📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 6

✴️ علویان و دیلمان

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 6

كنون مي‌بايست نايستاده بكار پردازيم. ولي چه كار كنيم و از كجا آغاز كنيم؟!. من دانستم كه بدترين پابندِ شرق و سرچشمه‌ی گرفتاريها و درماندگيهاي او بيش از همه انديشه‌هاي پراكنده و بيهوده‌ايست كه در دلها جا گرفته. از بدخوييها و بيماريهاي بسيار فراوان و بسيار بيمگين ناآگاه نبودم ولي دانستم سرچشمه‌ی همه‌ی آنها اين انديشه‌هاست و مي‌بايد بيش از همه باينها پرداخت.
اكنون كه شش سال از آن هنگام مي‌گذرد و ما در اين چند سال هميشه در جستجو و آزمايش هستيم ، يك جُستاري[مبحث] براي ما بسيار روشن گرديده و آن اينكه مايه‌ی پيشرفت و پسرفت يك توده سه چيز است : ١ـ انديشه‌ها و باورها. ٢ـ خويهاي نيك و بد. ٣ـ آيين زندگي و راه آن.
از اينها نيز بيش از همه انديشه‌ها و باورها اثر دارد ، و آن دو چيز ديگر نيز از اينها برخيزد. يك جمله مي‌توان گفت : آنچه يك توده را پيش يا پس برد انديشه و باورهاي ايشان است. راست است كه انبوهي و فزوني توده و در دست داشتن افزارهاي كاري‌تر و بهتر بي‌اثر نتواند بود. ليكن اينها پس از آن سه چيز است و بي‌آنها هيچ اثر نتواند داشت. ما در تاريخ ، يك توده‌ی سيصد و پنجاه مليون را توانيم يافت كه بزيرِ دست يك توده‌ی سي و چند مليون افتاده. چنين كاري چرا رو داده و چگونه رو داده؟!. اگر نيك انديشيم انگيزه و سرچشمه‌ی آن را جز برتري انديشه‌ها و باورها نتوانيم يافت. آن توده‌ی زبردست جز درپي پيشرفت خود نيستند و باورهاي بيهوده را كم مي‌دارند و معني همدستي و سود آن را مي‌شناسند ولي اين توده‌ی زيردست بپيشرفت زندگي خود جز پرواي كمي نمي‌نمايند و با باورهاي بيهوده از پرستش گاو و مار و از جوكي‌بازي و نمايشهاي محرم و كينه‌هاي كهن بومي و مانند اينها سرگرمند ، و معني همدستي و سود آن اگرهم بگوشهاشان رسيده بدلهاشان اثر نكرده. از انديشه‌هاي پست نتيجه همين باشد كه بوده.
اين سخن از روي دو قاعده‌ی بسيار استواريست : يكي اينكه سرچشمه‌ی همه‌ی كارهاي آدمي انديشه‌هاي اوست. ديگري اينكه چند انديشه در يك دل ، هر كدام از اثر ديگري كاهد. اينها را بايد بيچون و چرا پذيرفت. يك كسي كه سوار هواپيما شده و بر سر خاك دشمن رفته و بي‌آنكه پرواي جان كند در آنجا بجنگ مي‌پردازد بيگمان او را يك انديشه‌اي باين كار وامي‌دارد و ديگري كه چنين كاري نمي‌يارَد و نمي‌كند بيگمان آن انديشه را نمي‌دارد و اگر ميدارد از نيرو افتاده است.
اين جُستار باين روشني كه در اينجا مي‌نويسيم آنروز نمي‌دانستيم ولي نيرويي كه مرا بكار وامي‌داشت1 ، راهم مي‌نمود كه بيش از همه انديشه‌هاي پراكنده را مايه‌ی گرفتاري شرق شناسم و پيش از همه با آنها بنبرد برخيزم.
بي‌هيچ گزافه و بي‌هيچ گفتگو در جهان توده‌اي باندازه‌ی (شرقيان بويژه ايرانيان) گرفتار انديشه‌هاي پراكنده و باورهاي بيهوده نبوده و در شرق نيز هيچگاه آلودگي تا باين اندازه نرسيده. از هزار سال باز ، آلودگي روي آلودگي آمده و نژاد به نژاد2 در دلها ريشه دوانيده. براي آنكه خوانندگان ، هم از اندازه‌ی گرفتاريها و هم از تاريخچه‌ی آن آگاه شوند مي‌بايد در اينجا تاريخ را از هزار سال باز فهرست وار از ديده گذرانيم.
در ده قرن گذشته در شرق اثر دين اسلام بيش از هر چيز بوده و ما نيز تاريخ را از آن آغاز مي‌كنيم. اسلام چون در عربستان پيدا شد نيم قرن نگذشت كه در بخش بزرگي از آسيا رواج يافت و اثر خود را در همه جا آشكار ساخت. خوانندگان انديشه‌ی ما را درباره‌ی اين دين مي‌دانند. ما بارها گفته‌ايم زندگاني آدمي هميشه در پيشرفت است. آن آدمي كه روزي لخت و تهيدست در مغارها مي‌زيست و هيچ دانشي نداشت امروز تا بآن پايه رسيده كه مي‌بينيم و در آينده نيز بهتر از اين خواهد بود. تو گويي يك راهي بروي آدميان باز شده كه بايد گام بگام آن را بپيمايند و پيدايش برانگيختگان هميشه يك گام برجسته‌اي در اين راه باشد. اينست مي‌گوييم پيدايش اسلام برجسته‌تر از گامهاي پيشين بوده و پيشرفت آدميان را بسيار تندتر گردانيده.
اين گواهيست كه ما درباره‌ی اسلام مي‌دهيم. ليكن كدام اسلام؟.. آن اسلام كه بوده و اكنون نيست. زيرا اسلام بيش از دويست سال بپاكي خود نماند و هنوز دو قرن بيشتر از آغاز آن نمي‌گذشت كه آلودگيهاي پياپي سرچشمه‌ی آن را تيره گردانيد ، و ما از اين آلودگيها بارها گفتگو داشته‌ايم و در اينجا براي آنكه رشته‌ی سخن بريده نشود فهرست‌وار آنها را مي‌شماريم.

