازگار است. اينها سدي بزرگ ديگر در برابر مشروطه است.
اكنون سخن در آن است كه ما از روزي كه بكوشش برخاسته‌ايم از دلبستگي‌‌ای كه به مشروطه داريم ، از يكسو كوشيده‌ايم معني مشروطه را به اين مردم بفهمانيم. در اين باره كتابها به چاپ رسانيده گفتارها نوشته‌ايم. يكي از ياران ما (آقاي فرهنگ) براي فهمانيدن معني مشروطه كتابچه‌اي با زبان بابا شملي نوشته ‌است كه دو بار به چاپ رسيده.
از سوي ديگر با كيشها و شعر و ديگر جلوگيرهاي مشروطه به سخت‌ترين نبرد برخاسته به كندن ريشه‌ی آنها كوشيده‌ايم.
اينها كوششهايي است كه ما در زمينه‌ي پيشرفت مشروطه كرده‌ايم و مي‌كنيم. راست است كه ميدان كوششهاي ما تنها ايران نيست ، ولي در همان حال به ايران كه ميهن ماست دلبستگي ويژه داريم و اين يكي از آرزوهاي ماست كه اين توده‌ی بدبخت از آلودگي‌ها بيرون آيد و با توده‌هاي ديگر جهان همپا گردد و در اين راه از هرگونه كوشش بازنايستاده‌ايم.
اين است داستان دلبستگي ما به مشروطه و ارجي كه ما به آن مي‌گزاريم. و چون يك دسته از دور و نزديك امروز به اينجا آمده در اين جشن و شادي با ما همراهي نموده‌اند. در پايان سخن خود بآنان سپاس مي‌گزاريم. اميدمندم زود خواهد بود آن روزي كه همه‌ي غيرتمندان و نيكمردان در ايران در اين كوششها با ما همدستي خواهند نمود.
*****

پابرگیها :

ـ این بیدرنگ پس از جنگ جهانی دوم و زمانی رخ داد که با همدستی یکدیگر و یاری آمریکا دشمنان بی‌زینهاری را شکستند. ـ و

ـ گروهی از بازاریان عامی با تحریک ملایان بمجلس شورا شکایت از برخی کتابهای کسروی کردند و سید محمد صادق طباطبایی نیز شرحی به دادسرای تهران نوشته که بازداشت آن کتابها را خواستار گردید. اینست آنچه کسروی میگوید معنی راست دمکراسی را نمیداند. اینست آن تیره‌بختی که نویسنده پس از چهل سال که از مشروطه میگذرد از آن گله‌مند است. در شماره‌ی گذشته (تیرماه 1324) و تا پایان سال در همه‌ی شماره‌ها آزادگان ـ یاران کسروی ـ از چهار گوشه‌ی کشور دهها تلگراف و نامه‌ی سرگشاده به فرزند شادروان طباطبایی فرستادند که همه بی‌پاسخ ماند و آن پرونده بکار افتاد که میدانید سرانجامش چه شد. امروز هم بهتر از آن روز نیست. ما نیز امروز باید سخت گله‌مند و درپی چاره باشیم زیرا که صد و اند سال از فرمان مشروطه میگذرد و از آن جز قانون اساسی‌ای که به آن پروایی نمی‌شود و پارلمانی که تصمیماتش را دیگران پوچ میگردانند بهره‌ای از مشروطه نیافته‌ایم!. ـ و

‌ستارخان
«جنبش مشروطه در ايران آزمايشي بود و نيك نشان داد كه اگر ميداني باز شود و توده‌ي انبوه پا بميان كار گزارد از آنان مردان شاينده‌ي بسيار پديد تواند آمد. در آن جنبش درمیان جنگجویان مردانی پیدا شدند که آبروی تاریخ این کشورند و اگر رویهمرفته را بگیریم ستارخان از همه‌ی آنها والاتر بود.
این مرد بزرگ شده‌ی کوه و بیابان بود و هرچه داشت از خودش داشت و دیده شد که چه شایندگی نشان داد.»

