‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار ششم
(تکه‌ی سوم)
ياوراني كه كُرتيز از ميان بوميان پيدا كرد

كُرتيز چند روزي نشسته چون فرستادگان بازنگشتند پا بخاك تلاسگالا گزاشت. تلاسگالاييان آماده‌ي جنگ بودند و در يك حمله‌اي كه كردند چند تن از سپاهيان را با دو تن اسب بخاك انداختند. كُرتيز دانست كه با تيره‌اي دلير و جنگجويي روبرو گرديده و همه‌ي هوشياري و بيداري خود را بكار انداخت.

چهارده روز پياپي جنگ مي‌رفت. اسپانياييها سخت فرسوده بودند. بسياري از آنها از جمله خود كُرتيز گرفتار تب بوده چند تن نيز زخم برداشته بودند. از خوراك نيز سختي مي‌كشيدند. روز پانزدهم گروه بيشماري گرد آمده بودند و چنان جنگي كردند كه اسپانياييها گمان آن را نبرده بودند. ليكن با همه‌ي بيشماري و پايداري در برابر توپها و افزارهاي آهنين ايستادگي نتوانستند و شكست خورده بازگشتند و چون ديگر اميد فيروزي نداشتند به كُرتيز پيام فرستاده آشتي خواستند و گردنگزاري و فرمانبرداري نمودند. كُرتيز آن پيام را مژده‌اي شمرده با خشنودي بسيار پذيرفت.

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش ششم)