پابرگیها :
1ـ اصل : «بازمی‌داشت» ـ و
2ـ نویسنده در این دو جا «نژاد» را بمعنی «نسل» بکار برده است. ـ و

🔶 بجوانان و جوان‌اندیشگان

بخش یکم و دوم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 یک پیام و پاسخ آن

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش دهم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

یکی از «سرگرمیها» در هندوستان
کار شگفت این جوکی : برهنه روی تخت میخدار نشستن

یکی از کارهای رسوا و بیزاری‌آور جوکیان و مرتاضان

گاوپرستی

مارگیری

یک نمونه از کارهای جوکیان

«سای بابا» یکی از شیادان هندوستان که چند سال پیش درگذشت. کسی که با چند نمونه‌ شعبده که میدانست خود را معجزه‌گر وامی‌نمود و بدینسان دستگاه شاهی برای خود گسترده بود.

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 7

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ 1ـ مرزبان پسر جستان
✴️ 2ـ جستان پسر مرزبان (جستان دوم)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 7

نخستين گرفتاري در اسلام از كشاكش درباره‌ی خلافت برخاست. چهار خليفه پي هم آمدند و رفتند و كشاكش درميانه نبود و هرچه در اين باره در كتابها نوشته‌اند بيهوده1 است. نخستين كشاكش از زمان معاويه و جانشينان او برخاست. معاويه چون خلافت را با نيرنگ بدست آورد و آن را برُويه‌ی پادشاهي انداخت از اين رفتار او بسياري رنجيدند و دسته‌هايي بطلبيدن خلافت برخاستند كه يكي از آنها دسته‌ی علويان و ديگري دسته‌ی بني‌عباس بودند. بدينسان سه گروه بر سر خلافت مي‌كوشيدند و سخن ما در اينجا از علويان و هواداران ايشان است كه شيعه خوانده شدند. شيعيگري نخست يك جنبش سياسي بود و اگر پيش رفتي نتيجه‌اش اين شدي كه خلافت بعلويان برسد و اينان بيگمان بهتر از امويان و عباسيان مي‌بودند و بخلافت شايستگي بيشتر داشتند. اينست شيعيگري در آغاز خود يك جنبش غيرتمندانه‌ی بسيار بجايي بوده و ما چون در تاريخ ميخوانيم كه ايرانيان نيز هواداري از ايشان مي‌نمودند بايد اين را از سرفرازيهاي تاريخ ايران شماريم.
ولي چون اين جنبش بجايي نرسيد و عباسيان پيش افتاده خلافت را از بني‌اميه گرفتند و هواداران علوي از كوششهاي خود جز شكست سودي نبردند ، اينزمان بود كه بشيعيگري رنگ كيش (مذهب) داده چنين گفتند : خليفه آنست كه خدا برگزيده و او خليفه يا امام است اگرچه خانه‌نشين باشد و مردم بايد او را بشناسند و جز وي گردن بفرمان كسي نگزارند ، و در اين اندازه نايستاده گفتند : «بنياد دين شناختن اينان و دوستاري اينان و دشمني با دشمنان اينانست ، و كسي كه چنين كرد رستگار است وگرنه نيست». سپس از اين اندازه هم گذشته و گفتند : «خدا شيعيان را از طينت ديگر آفريده و خود يك دسته‌ی برگزيده‌ی جدايي مي‌باشند».