‌باقرخان
«در تبريز پس از ستارخان باقرخان بود. اين مرد نيز با همه‌ي بيسوادي و اينكه از ميان توده‌ي انبوه برخاسته بود شايستگي بسيار از خود نشان داد. باقرخان سردسته‌ی مجاهدان و آزادیخواهان خیابان بود و خیابان در آن روز یک‌نیم تبریز شمرده می‌شد. آن فیروزیها که تبریز در جنگهای سال 1326 (قمری) پیدا کرد یک‌نیم سرفرازی بهره‌ی باقرخان و خیابانیان می‌باشد.»

‌يفرمخان
«يفرمخان در ميان گردان جنبش مشروطه ويژگيها داشت. زيرا درس خوانده و روسيه ديده و زماني در سيبريا با شورشيان روسي بسر برده و از هر باره آزموده بود. در ايران نيز اين فرزند ارمنستان شايندگيهاي بسيار از خود نشان داد و جايگاه والايي در تاريخ اين كشور براي خود باز كرد.»

‌سردار محيي
«سردار محيي با برادران خود بهمدستي يفرمخان و ديگران پديد آورنده‌ي جنبش رشت بودند و آن تكان تاريخي را پديد آوردند. اين فرزند گيلان و ديلمخان نيز شايندگيها از خود نشان داد و جا براي خود در تاريخ باز كرد.

اين گردان زمان شورش ، پس از پايان شورش ، افزار دست بدخواهان گرديدند و بديها با يكديگر كردند. ولي اينها از جايگاه آنان در تاريخ شورش ايران نخواهد كاست.»

یِفرِمخان و كریخان با دو تن دیگر از سردستگان فدائیان ارمنی

‌شادروان سعید سلماسی
این جوان یکی از بازرگان‌زادگان توانگر آذربایجان بود که درمیان تبریز و استانبول بازرگانی داشت ، و چون جنبش مشروطه برخاست یکی از هواداران پرشور آن گردید ، و چون پس از بمباران مجلس جنگ میانه¬ی تبریز و سپاهیان محمدعلی‌میرزا درگرفت و کم‌کم تبریزیان فیروز گردیدند و کار بجایی رسید که گذشته از تبریز در خوی نیز کانون آزادیخواهی بنیاد یافت ، به این معنی که مجاهدان رفته و آن شهر را گرفتند و حیدرعمواُغلی و دیگران در آنجا دسته‌هایی پدید آورده با کردان که محمدعلی‌میرزا بر سر ایشان فرستاده بود به جنگهای سختی پرداختند ، این جوان در آن هنگام به یک کار شگفتی برخاست.
چگونگی آنکه چون به شورش ایران بسیاری از آزادیخواهان جهان یاری نمودند ، چنانکه در آن هنگام سختی تبریز از یکسو کمیته‌ی «اجتماعیون عامیون» ایرانیان قفقاز ، و از یکسو کمیته‌ی «سوسیال دمکرات» توده‌ی روس ، و از یکسو کمیته¬ی «داشناکسیون» ارمنیان مردانه کمک فرستادند ، جمعیت «اتحاد و ترقی» عثمانی نیز که هنوز در کشور خودشان مشروطه نگرفته بودند ، دلسوزیهایی نشان میداد ، و در این هنگام شادروان سعید یک دسته از ایشان را به فرماندهی خلیل‌بیک (عموی انور پاشا که سپس خلیل‌پاشا گردید) با خود همراه گردانیده به یاری مجاهدان خوی آمد ، و اینان در جنگهای خونینی که با کردان میرفت شرکت می‌نمودند. خود سعید نیز تفنگ به دوش در سنگرها می‌جنگید و با یک شور شگفتی که مایه‌ی تحسین همگی بود کوششها میکرد و جای افسوس و دریغ است که جوان ناکام در یکی از این جنگها با یک گلوله از پا افتاد.