🗂 آدمی نیکی‌پذیر نیست



🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش دوم

گفتار دارنده‌ی پیمان در انجمن ادبی
ما بکار برخاستیم و «خدا با ماست» گفتیم. آرزومان چه بود؟.. فیروزبختی ایران و سرفرازی ایرانیان. خدا گواه است که جز از این آرزوی دیگری نداریم.
من از انجمن سپاسگزارم که با آنکه مرا دشمن ادبیات می‌شمارند امشبم برای گفتگو دعوت نموده‌اند. آدمی خردمند از دشمن خود نیز سخنش را شنیده اگر پسندید می‌پذیرد وگرنه با دلیل پاسخ آن را می‌دهد. این کار بیخردان است که در برابر سخن بهیاهو برمی‌خیزند و غوغا می‌انگیزند.
راستی هم اینست که من نه دشمن ادبیات بلکه یگانه هوادار آن می‌باشم و همانا می‌کوشم که ادبیات را از آلودگیهایی که پیدا کرده پاک نمایم. اگر بگویید : کدام آلودگیها؟ پاسخ آن را در پایان گفتار ، خودتان خواهید دانست.
کنون بسخن آغاز کنم : نخست باید معنی ادبیات را شناخت. اینهمه گفتگوها از آن برخاسته که معنی ادبیات روشن نیست بلکه می‌توانم بگویم در ایران از هزار سال پیش معنی ادبیات در پرده‌ی تاریکی بوده. باید دانست «ادبیات» چیز جداگانه (مستقل) نیست بلکه چگونگی سخن است. بدینسان که ما چون اندیشه‌ای در دل خود پیدا می‌کنیم آن را بقالب سخن می‌ریزیم و این سخن گاهی ساده است و گاهی آرایشهایی بر آن می‌افزاییم. آن سخنی که با آرایش باشد آن را «ادبیات» می‌نامیم.
درست مانند آنکه ما برای نشیمن خود نیازمند خانه هستیم و این خانه را گاهی بدینسان می‌سازیم که چند کلوخ و سنگی را رویهم چیده از اینسو و آنسو دیوار پدید می‌آوریم و سقفی بروی آن نهاده ، کلبه‌ای مانند کلبه‌های روستایی بنیاد می‌گزاریم. گاهی نیز در ساختن آن دقت بکار برده از روی علم هندسه خانه‌ی زیبایی پدید می‌آوریم و دیوارها را سفید کرده نقشهایی بروی آن می‌نگاریم. ادبیات در سخن جایگیر این زیبایی و قشنگی خانه می‌باشد.
اینست معنایی که ما برای ادبیات می‌شناسیم. کسانی اگر معنای دیگر می‌شناسند بگویند تا بدانیم. ولی یقین است که نخواهند گفت. یقین است که ادبیات معنای دیگری ندارد.
پس با اینحال ادبیات چیز جداگانه‌ای نیست بلکه چگونگی سخن است که تا سخن نباشد نیازی بآن چگونگی نخواهیم داشت. سخن نیز قالب معنی است که تا معنایی درمیان نباشد زبان بآن باز نخواهیم کرد. معنی نیز فرع پیشامد است که تا کاری درمیان نباشد و اندیشه در دل پدید نیاید معنا پیدا نخواهد بود.
ادبیات با نثر و با نظم هر دو می‌توان بود. کنون ببینیم تفاوت شعر با نثر چیست؟ در اینباره هم سخنان بسیار گفته‌اند. کسانی شعر را «نغمه‌ی فرشتگان» می‌خوانند. کسانی آن را «زبان گلها» می‌شناسند. دیگرانی زبان طبیعتش می‌نامند. ولی همه‌ی اینها بیجاست. تفاوت شعر با نثر دو چیز است :
یکی آنکه ما در نثر سخن را سرهم و توده‌وار می‌آوریم ولی در شعر آن را به بخشهای یکسان بخش باید کرد. دیگری آنکه باید میانه‌ی آن بخشها قرینه‌سازی کرد. بعبارت دیگر تفاوت شعر با نثر تنها از جهت وزن و قافیه می‌باشد وگرنه هیچ تفاوت دیگری باهم ندارند.
مثلاً این عبارت از قدیم معروف بود : آیین چرخ چنین است که گاهی آدمی را پشت زین می‌نشاند و گاهی زین بر پشت آدمی می‌گزارد. شاعر آن جمله را گرفته برخی کلمه‌ها را انداخته و بازمانده را بدو بخش یکسان بخش کرده و برای قرینه‌سازی کلمه‌ی «درشت» را از خود بر آن افزوده و آن را شعری ساخته بدینسان :
چنین است آیین چرخ درشت گهی پشت زین و گهی زین به پشت
نتیجه‌‌ای که از سخن خود تا اینجا برمی‌داریم آنست که ادبیات چه شعر و چه نثر چیز جداگانه‌ای نیست. بلکه دوباره میگویم که ادبیات آرایشها و نکته‌سنجیها است که ما در سخن خود بکار می‌بریم. سخن هم قالب معنی است که اگر معنایی درمیان نباشد نیازی بآن نخواهد بود. معنی نیز بسته به پیشامد و دربایست می‌باشد.