دانشمندان كه در راه جستجو از حقايق رنجها برده و پس از قرنها كوشش درباره‌ی چگونگي زمين و خورشيد و ماه و ستارگان و مانند اينها بحقايق ارجداري دست يافته‌اند پيداست كه نوشته‌هاي توريت و انجيل در پيش آنها بيش از افسانه‌هاي پيره‌زنان ارزشي ندارد و رويهم‌رفته مايه‌ی نفرت آنهاست.
همه‌ی مذهبها همين حال را دارد و با دانشها ناسازگار است. ما نيز هواداري از آنها نمي‌نماييم ، گفتگوي ما از دين عنوانش جداست.
دوازده سال پيش هنگامي كه من ميخواستم بكوشش برخيزم يكي از دشواريهاي كار اين بود ، اين كيشها را با اينحال جز گرفتاري براي جهانيان نمي‌ديدم.
چيزي كه هست ما ميديدم دين معناي ديگري داشته كه بسيار ارجدار است و جهانيان بآن نيازمندند و از اين معني بود كه هواداري مي‌نموديم (و اكنون هم مي‌نماييم.)
خواهيد گفت : «كدامست آن معني؟..». مي‌گويم : بهتر است نخست مثلي ياد كنم و سپس بآن معني پردازم.
شما مي‌‌دانيد كه زيست آدمي از ديده‌ی تقيّد به آداب تندرستي و دستورهاي پزشكي به دو گونه تواند بود. يكي آنكه هر كس تا آن اندازه كه در دسترس اوست از ساختمان تن و اندامهاي خود و از چگونگي گردش خون و مانند اينها آگاهي پيدا كند ، و آدابي را كه پزشكان براي نگهداري تندرستي ياد كرده‌اند فراگيرد و آنها را بكار بندد ، و بپاكيزگي و مبارزه با بيماريها علاقه نشان دهد ، و تندرستي خود را مربوط به تندرستي ديگران دانسته به چيزي كه باعث بروز بيماريهاست برنخيزد ، آبهاي بدبو را به [آب]انبارهاي ديگران راه ندهد. آبهاي روان را آلوده نگرداند ، هر زمان كه بيمار شد بنزد پزشك رود و بچاره و درمان پردازد.
اين يكراه است و يكراه ديگر همانست كه شما در بيشتر ايرانيان مي‌بينيد : از ساختمان تنهاي خود كمترين آگاهي ندارند ، زيستن را جز پر كردن شكم از هرچه بود نمي‌دانند ، هر يكي هرچه خواست مي‌خورد ، هر كاري خواست مي‌كند ، دستورهاي پزشكان در نزد آنها افسانه است. اگر يكي بيمار شد بجاي پزشك بنزد جادوگر يا دعانويس مي‌رود ، بيشترشان پاكيزگي را نمي‌شناسند و آنها كه مي‌شناسند بيش از اين نمي‌فهمند كه آبهاي گنديده‌ی حوض خود را بيرون كنند و آن را بآب‌انبار همسايه راه دهند ، از آلوده گردانيدن آبهاي روان خودداري نمي‌كنند ، پروايي به تندرستي ديگران نمي‌نمايند.
اين مثَل نيكيست. زندگي اجتماعي نيز بهمين‌گونه از دو راه تواند بود : يكي آنكه آدميان جهان را تا آنجا كه راه باز است بشناسند و حقايق زندگاني را كه بسيار ارجدار است بدانند ، هر كس آسايش خود را در آسايش ديگران ديده در كارهايش تنها سود خود را بديده نگيرد ، آبادي جهان و آسايش جهانيان را آرمان خود سازد ، با بديها و بيماريها هميشه در نبرد باشد ، از دروغ و دغل و ستمگري و رشك و مانند اينها خود را دور دارد ، خردها نيرومند بوده جهانيان همه از روي خرد زندگي كنند ، در هر توده‌اي آيين خردمندانه روان باشد ، اين زندگاني زندگانيِ دينيست. ما دين اينگونه زيستن را ميگوييم.
يكراه ديگر اينست كه مردم دربند شناختن جهان و پي بردن بحقايق زندگي نباشند و هر كس همانكه سر برافراشت دنبال هوسهاي خود را گيرد و هر كس جز دربند سود خود نباشد ، توانايان ناتوانان را لگدمال گردانند ، هر گروهي بانديشه‌هاي ديگري گرايند و فلسفه‌هاي ديگري براي خود پديد آورند. چه توده‌ها و چه افراد بجاي همدستي با يكديگر هميشه در كشاكش باشند ، خردها ناتوان گرديده آيين خردمندانه‌اي براي زندگاني درميان نباشد. اين زندگاني زندگانيِ بيديني است. ما بيديني جز اين را نمي‌شناسيم.
در اينجا مي توان از ايرانيان مثَل آورد. انبوه ايرانيان از دين بي‌بهره‌اند. زيرا جهان را نمي‌شناسند ، از حقايق زندگاني بي‌بهره‌اند ، هر كس جز درپي سود خود نيست ، يك آيين بخردانه درميان نمي‌باشد.
در اين توده هيچ يكي از شئونات زندگاني ، از كشاورزي ، كار و پيشه ، زناشويي ، فرهنگ ، حكومت ؛ بمعني راست خودش شناخته نشده است.
براي مثَل ميگويم : كار يا پيشه براي راه افتادن زندگاني توده‌ايست. بيست مليون مردم كه در يكجا زندگي مي‌كنند بايد هر دسته‌اي از ايشان بيِك كاري يا پيشه‌اي پردازد تا نيازمنديهاي زندگي بسيجيده گردد و چرخ زندگاني راه افتد. ولي در ايران كار را باين معني نمي‌شناسند ، كار يا پيشه را براي روزي درآوردن مي‌شناسند. اينست از هر راهي كه توانستند روزي درآورند خودداري نمي‌نمايند. هيچكس در كار يا پيشه‌ی خود دربند راه افتادن زندگاني توده‌اي نيست.