اسلام كه دين كوشش و جهاد بود اين سخنان با آن هيچ سازشي نداشت و كساني كه گفته‌هاي مرا درباره‌ی «نساختن» در شماره‌ی گذشته خوانده‌اند مي‌توانند زيان اينها را نيك دريابند.2
دومين آلودگي پيدايش فلسفه‌ی يونان و رواج آن بود. ما از فلسفه سخن بسيار رانده و بيپايي آن را روشن گردانيده‌ايم.3 در اينجا تنها از زيانش بجهان اسلام سخن مي‌رانيم. فلسفه چه نيك و چه بد بيگمان با اسلام سازش نداشت و اينبود رواج آن يك رخنه‌ی ديگري در بنيادِ استواريِ اسلام پديد آورد. اين ايرادها كه ما بفلسفه گرفته‌ايم و اين كاهش از ارج آن كه پس از پيدايش دانشهاي نوين اروپايي پيدا شده آنروز نبود ، و همگي آن را بسيار بزرگ و ارجمند مي‌شماردند و گفته‌هاي افلاطون و ارسطو را همه حجت مي‌دانستند و چنين مي‌پنداشتند كه دين براي مردم عامي و فلسفه براي دانشمندان است ، و پيداست كه رواج آن تا چه اندازه از شكوه اسلام كاست و چه اندازه نيروي آن را كم كرد.
سومين گرفتاري باطنيگري بود. اين بدآموزي بسيار بزرگتر از آنست كه در ايران مي‌شناسند. اروپاييان باطنيان را «دسته‌ی شكننده و ويران‌كننده» ناميده‌اند و ما دور نخواهيم رفت اگر آن را «آتش سوزان» خوانيم. اين بدآموزي جز براي برانداختن ريشه‌ی اسلام نبود و بنيادگزاران و راهبرندگان آن جز دشمنان ستيزه‌كار اسلام نبودند. ولي در آشكار پرده‌اي بروي آن كشيده عنوان شيعيگري و دوستاري خاندان علوي و دشمني با سه خليفه‌ی ديگر و مانند اينها را پيش مي‌آوردند. ولي اين پرده هم بسيار نازك بود و همينكه پيروي را شاينده[=لایق] مي‌يافتند كم‌كم رازهاي ديگر را باو آموخته سخن را تا آنجا مي‌رسانيدند كه بايد بهيچ چيزي باور نداشت. اينها تاريخ بسيار بزرگي دارند و اروپاييان نيز كتابها درباره‌ی اينان نوشته‌اند. هيچ پيشامدي باندازه‌ی اين بدآموزي آسيب باسلام نرسانيده.
چهارمين گرفتاري صوفيگري بود. ما از صوفيان سخن بسيار رانده و آنچه گفتني است گفته‌ايم4 و در اينجا از زيان آن باسلام سخن مي‌رانيم. صوفيگري نيز چه نيك و چه بد ، بيگمانست كه با اسلام نمي‌ساخت. اسلام مردم را بكوشيدن و رنج بردن و جهاد كردن و شهر گشادن وامي‌داشت و از آنان آبادي جهان را ميخواست. ولي صوفيگري به يك گوشه‌اي خزيدن و از هر كوشش و تلاش چشم پوشيدن و با آبادي جهان دشمني نمودن را مي‌آموخت و آشكاره بجاي جهاد «نبرد با خويشتن» را كه «جهاد اكبر» مي‌ناميد پيش مي‌نهاد.

پابرگیها :
1ـ اینجا بیهوده بمعنی «بیدلیل» بکار رفته. ـ و
2ـ کتاب «دردها و درمانها» ، بخش هشتم ، گفتار «پايه‌هايي كه براي نيك و بد گزارده شود بايد آن را سست نگردانيد.» ـ و
3ـ کتاب «در پیرامون فلسفه» ـ و
4ـ کتاب «صوفیگری» ـ و

🔶 پاسخ یكی از هواداران صوفیگری

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش یازدهم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)