🔸گواهی پاكدلانه و یك راهنمایی

بیش از یك سال است كه مهنامه‌ی پیمان را میخوانم و از مقصود دارنده‌ی آن (آقای كسروی) بخوبی آگاه شده و با كمال سرفرازی خود را در شماره‌ آزادگان معرفی مینمایم و بعلاوه خوشوقتم از اینكه در این زمان كم توانستم چهار نفر از خویشان نزدیك خود را با پیمان آشنا و با خود همراه نمایم. با دوستان نیز این زمینه را در میان نهادم كم و بیش زیر بار حقیقت رفته بزودی بما یاری خواهند كرد. امیدوارم كه سایر آزادگان دست كم بهمین اندازه در پیشرفت آمال دارنده‌ی پیمان جدیت بخرج دهند و یقین بدانند خدا پشتیبان آنها خواهد بود. ضمناً چون خودم آزموده‌ام بدیگران نیز یادآوری میكنم كه با هر كس جز از راهش درنیایند و در گفتگو فقط به دلیل بسنده كنند و هیچگاه به مجادله با كسی نپردازند كه هم مخالف منظور پیمان است و هم نتیجه‌ی وارونه میدهد.
ابوالفضل باغگلی
(پرچم روزانه شماره‌ی 225 چهارشنبه سیزدهم آبانماه 1321)

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار پنجم
(تکه‌ی سوم)
چگونه پيزارو با آلماكرو جنگ كردند؟.
با اين فيروزي آلماكرو خود را در كوزكو و پيرامونهاي آن استوار گردانيد. پس از اين فيروزي يكي از سركردگان جهانديده بنزد او آمده دورانديشانه پيشنهاد كرد كه برادران پيزارو و آلوارادو و ديگر سركردگان بدخواه را كه اسير گرفته بكشد و خود فرصت آمادگي به پيزارو نداده هرچه زودتر آهنگ ليما كند كه او را بشكند و دستگير گرداند و خود را آسوده سازد.
آلماكرو كه با همه‌ي سنگدلي بي‌بهره از سادگي نبود پيشنهاد او را پسنديده ولي گفت : «نخست بيجهت اين كسان را كشتن دور از مردانگيست. دوم ليما و آن بخشها از خاك پرو را پادشاه ما به پيزارو داده. من نبايد بآن تجاوز نمايم». با اين پاسخ او را بازگردانيد.

