‌شادروان سعید سلماسی
این جوان یکی از بازرگان‌زادگان توانگر آذربایجان بود که درمیان تبریز و استانبول بازرگانی داشت ، و چون جنبش مشروطه برخاست یکی از هواداران پرشور آن گردید ، و چون پس از بمباران مجلس جنگ میانه¬ی تبریز و سپاهیان محمدعلی‌میرزا درگرفت و کم‌کم تبریزیان فیروز گردیدند و کار بجایی رسید که گذشته از تبریز در خوی نیز کانون آزادیخواهی بنیاد یافت ، به این معنی که مجاهدان رفته و آن شهر را گرفتند و حیدرعمواُغلی و دیگران در آنجا دسته‌هایی پدید آورده با کردان که محمدعلی‌میرزا بر سر ایشان فرستاده بود به جنگهای سختی پرداختند ، این جوان در آن هنگام به یک کار شگفتی برخاست.
چگونگی آنکه چون به شورش ایران بسیاری از آزادیخواهان جهان یاری نمودند ، چنانکه در آن هنگام سختی تبریز از یکسو کمیته‌ی «اجتماعیون عامیون» ایرانیان قفقاز ، و از یکسو کمیته‌ی «سوسیال دمکرات» توده‌ی روس ، و از یکسو کمیته¬ی «داشناکسیون» ارمنیان مردانه کمک فرستادند ، جمعیت «اتحاد و ترقی» عثمانی نیز که هنوز در کشور خودشان مشروطه نگرفته بودند ، دلسوزیهایی نشان میداد ، و در این هنگام شادروان سعید یک دسته از ایشان را به فرماندهی خلیل‌بیک (عموی انور پاشا که سپس خلیل‌پاشا گردید) با خود همراه گردانیده به یاری مجاهدان خوی آمد ، و اینان در جنگهای خونینی که با کردان میرفت شرکت می‌نمودند. خود سعید نیز تفنگ به دوش در سنگرها می‌جنگید و با یک شور شگفتی که مایه‌ی تحسین همگی بود کوششها میکرد و جای افسوس و دریغ است که جوان ناکام در یکی از این جنگها با یک گلوله از پا افتاد.

باسکرویل جوان آمریکایی که در جنگهای مشروطه ، با شرکت در جنگها ، بهمدستی مجاهدان تبریز برخاست و جان خویش را در راه آزادی ایران از دست داد.

این پیکره نشان میدهد یک دسته از آزادیخواهان تبریز (شاگردان باسکرویل) را. (این پیکره پس از کشته شدن باسکرویل برای فرستاده شدن بآمریکا برداشته شده)

قالیچه‌ای که زنان تبریز با نام و پیکره‌ی باسکرویل بافتند ولی هرگز به دست مادرش نرسید!

مرگ باسکرویل به تبریزیان سخت افتاده همه را افسرده گردانیده بود. هزار کسی که از خود تبریزیان کشته میشد راه دیگری میداشت ، و این چون میهمان بشمار میرفت هر کسی از آن پژمرده میشد. اینست بر آن شدند جنازه‌اش را با شکوه بسیاری بخاک سپارند. با آنکه گرسنگی همه را دلگیر ساخته و در این روزها آگهیهای بیم‌آوری از سرحد جلفا میرسید ، در بند اینها نشده خواستند روان جوان آمریکایی را از خود خشنود گردانند. روز سه‌شنبه را باین کار پرداختند و چون جنگی در میان نمیبود ، بآسودگی آن را انجام دادند. سراسر راه را از شهر تا گورستان آمریکاییان مجاهدان اینسو و آنسو رده کشیده و با تفنگهای وارونه ایستادند. شاگردان باسکرویل و دسته‌ی فداییان او و ارمنیان و گرجیان و آمریکاییان و همه‌ی آزادیخواهان از بزرگ و کوچک با دسته‌های گل بدست پیرامون جنازه را گرفته روانه شدند. همه را اندوه گرفته پژمرده و افسرده میبودند. میانه‌ی راه در چند جا پیکره برداشتند و چون جنازه بدینسان بگورستان آمریكاییان رسید ، در آنجا یک رشته گفتارهایی رانده شد و شور و‌ خروش سترگی برخاست. از کسانی که بگفتار پرداختند بارون سدراک از آزادیخواهان ارمنی میبود و چنین گفت : «من اکنون بیگمان شدم که مشروطه‌ی ایران پیش خواهد رفت زیرا خون پاک این جوان بیگناه در راه آن ریخته گردید».