🗂 باید در اندیشه‌ی آینده باشیم

💎 بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

کشتگاه گُل در هلند

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هفتم
(تکه‌ی یکم)
چگونه كُرتيز بپايتخت رفت؟..
شهر گلوسا ـ خونريزي‌اي كه در آنجا رخ داد ـ آهنگ پايتخت ـ پيشواز و پذيرايي مونتيزوما ـ بيمهايي كه پديدار شد ـ دستگير گردانيدن مونتيزوما.
***
در تلاسگالا فرستاده‌اي از سوي مونتيزوما آمده اجازه آورد كه اسپانياييها بشهر گلوسا روند. گلوسا يكي از شهرهاي بزرگ مكزيك بود. اگرچه از تلاسگالا بيش از چند ساعت راه دوري نداشت مردمش تيره‌ي جدايي بودند كه در زمان پيش استقلال داشته سپس بزيردستي مونتيزوما رفته بودند. اين شهر پرستشگاههاي بسيار داشته يكي از خدايان بزرگ مكزيك در آنجا بود. از اينرو شهر در نزد مردم ارجمند بود كه روزهاي عيد انبوهي در آنجا رخ مي‌داد و در پرستشگاههاي بزرگ قرباني آدمي با فراواني گزارده مي‌شد. مونتيزوما كه كُرتيز را بآنجا خواند همانا مي‌خواست خشم خدايان را بر او برانگيزاند.
كُرتيز ، تلاسگاييان را در پيش و زيمپولاييان را در پس و اسپانياييها را درميانه قرار داده با اين سامان آهنگ گلوسا كرد و در اين شهر بود كه خونريزيهايي نابيوسان پيش آمد.

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش هفتم)

مي‌بينيد فلانمرد مي‌آيد بنزد شما و چنين مي‌گويد : «دست مرا در يكي از اين اداره‌ها بند كنيد ، من هم يك لقمه ناني خورم». كار را جز براي خوردن يك لقمه نان نمي‌شناسند. فلان آهنگر از پيشه‌ی سودمند خود دست برداشته در يكي از مدرسه‌هاي قم بطلبگي ، يا بهتر گويیم بمفتخواري مي‌پردازد و چون مي‌پرسند با پيشاني باز مي‌گويد : «مگر مقصود گذران نيست؟.. گذران من در اينجا بهتر است. از وجوهات بيشتر از آهنگري عايد من مي‌شود.» فلان پزشك كه بايد بدرد مردم خورد و در هر كجا كه نياز به پزشك بيشتر است آنجا را برگزيند از تهران بيرون نمي‌رود. چرا كه اينجا عايداتش بيشتر است.
در نتيجه‌ی همينست كه در كشور صدها كارها و پيشه‌هاي بيهوده ـ كارها و پيشه‌هايي كه نياز بآنها نيست ـ پيدا شده. باز در نتيجه‌ی همينست كه در اين كشور دو ثلث بيشتر زمينها خشك افتاده و سرزميني باين پهناوري بدادن خواربار بيست مليون مردم توانا نيست.
باز براي مثل ميگويم : مشروطه يا دمكراسي بهترين شكل حكومت است. حكومت در معني راستش همان مشروطه است. امروز برگزيده‌ترين و سرفرازترين توده‌ها درميان خود اين شكل حكومت را روان گردانيده‌اند. ولي در ايران چهل سالست كه مشروطه روان گرديده و هنوز هزاريك مردم معني آن را نمي‌دانند. هنوز فلان واعظكِ نافهم و بهمان حاجي انباردار زبانش بريشخند و بدگويي باز است.