🗂 از گفتار جان و روان چه نتیجه میخواهیم؟

💎 بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش سوم

در ایران همه‌ی نارواییها و بیراهیها از اینجا برخاسته که کسانی ادبیات را چیز جداگانه پنداشته‌اند و از اینجا بدو خطای بسیار بزرگی دچار گردیده‌اند. زیرا از آنجا که شعر و ادبیات را کاری پنداشته‌اند پی کار دیگری نرفته خواسته‌اند از اینراه روزی بخورند با آنکه توده بآن کار نیازی نداشته و ارجی نمی‌گزارده. از اینجا آنان ناگزیر شده‌اند که خود را بدربارها ببندند یا بستگی این توانگر و آن توانگر را بپذیرند. از اینجا هم ناگزیر شده‌اند که راه چاپلوسی را پیش گیرند و روی مردمی و آزادگی را سیاه سازند.
از آنسوی چون شعر را کاری می‌پنداشته‌اند دیگر پایبند نیاز و دربایست نشده و هر روز و هر زمان بشعرسرایی برخاسته‌اند. بهار آمده شعر سروده. پاییز آمده شعر سروده. در عید شعر سروده.
در سوگواری شعر سروده. یکی مرده شعر سروده. یکی زاییده شده شعر سروده. یک روز جیبش پر از پول بوده شعر سروده و جهان را به غلامی خود نپسندیده. روز دیگر جیبش تهی بوده شعر سروده و صد گِله از روزگار نموده. از همینجا کار بیهوده‌گویی بالا گرفته و معنای درست ادبیات و شعر از میان برخاسته است.
کسانی از شعرا که پی کارهای دیگر رفته و تنها بهنگام نیاز و دربایست زبان بشعر گشاده و سخنانی را برشته‌ی نظم کشیده‌اند جایگاه خود را دارند و هر کسی آنان را گرامی می‌دارد. ولی اینگونه شاعران بسیار اندکند.
کنون از این سخنان نتیجه گرفته میگویم : شعرهایی که از چند سال پیش در ایران رواج گرفته و ما هر روز در روزنامه‌ها و مجله‌ها آنها را می‌خوانیم آیا از ادبیات بشمار می‌روند؟! این شعرها که نه بهنگام نیاز سروده می‌شود و نه سودی از آنها بدست می‌آید آیا با معنایی که ما برای ادبیات نگاشتیم سازگار می‌آید؟!
جوانی از آنجا که خود را از جرگه‌ی شعرا می‌شمارد و دربایست خود می‌پندارد که هفته‌ای یک بار غزلی بسراید و بروزنامه‌ها بدهد از اینجهت شبانه که بخانه برگشت خود را بگوشه‌ای می‌کشد بی‌آنکه نیازی در کار باشد یا معنای پرارجی را در نظر بگیرد تنها بنام آنکه شعرهایی بسراید و از دیگران بازپس نماند هوش و مغز خود را گداخته قافیه‌پردازی می‌کند ـ آیا این شعرهای او درخور ارج و بها می‌باشد؟!
نپندارید که همه‌ی شعرها را میگویم و نیک را از بد جدا نمی‌سازم. من بارها این موضوع را یادآور شده‌ام که شعر در ایران پیشرفت بسیار نموده و ما امروز باید از این جربزه‌ی ایرانیان بهره برداریم. ولی باید زمینه را عوض کرده شعر را از حال کنونی بیرون آوریم.
این شعرها را من از ورق روزنامه‌ای که به پشت جلد کتابی چسبانیده بودند برداشته‌ام و نمی‌دانم گوینده‌ی آنها کیست ولی پیداست که پیش از مشروطه سروده شده و چون دوست داشته‌ام و نمونه‌ای از شعرهای سودمند می‌باشد در اینجا می‌آورم که اگر کسی از آقایان ، گوینده‌ی آزاده‌ی آن را می‌شناسد یادآوری نماید :1
بشب پهلو زده بر بالش زر سحرگه کرده در بر خز ادکن
بساط افکنده گه بر کوه و صحرا نشاط افزوده گه بر باغ و گلشن
غزل خوانده گهی بر لاله و گل لغز بسته گهی بر سرو و سوسن
مقابل کرده گه رویی بخورشید نظیر آورده گه مویی بلادن
به عشرت مولعیم و غافل از چرخ که دارد سنگها اندر فلاخن
چنین مخمور و مست افتاده تا کی یکی هم چشم باید باز کردن
نظر انداختن بر گلستانی که ما را مولد پاکست و موطن
وطن الحق بمعشوقیت اولیست که هست از دیرگه ما را نشیمن
کدامست این وطن ایران که گردید بسی شهنامه ز آثارش مدون
خهی بیچارگی و شوربختی که رفت این دلبر از یاد تو و من
بدین گلشن نداریم آنقدر عشق که گلخن‌تاب را باشد بگلخن
اینست نمونه‌ی شعرهای سودمند. همانا این شعرهاست که می‌توان ادبیات نامید. در آنزمان که ایرانیان سرگرم کارهای بیجا بودند و هرگز معنای وطنپرستی و ایراندوستی بگوششان نرسیده بود شاعر آزاده ، زبان باز کرده و با سخنان سنجیده و شیوایی ایرانیان را بایراندوستی خوانده است.
  