این بارون سدراک از نخست با مجاهدان همپای و با گفتارهای پر شور و مغزدار خود بآنان یاری میکرد. این جمله هم ازوست که در روزهای آخر که گرسنگی تبریز را فرا گرفته و مردم که در یکجا گرد می‌آمدند بیشتر رخسارها پریشان و پژمرده میبود ، بارون سدراک در سربازخانه گفتار خود را باین جمله آغاز کرد : «ملت أج‌سگز آزاده سگز» (مردم گرسنه‌اید ولی آزاده‌اید).

انجمن میخواست پولی بآمریکا برای مادر باسکرویل بفرستد. دکتر وانیمان که ریش‌سفید آمریکاییان در تبریز میبود خرسندی نداد. تفنگی را که آن جوان بدست میگرفت و بهنگام کشته شدن نیز در دستش میبود ، پیدا کرده نامش را و این که در راه آزادی کشته شده ، بروی آن نویسانده بیادگار برای مادرش فرستادند. نیز دسته‌ای از کسانی که زیردست او میبودند با رخت و کلاه ویژه‌ی خود پیکره‌ای برداشته این را نیز بآمریکا فرستادند.

(تاریخ مشروطه‌ی ایران ، نوشته‌ی احمد کسروی ، جلد دوم ، انتشارات امیرکبیر ، چاپ پانزدهم ، ص ۸۹۹-۹۰۰)


#کانال_احمد_کسروی

🌐 @pakdini

🌐 @ketabSudmand

🌐 https://kasravi-ahmad.blogspot.com

✉️ farhixt@gmail.com

🆔 @ahmad_kasravi

شادروان سید جمال‌الدین افجه‌ای كه روز بمباردمان مجلس شورا با دسته‌هایی به یاری مجلس شتافت.

‌جوان شیردل حسین‌خان باغبان
این جوان یکی از مجاهدان تبریز بشمار میرفت و چون در سال 1326 جنگ آن شهر با محمدعلی‌میرزا درگرفت در آن جنگها از کسانی که بنام گردیدند یکی هم این بود که پس از ستارخان و باقرخان این را میشماردند.
در آن جنگها چند بار دلیری بسیار بزرگ و بجایی از این سرزد. یکی از آنها روزی بود که همه‌ی سواران دولتی با تفنگچیان دَوَچی به امیرخیز هجوم آوردند و بسیاری از سنگرهای ستارخان را گرفته او را بمحاصره انداختند. آن روز یکی از روزهای سخت تبریز بود. همگی میترسیدند که آخرین روز ایستادگی آن شهر باشد. در گرماگرم جنگ و گلوله‌ریزی این حسینخان با دسته‌ی خود بیاری ستارخان رسید و با جنگهای بسیار مردانه‌ای که کرد سواران را شکسته بازپس گردانید و ستارخان را از محاصره بیرون آورد.
در نتیجه‌ی این دلیریها یکی از قهرمانان او را میشماردند و پس از ستارخان دوم کسی بود که جا در دلها میداشت. روز پانزدهم رمضان که این جوان کشته گردید یکی از روزهای فراموش‌نشدنی بود. کسانی که حال تبریز را در آن روز دیده‌اند فراموش نکرده‌اند و نخواهند کرد. آن روز در سراسر شهر ناله و سوگواری نمودند و بمرگ این جوان اشکها ریختند و ناله‌ها کردند.