آيا اين نتيجه‌ی چيست؟.. اين نتيجه‌ی آنست كه اين مردم از حقايق زندگي بي‌بهره‌اند. نتيجه‌ی آنست كه معني زندگاني توده و كارهاي همگاني و حكومت را نمي‌دانند. نتيجه‌ی آنست كه مغزهاشان آكنده از هزارها گمراهي و نادانيست.
اينها مثلهاي كوچكيست. بيديني در نزد ما اينهاست. بيديني همينست كه مردمي زندگاني اينجهانيشان را راه نمي‌توانند انداخت و با اينهمه نعمتهاي خدادادي پستترين زندگاني را ميگذرانند و با چنين حالي دم از دين و خداشناسي ميزنند و سخن از آبادي جهان آينده ميرانند.
كوتاه‌سخن : ديني كه ما ميگوييم باين معنيست. دوباره ميگوييم : دين شناختن معني جهان و پي بردن بحقايق زندگاني و زيستن از روي خرد است. چنانكه گفتيم اين يك معناي بسيار ارجدار و بزرگيست و جهانيان بآنها نياز ميدارند.
الف ـ اين معني تازه‌ايست كه شما بدين مي‌دهيد. دينهايي كه بوده هيچيكي باين معني نيست. شما ميگوييد : «دين شناختن معني جهان و پي بردن بحقايق زندگاني و زيستن بآيين خرد است». اين جمله را در كتابهاي خود تكرار مي‌كنيد. بسيار نيك ، ولي آيا كدام دين داراي اين معنيست؟!. مثلاً مذهب مسيحي ، آيا او معني جهان را بمردم مي‌شناساند؟!. آيا حقايق زندگي ياد ميدهد؟!. آيا كشيشان يك راه خردمندانه بروي مسيحيان باز كرده‌اند؟!.
چرا دور ميرويم و از ديگران سخن ميرانيم. اين مذهب كه در كشور ماست كدام راهنمايي را در زندگاني بمردم ميكند؟!.. كدام دستور خردمندانه بآنان ميدهد؟.
ما چون نيك مينگريم و يكايك دينها را از ديده مي‌گذرانيم چيزهاييست سربار زندگاني و مخالف خرد و دانش.
اينها را شما خودتان بيان كرده‌ايد و من مقصودم اين نكته است كه موضوعي كه شما بيان مي‌كنيد يك بحث بسيار مهم اجتماعيست. پس چه لازم شده كه نام آن را دين گزاريد و دانشمندان را از خود رميده سازيد؟!.
شما يكرشته بيانات بسيار منطقي دارد. مي‌گوييد : در جهان حقايقي هست كه مردمان بايد آنها را درك كنند و در زندگي پيروي بآنها نمايند. مي‌گوييد : بشر داراي قوه‌ی عقلست كه مي‌تواند سود و زيان و نيك و بد را بشناسد و بايد مردمان اين قوه را در زندگاني راهنماي خود گردانند.
اينها بياناتيست كه شما مبتكر هستيد و الحق دلايل قوي براي اثبات آنها اقامه مي‌كنيد ، مطالبيست منطقي و بنفع جهان كه مسلماً پيش خواهد رفت. اما سخن در اينجاست كه چرا نام دين بآنها مي‌گزاريد؟!. اينها كجا و دين كجاست؟!.