پابرگیها :
1ـ بهنگام خواندن ، آقاي اورنگ که خود سینه‌ی ایشان گنجینه‌ی اینگونه اشعار گرانبهاست شعرها را شناخته آنها را ازبر داشته و گوينده‌ی آنها را يكي از سخنوران گيلان نام بردند. ولي سپس يكي از دوستان يادآوري كرد كه شعرها از قصيده‌ی شيوا و درازيست كه جناب سميعي در سال 1323 [قمري] سروده‌اند و آنزمان در روزنامه‌ی «تربيت» چاپ شده.

🔶 بیماری گزارش

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار ششم
(تکه‌ی یکم)
چگونه پيزارو كشته گرديد؟
دُگاسترو ـ پسر آلماكرو ـ كشته شدن پيزارو ـ فرمانروايي پسر آلماكرو در پرو ـ رسيدن دُگاسترو و جنگ او ـ كشته شدن پسر آلماكرو
  
كشاكش با آلماكرو و كشتن او از هر باره مايه‌ي نابودي پيزارو بود. نخست دولت اسپانيا را ببدخواهي برانگيخت. اين دولت كه برخلاف سياست خود تاكنون با پيزارو با نيكي راه مي‌رفت كنون بهانه بدست آورد كه رفتارش را ديگر گرداند.
پس از شورش اينگا و پروييان كه چنانكه گفتيم ماهها كشيد ميانه‌ي پرو و اسپانيا آمد و رفت بريده شده از حال آنجا آگاهي بپايتخت نمي‌رسید. نخست كساني كه پس از آن حادثه از پرو به اسپانيا رسيدند چند تن از هواداران آلماكرو بودند. اينها بدگوييهاي بسياري از رفتار پيزارو و برادران او مي‌كردند و آنها را درباره‌ي آلماكرو ستمگر مي‌خواندند. از دشمني بديهاي آنها را چند برابر گردانيده بگوش شاه و درباريان مي‌رسانيدند.

✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش چهارم

ولی چه می‌توان گفت بشعرهایی که هر روز در روزنامه‌ها چاپ می‌شود و ما چون آنها را می‌خوانیم جز سخنان بیهوده‌ای نمی‌یابیم. من از شعرهایی که می‌خوانم کمتر یکی را بیاد خود می‌سپارم ولی چون می‌خواستم یادداشتی برای این گفتار تهیه نمایم از یاد خود چند شعری را یادداشت نمودم و اینست که برای نمونه در اینجا یکایک می‌خوانم ولی منظورم جز مثال نمی‌باشد و با گویندگان آنها سروکار ندارم و آنان را با نام و نشان نمی‌شناسم. می‌گوید :
با یک دو شیشه مِی که اگر جرعه‌ای از آن نوشد گدای شهر شود شاه نیکبخت
آیا این شعر در ستایش مِی است یا در نکوهش شاهانست یا برای وادار کردن گدایان به مِی‌خواریست؟!
آیا براستی مِی اینچنانست که گدایی اگر آن را خورد شاه می‌شود؟! من نمی‌گویم : دین پاک اسلام باده‌خواری را حرام کرده. نمی‌گویم : طب امروزی آبروی باده را بباد داده. از همه‌ی اینها چشم پوشیده می‌گویم : باده یک چیز سودمند و خوب ولی آیا رواست که شعرای ایران دیوانها در ستایش یک چیز بپردازند و باز سیر نشوند؟! آیا چه سودی از این ستایشها بدست خواهد آمد؟! آیا این شعر بایستی جزو ادبیات ایران باشد یا سرجمله‌ی اعلانات میکده‌ها برود؟!
میگوید : گر قطع کنی پای مرا از سر زانو با سر بسرِ راه تو آیم بگدایی
به‌‌به چه هنرنمایی‌ای شده؟! چه صنعت بدیعی بکار رفته؟! ولی در کشوری همچو ایران که دختران ماهروی دلارا بفراوانی یافت می‌شود و با اندک مؤنه[=رنج] می‌توان یکی از آنان را برشته‌ی زناشویی کشید و خانه بیاراست آیا رواست که شاعر در برابر دلبر پنداری چندین زبونی کند و جمله‌ای را که دل هر کسی از شنیدن آن بلرزه می‌افتد بر زبان براند؟! آیا از این شعر چه سودی را می‌توان در دست داشت که ما آن را از ادبیات بشماریم؟! کسانی که خود را زیر پا بگزارند خدا بر آنان نخواهد بخشود. کسی که چنین اندیشه‌ی دلگدازی را بخیره[=بی‌سبب] بر زبان راند چه‌بسا که روزگار او را گرفتار اندیشه‌ی خود سازد.
میگوید : گذری کن بسر تربت محمود و ببین که چسان بر لب او ذکر ایاز است هنوز!
دریغا پادشاه ترکی غلام ترکی داشته و سخنی درباره‌ی آنان گفته شده که نمی‌دانیم راست یا دروغ بوده بهر حال روزگار آن را کهنه گردانیده. ولی شعرای ایران هر زمان یاد آن را تازه می‌گردانند. کسی نمی‌پرسد آیا معنی شعر و ادبیات تکرار این افسانه‌های زشت می‌باشد؟!
میگوید : لیلیا شرمت بود تو خفته در آغوش یار باوفا مجنون بکوه و دشت و هامون دربدر
بیچاره شاعر می‌پندارد راستی را لیلی هنوز زنده است و مجنون هنوز آواره می‌گردد و بحال او دلسوزی می‌کند. داستانی در عربستان در هزار سال پیش روی‌ داده که شاید هم دروغ بوده شعرای ایران تاکنون پنجاه مثنوی درباره‌ی آن سروده‌اند و پنجاه‌هزار مغز را هدر ساخته‌اند و باز دست از آن برنمی‌دارند. شما اگر امروز بمصر بروید و در آنجا نام لیلی یا مجنون را ببرید کسی نخواهد شناخت و اگر بر مجنون نوحه‌سرایی کنید شاید دیوانه‌تان پنداشته بدارالمجانین [=دیوانه‌خانه] خواهند برد. ولی در ایران هی لیلی و مجنون هی لیلی و مجنون!
سرزمینی که صدها دلیران و پهلوانان از آن برخاسته که می‌توان از داستان هر یکی کتابی پدید آورد شعرا همه‌ی آنها را کنار گزارده‌اند و همه‌ی عمر را با یاد لیلی و مجنون و اسکندر و خضر و وامق و عذرا و محمود و ایاز و مانند آنها هدر می‌سازند! دریغ صد دریغ!
خواهید گفت اینها ادبیات نیست. ما کی اینها را از ادبیات می‌شماریم؟
میگویم : اگر اینها ادبیات نیست و شما آنها را از ادبیات نمی‌شمارید برای چه بجلوگیری نمی‌پردازید؟ مگر این جوانان که عمرشان در این راه هدر می‌شود جوانان این کشور نیستند؟ برادران شما نیستند؟ مگر اینان نیستند که پس از ده و بیست سال که من و شما از اینجهان رخت بربسته‌ایم اینان سررشته‌دار کارها خواهند بود؟! پس چگونه می‌گزارید امروز استعداد جوانی خود را در راه این بیهوده‌گوییها هدر کنند و فردا همگی ابله و فرسوده‌خِرد در یک گوشه‌ای بیفتند؟! مگر می‌توان انکار کرد که بیهوده‌گویی خِرد را تباه می‌سازد و هوش را می‌فرساید؟!
کسی چه می‌داند که در ایران اگر از هزار سال پیش دستگاه شعر با این ترتیب گسترده نبود امروز ایران در آسیا جایگاه ایتالیا را داشت در اروپا و امروز درفش ایران بر روی سراسر آسیا سایه می‌گسترد! مگر انکار می‌کنید که حوادث جهان معلول یکدیگر است و یک مردمی که بپستی می‌افتد و بدبختی گریبان ایشان را می‌گیرد علت آن همانا بیهوده‌کاریها و بیخردیهاست که درمیان خود ایشان پدید می‌آید؟