‌این پیکره یك دسته از مجاهدان سنگر شام‌غازان را با ابراهیم‌آقا سركرده‌شان نشان میدهد. آنكه در میان نشسته ابراهیم‌آقاست. دیگران بدینسانست : رده‌ی ‌یكم از چپ براست : 1) اسلان گرجی 2) یك تن گرجی كه نامش فراموش شده.
رده‌ی دوم از چپ براست : 1) میرزا حسین اردبیلی 2) سلطانعلی 3) قلی 4) یوسف‌خان (كنون پایور شهربانی در ارومیست) ، 5) محمدعلی‌خان (آقای مهدوی كه اكنون در مالیه تبریز است) رده‌ی سوم از چپ براست : 1) ابراهیم اردبیلی 2) اسماعیل خویی 3) گیگو گرجی 4) عباسقلی الان‌براغوشی 5) یك تن گرجی كه نامش فراموش شده 6) از كسان ابراهیم‌آقا نامش فراموش شده است.

شادروان ثقة‌الاسلام
ای نیكمرد كه مایه‌ی روسفیدی و سرفرازی ایرانیان گردیدی! ایرانیان هیحگاه ترا فراموش نخواهند كرد و نامت همواره آرایه‌ی تاریخ ایران خواهد بود.

‌این پیكره در سال نخست مشروطه برداشته شده.
رده‌ی پیش در میانه حاج نظام‌الدوله و در دست راست او شادروان شیخ‌سلیم ایستاده.

این نیکمرد [شادروان شیخ سلیم] یکی از پیشنمازان تبریز شمرده می‌شد و چون در سال 1324 در تهران دو سید و دیگران با دولت خودکامه¬ی قاجاری نبرد میکردند در تبریز نیز دسته‌هایی در نهان با همان مقصود میکوشیدند. از جمله چند تن از ملایان انجمنی داشتند که یکی از آنان همین شیخ سلیم بود.
سپس چون در تبریز به جنبش برخاستند چند تنی پیشگام گردیدند که یکی این بود و از اینرو درمیان مردم شناخته گردید و جایگاهی پیدا کرد و در سالهای یکم و دوم مشروطه یکی از پیشروان و سررشته‌داران تبریز شمرده می‌شد. برای نمایندگی دارالشورا برگزیده شده بود و نپذیرفت و در تبریز ماند و کوششهای خود را دنبال کرد. در سالهای دیرتر نیز در میان آزادیخواهان جایگاهی داشت.
در نتیجه‌ی آن شناختگی و این جایگاه در سال 1330 که روسیان چیره گردیدند یکی از کسانی که دستگیر کردند او و دیگری برادرش آقاکریم بود که روز عاشورا با ثقة¬الاسلام و دیگران بپای دار آوردند. شادروان شیخ‌سلیم دوم کسی بود که بالای دار رفت. آقا کریم را پس از دار کشیدن همه¬ی هشت تن از پای دار آزاد ساختند.

‌این پیكره در سال 1286 (1325 قمری) برداشته شده
و بسیاری از سردستگان مجاهدان لیلاوا در آن دیده می‌شوند.
آنكه در میانه ایستاده شادروان علی‌مسیو و دو پسر با تفنگ در اینور و آنور او حسن و قدیر پسران او می‌باشند.

پیكره‌ی شادروان ثقة‌الاسلام و دیگران
بالای دار از راست بچپ : 1) قدیر 2) ضیاء‌العلماء 3) دایی او 4) صادق‌الملك 5) ثقة‌الاسلام 6) آقا محمد ابراهیم 7) حسن 8) شیخ‌سلیم.

پتروسخان (آنكه در كنار ایستاده و دوربین بدست میدارد) با دسته‌ای از ارمنیان