🗂 باید در اندیشه‌ی آینده باشیم

💎 بخش دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔸🔶گواهی پاكدلانه🔶🔸

از روزی كه بكتابهای پاكدینی راه یافتم آنچه را كه می‌خوانم بیشتر پاسخی است كه بجواب بدخواهان داده شده و چون ببعضی ایرادها برخورد می‌كنم اغلب اشخاصی تحصیل كرده هستند كه بچنین سئوالات بیهوده برخاسته و یا ایرادی گرفته‌اند.
برخی نوشته‌هاشان می‌رساند كه بدون خواندن كتابهای پاكدینی بگفته‌ی بیخردان گوش داده بپاسخ می‌پردازند و یا اگر خوانده‌اند خیره‌رویانی هستند كه نیك و بد را تشخیص نداده خود را ابزار دست یك مشت مفتخوار قرار می‌دهند.
از ایشان می‌پرسم شما اگر توانا و دانا می‌بودید ، چرا خود اقدامی نكردید؟ چرا اینهمه گرفتاریهای خود و بدبختی توده و سرافكندگی ایرانیان را بدیده نمی‌گیرید؟ بجای این پاسخهای بیمعنی و پوچ خوب است قدری بخود نگاه كرده ببینید خرافات تا چه اندازه بشما اثر كرده و مانع پیشرفت توده گردیده است. اگر ناتوانید ، از اینگونه یاوه‌گوییهای بیمعنی كه جز خود را رسوا كردن و مشت خود را بازنمودن نیست خودداری كنید.
بجای آنكه دست برادری دراز كرده این پستی و خرافات را از میان بردارید و بجای آن راهی را در پیش گیرید كه باعث سرفرازی شما باشد وارونه‌ی آن بكارشكنی برخاسته‌اید و چه بسا كه در دل خود چنین می‌اندیشید كه مانع پیشرفت بشوید.
غافل از اینكه خرافات دامنگیر خود و خاندانتان شده بجای سربلندی شرمندگی را نصیب خود می‌گردانید ، می‌كوشید كه روزگار ننگی در صفحه‌ی تاریخ از خود بیادگار گزارید. شما ای پست‌نهادان كه برای اجرای مقاصد خود از هیچگونه بی‌شرفی و سرافكندگی دریغ نمی‌دارید زمانی بیندیشید ببینید چگونه با تیشه بریشه‌ی خود می‌زنید می‌كوشید كه این توده را همیشه خوار دارید می‌كوشید كه زنان و فرزندانتان قادر نباشند وسیله‌ی راحتی شما [؟ ، خود] را تهیه نمایند می‌كوشید كه خرافات و جنایتهای ننگین خود را ادامه دهید می‌كوشید ظلم بر سر بینوایان همیشه باقی باشد می‌كوشید كه این توده راه نیستی را زودتر بپیماید.
حال این نامردان مانند درختی است كه پیوندش كنند چون بارور شد خواهی دید كه گوهر اصلی خود را از دست داده تمایل ثابتی بهیچ طرف ندارد. نویسنده شخصی هستم بنام رضا شهرتم عصاریان قبل از پاكدینی از هیچگونه ظلم و دشمنی نسبت باین توده خودداری نتوانستم زیرا اندوخته‌های پدری من با دیگران جدایی بسیار و حتا دشمنی آشكاره می‌نمود من هم كه از آن هوده‌ها چیده بودم چنین می‌پنداشتم كه هر ظلم و دشمنی بیك قطره اشگ جبران می‌شود و عاقبت بهشت را به من خواهند داد در این صورت از هیچگونه كار زشت و پلیدی خودداری نمی‌نمودم.
از روزی كه بكتابهای پاكدینی راه یافتم این اندوخته‌ها مانند غباری بود كه بیكبار برطرف گردید خدا را سپاس كه بآمیغهای زندگی آشنا گشتم از چنین لجنزار خرابی بجهان باز و روشنی بیرون آمدم در این راه ورجاوند بایا دانستم كه تا آخرین قطره‌ی خون خود را نریزم سرافرازی نصیب من و توده‌ی من نخواهد گردید. اینك پیمان می‌بندم كه در راه پیشرفت این راه ورجاوند كوشا بوده از داراك و جان دریغ ننمایم. خدا را باین پیمان گواه می‌گیرم.
عصاریان
(ماهنامه‌ی شهریور 1324)

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هفتم
(تکه‌ی دوم)
چگونه كُرتيز بپايتخت رفت؟..

بدينسان پيشواز انجام گرفت. مونتيزوما ، كُرتيز و همراهانش را بسرايي كه از پيش آماده كرده بودند رسانيده پس از نوازشها و مهربانيها كه از بهترين توده‌هاي متمدن بالاتر از آن چشم نتوان داشت رو بسوي ميهمانان گردانيده چنين گفت :
«اكنون در خانه‌ي خود بياساييد. پس از آنهمه رنجها كه كشيده‌ايد زماني بيارميد. من دوباره بديدن شما خواهم آمد». اين را گفته بيرون رفت.
اين سرا خانه‌ي پدر مونتيزوما بوده باروي استواري از سنگ با برجهايي در پيرامون خود داشت و چندان بزرگ و جادار بود كه همه‌ي اسپانياييها با همراهان ديگر خودشان در آن جا گرفتند.
كُرتيز بيش از همه دربند نگهداري خودشان بود. از اينرو دستور داد توپها را بجاهايي كه شاينده بود گزاردند و سپاهياني بپاسداري گماردند. از هر باره دستور بيداري و هوشياري داد.