🗂 از گفتار جان و روان چه نتیجه میخواهیم؟

💎 بخش دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 بیماری گزارش

بخش دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

‌✴️پیدایش آمریکا
بخش سوم
✴️ گفتار ششم
(تکه‌ی دوم)
چگونه پيزارو كشته گرديد؟
ليكن در همانحال رخنه‌هايي در بنياد كار آنها پديدار بود. چه از يكسو [پسر] آلماكرو از يك زن پانامايي بوده كه پسر نامشروع پدرش شمرده مي‌شد ، كساني كوتاه‌بينانه آن را ايرادي مي‌گرفتند و خود را بكنار مي‌كشيدند ، و از يكسو پيزارو كه كشته شده بود ، با همه‌ي ستمگريش جايگاهي درميان اسپانياييها داشته و نشدني بود كه ياد او بآن زودي از دلها بيرون رود. گذشته از اينها فرمانروايي پسر آلماكرو خودسرانه بود كه فرماني از پادشاه اسپانيا در دست نداشت و اين كسان بسياري را از گراييدن باو بازمي‌داشت.

✴️سخنرانی کسروی در انجمن ادبی ـ بخش پنجم

من انکار ندارم که دولت امروزی ، ایران را نیرومند گردانیده و امیدوارم این نیرومندی روزافزون خواهد بود. ولی فراموش نباید کرد که توده‌ای که فرسوده و بیکاره باشد دولت هم از کوششهای خود نتیجه‌ی درستی نخواهد برداشت. توده‌ی فرسوده و بیکاره تن بیجانی را می‌ماند که هر کس از راه بردن آن درمی‌ماند و اگر چند گامی آن را به دوش کشیده پیش برد سرانجام ناگزیر گردیده روی زمینش می‌اندازد.
شما مرا یک ایرانی نشمارید. من در بیگانگیِ خود بنام دلسوزی داد زده میگویم : ای ایرانیان از این بیهوده‌کاریها دست بردارید. میگویم : ای جوانان مغز و هوش خود را بیش از این در راه بیهوده‌گویی فرسوده نگردانید!
آن شعرها که شما می‌سرایید هزار بیت آنها ارزش صد دینار ندارد و هرگز فریب آن نخورید که روزنامه‌هایی برای پر کردن ستونهای خود آنها را چاپ می‌کنند. دوباره میگویم که این کار شما خیانتی است که بخودتان و بکشورتان روا می‌دارید.
* * *
تا اینجا گفتگو از ادبیات از نظر ادبی می‌نمودم. کنون از نظر آیین زندگانی یا بگفته‌ی شماها از نظر اجتماعی گفتگو از آن بدارم :
باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هرآنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. موضوع را با مثل روشن گردانم :
توانگری خانه‌ای در بیرون شهر ساخته که از نظر معماری و نقاشی از شاهکارهاست ولی پلیس آمده می‌گوید :
چون اینجا دور از آبادیست شاید کمینگاه دزدان بشود و ما نتوانیم آنجا را زیر پاسبانی نگاه داریم. پس آن عمارت را نیک نتوان نامید. آمدیم پلیس هم ایراد ندارد. ولی طبیب می‌گوید : این عمارت در جای بادگیری نهاده از جهت آیین تندرستی بیمناکست. پس آن عمارت نیک نشد. آمدیم طبیب هم ایراد ندارد. ولی کسی که آشنا بآیین خانه‌داری و صرفه‌جوییست می‌گوید : عمارت باین دوری از شهر باید دربایستهای زندگانی را بقیمتهای گران پیدا کرد و چه‌‌بسا که هنگام شب چیزی دربایست شود و نتوانید آن را از شهر خریداری نمود. پس عمارتی را هنگامی می‌توان بنیکی ستود که از هر نظر نیک باشد.