🗂 گفت و شنید

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🗂 باید در اندیشه‌ی آینده باشیم

💎 هر دو بخش در یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

📗 #پرسش_و_پاسخ (رشته‌ی یکم ـ بخش هشتم)

شما با اين رفتار خود از يكسو دانشمندان را از خود دور مي‌گردانيد و از يكسو ملاها و مردم عامي بازاري را بدشمني خود تحريك مي‌كنيد. بعقيده‌ی من اگر شما نام دين نبرده بوديد پيشرفت كارتان ده برابر حالا بود. 1
آن خانم اروپايي كه كتاب شما را همراه خود بفرانسه آورده بود و با من ميخواند گفت : كوششي كه اين مرد ايراني در راه نيكي جهان ميكند و مقام بشريت را بالا مي‌برد جهاد بسيار مقدسيست كه ميكند.
اين سخن مايه‌ی سرفرازي من شد ، و اكنون چه اندازه مايه‌ی افسوست كه در ايران اين كوششهاي شما را به زننده‌ترين صورتي در ذهن عوام جلوه‌گر گردانيده‌اند. گاهي گفته‌اند دعوي نبوّت مي‌كند ، گاهي گفته‌اند قرآن ميسوزاند. پستترين توهينها را بشما كرده‌اند. چند روز پيش در حمام ديدم دلاك كه كيسه بتن مي‌كشد سخن از شما رانده از من مي‌پرسد : «آقا ! مي‌گويند پيغمبر تازه‌اي پيدا شده بود كشته‌اند». من درماندم كه چه گويم و بياد گفته‌ی آن خانم اروپايي افتاده پيش خود شرمنده شدم.
د ـ اين موضوع جداييست و من بايد بآن پاسخ دهم. بايد دانست ما اصرار نداريم كه بكوششها و راه خود نام دين گزاريم. ما به نتيجه بيشتر علاقه‌منديم تا به نامگزاري. ما حقايقي را روشن ميگردانيم و شاهراهي براي زندگاني جهانيان باز مي‌كنيم كه مي‌توان آن را «شاهراه رستگاري» يا «زندگاني پاك» يا «آيين خرد» يا مانند اينها ناميد. اگر رمش دانشمندان از نامست چاره‌اش بسي آسانست.
اما اينكه ما نام دين برده‌ايم بجهاتي است كه اينك برخي را ياد مي‌كنم :
نخست ما درميان كوششهاي خود چنانكه حقايق را روشن مي‌گردانيم ، گمراهيها و بدآموزيها را كه جلوگير حقايقست نيز دنبال مي‌كنيم. و چنانكه شما مي‌دانيد در برابر بيشتر آنها كتابها نوشته‌ايم. نبرد با نادانيها و گمراهيها خود موضوع مهميست. يك حوض تا از لجن پاك نشود آب پاكيزه بروي آن بستن نتيجه نتواند داشت. اكنون سخن در آنست كه در كشور ما بيشتر گمراهيها بعنوان دينست. سيزده يا چهارده كيش گوناگون كه هست و ما همه را گمراهي و بدآموزي مي‌شناسيم هر كدام بديني بستگي دارد. از اينرو ما ناچار بوده‌ايم از دين بسخن پردازيم و معني راست آن را روشن گردانيده بهمه نشان دهيم كه اين كيشها كه هست با دين ناسازگار است ، دين از آنها بيزار است ، همه‌ی آنها بوارونه‌ی دينست. اين كاري بود كه ناچار بوده‌ايم بكنيم.
در هر موضوعي كه اشتباهات و اختلافات بسيار بود براي حل قضيه بايد موضوع را نيك روشن گردانيد و حقيقت آن را بيرون آورد.
دوم : اين راستست كه اين كيشها كه هست هيچيكي با آن معناي راست دين سازگار نيست. اينها نه تنها بمردمان حقايق ياد نمي‌دهند از حقايق دورشان مي‌گردانند و خردها را بسيار پست ميشمارند ، اينها درست بوارونه‌ی دينست.
چيزي كه هست بنيادگزاران اينها يا برانگيختگاني كه بنياد دين گزارده‌اند ، هر يكي از ايشان جز اين معني راست را نخواسته‌اند.
باين معني هر يكي از آنها در زمان خود ، باندازه‌ی اقتضاي زمان ، بشناسانيدن حقايق زندگاني و تكان دادن بفهمها و خردها كوشيده‌اند و منظورشان جز نظم دادن بزندگاني اجتماعي نبوده است.