مثل دیگر : خیاطی رخت دوخته که از جهت دوخت شاهکار صنعت بشمار می‌رود. ولی بزازی پارچه‌ی آن را دیده می‌گوید پوسیده است. یا طبیبی طرز آن را نپسندیده می‌گوید چون تنگ و چسبانست مانع رسیدن هوا به تن می‌شود. یا پاکمردی آن را نکوهیده می‌گوید رخت باین زیبایی باعث خواهد بود که پوشنده‌ی آن بر دیگران که رخت ساده و موهون دارند برتری فروشد و آنان را با دیده‌ی خواری بیند. هر یکی از این ایرادها که بشود باعث خواهد بود که ما آن رخت را نیک نشناسیم و پسندیده نداریم.
درباره‌ی شعر نیز بایستی همین رفتار بشود و آن شعرها را نیک شمارند که از دیده‌ی نکوخویی و ایرانیگری و کیش مسلمانی نیز نیکو باشد. دریغا که بیکبار بر ضد این قاعده رفتار شده و چه خود شعرا و چه تذکره‌نویسان تنها باین بسنده کرده‌اند که سخن دارای بحر و قافیه باشد و یك مضمونکی در آن بکار رود و همینکه شعری دارای این سه چیز بود آن را پسندیده و بنام ادبیات رواج داده‌اند و هرگز پروای ایرانیگری و مسلمانی و نکوخویی و سرفرازی را نداشته‌اند بلکه بگمان خود در شعر همه‌ی این قیدها را بیجا پنداشته‌اند.
دلیل این موضوع دیوانهاست که در دست ماست و تذکره‌ها که بفراوانی در کتابخانه‌ها پیدا می‌شود. اینها سخنانی را که غیرت و آزادگی از آنها بیزار است و شعرهایی را که آشکارا دشنام و زشتی است دربر دارند و خود پیداست که سرایندگان و نویسندگان ، این سفاهتکاریها را در شعر جایز می‌شمارده‌اند.
آری شاهنامه یادگار شاعر بزرگ ایران از این گفته‌ها بیرونست و آن را می‌توان نمونه‌ی نیکی از ادبیات فارسی شمرد. زیرا آنکه از نظر شعریست نیازی بگفتن ندارد که بسیار ستوده و نیکوست. آنچه از دیده‌ی فن زبانست شاعر بزرگ در آنزمان زبونی فارسی ، دامن غیرت بکمر زده بنیاد استواری برای این زبان پدید آورده. از دیده‌ی نکوخویی همین بس که بگوییم این مرد راد در سراسر سروده‌های خود ایرانیان را بدلیری و گردنفرازی و پهلوانی برانگیخته. کوتاه‌سخن ما را بر این شاعر بزرگ ایرادی نیست.
ناصرخسرو با آنکه خود او از جهت کیش باطنیگری که پذیرفته و در ایران برواجش می‌کوشیده درخور نکوهش است ولی شعرهایش از هر دیده که نگاه کنیم پسندیده است و نمونه‌ی نیکی از ادبیات بشمار میرود.
سنائی غزنوی را همه می‌شناسند و نیازی بگفتگوی ما از او نیست.
* * *

🗂 از گفتار جان و روان چه نتیجه میخواهیم؟

💎 هر دو بخش در یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 فرهنگ

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)