پابرگی 1 : اين گفته‌ها نشانيست از رمش درسخواندگان و اروپاديدگان از دين در نخستين سالهاي پادشاهي محمدرضاشاه. ده سال پيش از آن كه كسروي سخن از دين آغاز كرد اين رمش باز هم بيشتر بوده. پاسخ نويسنده باين گفته‌ها مي‌آيد و خواهيد ديد چرا (در چنان زماني) بنام دين بكوشش پرداخته. آنچه اينجا شرح آن مي‌رود نبرد با گمراهيهاي كيشي در ايرانست.
ليكن زمينه‌هاي ديگري نيز هست كه نويسنده آنها را از ديده دور نداشته و در نوشته‌هاي خود بآنها پرداخته. مثلاً اين پرسش مهم كه چرا در اين دو سه قرن پيشرفت دانشها ، مسيحيگري از جا كنده نشده بلكه هنوز با آن دستگاه پرشكوهش در برابر دانشها ايستادگي مي‌كند و يا اينكه چرا مشروطه نتوانست شيعيگري را براندازد ، نيز سختگيريهاي رضاشاه (و همچنين آتاترك) تنها دست و بال ملايان را بست ولي آنها را ريشه‌كن نگردانيد. هم آنكه كمونيستها (مثلاً در كشور شوروي) نبرد با كيشهاي سراسر آلوده و برانداختن همه‌ی آنها را وظيفه‌ی خود ميدانستند و از روزي كه سررشته‌ی كارها را بدست گرفتند در اين راه كوشيدند. ولي پس از چندي نوميدانه دست از آن شستند.
نويسنده باين جستارها كه چيستان‌گونه است درآمده و راز آنها را روشن گردانده. همانجاها كه از نبرد رو در رو سخن ميراند اين را نيز آشكار ميگرداند كه چاره‌ی هر گمراهي را بايد در جايي جست كه شالوده‌اش را نهاده. پس درباره‌ی كيشها بيجهت نيست كه روشن گرديدن معني راست دين ، اثر بزرگي بجا گزارد و تنها از اين راهست كه ميتوان بكيشها تكان سختي داد و اميدمند بود كه ريشه‌شان كنده گردد. ـ و

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش دوم
✴️ گفتار هفتم
(تکه‌ی سوم)
چگونه كُرتيز بپايتخت رفت؟..

اين گفته‌هاي آنها در كُرتيز درگرفت. بويژه كه هنگامي كه در راه بودند نامه‌اي از ويلاريكا رسيده شرح داده بود كه در آنجا سركردگان مكزيكي سپاه گرد آورده بسر تيره‌هايي كه زيردستي دولت اسپانيا را پذيرفته بودند رفته با‌ آنها جنگ كرده‌اند ، واسگالانت سركرده‌ي اسپانيايي كه در ويلاريكا مانده بود به ياري آنها شتافته ولي اسب او كشته شده و خودش با چند تن ديگر زخم برداشته‌اند. يك تن از اسپانياييها كه اسير افتاده كشته و سر بريده‌اش را با هايهوي در آن پيرامونها گردانيده‌اند و اين براي آن بوده كه بمردم بنمايند اسپانياييها فرزندان خورشيد نيستند از آنها نيز توان كشت.
اين نامه درميان راه رسيده مايه‌ي بدگماني كُرتيز شده بود و اكنون گفته‌هاي تلاسگالاييان آن بدگماني را بيشتر مي‌گردانيد.