یک نمونه از کارهای جوکیان

«سای بابا» یکی از شیادان هندوستان که چند سال پیش درگذشت. کسی که با چند نمونه‌ شعبده که میدانست خود را معجزه‌گر وامی‌نمود و بدینسان دستگاه شاهی برای خود گسترده بود.

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 7

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ 1ـ مرزبان پسر جستان
✴️ 2ـ جستان پسر مرزبان (جستان دوم)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 7

نخستين گرفتاري در اسلام از كشاكش درباره‌ی خلافت برخاست. چهار خليفه پي هم آمدند و رفتند و كشاكش درميانه نبود و هرچه در اين باره در كتابها نوشته‌اند بيهوده1 است. نخستين كشاكش از زمان معاويه و جانشينان او برخاست. معاويه چون خلافت را با نيرنگ بدست آورد و آن را برُويه‌ی پادشاهي انداخت از اين رفتار او بسياري رنجيدند و دسته‌هايي بطلبيدن خلافت برخاستند كه يكي از آنها دسته‌ی علويان و ديگري دسته‌ی بني‌عباس بودند. بدينسان سه گروه بر سر خلافت مي‌كوشيدند و سخن ما در اينجا از علويان و هواداران ايشان است كه شيعه خوانده شدند. شيعيگري نخست يك جنبش سياسي بود و اگر پيش رفتي نتيجه‌اش اين شدي كه خلافت بعلويان برسد و اينان بيگمان بهتر از امويان و عباسيان مي‌بودند و بخلافت شايستگي بيشتر داشتند. اينست شيعيگري در آغاز خود يك جنبش غيرتمندانه‌ی بسيار بجايي بوده و ما چون در تاريخ ميخوانيم كه ايرانيان نيز هواداري از ايشان مي‌نمودند بايد اين را از سرفرازيهاي تاريخ ايران شماريم.
ولي چون اين جنبش بجايي نرسيد و عباسيان پيش افتاده خلافت را از بني‌اميه گرفتند و هواداران علوي از كوششهاي خود جز شكست سودي نبردند ، اينزمان بود كه بشيعيگري رنگ كيش (مذهب) داده چنين گفتند : خليفه آنست كه خدا برگزيده و او خليفه يا امام است اگرچه خانه‌نشين باشد و مردم بايد او را بشناسند و جز وي گردن بفرمان كسي نگزارند ، و در اين اندازه نايستاده گفتند : «بنياد دين شناختن اينان و دوستاري اينان و دشمني با دشمنان اينانست ، و كسي كه چنين كرد رستگار است وگرنه نيست». سپس از اين اندازه هم گذشته و گفتند : «خدا شيعيان را از طينت ديگر آفريده و خود يك دسته‌ی برگزيده‌ی جدايي مي‌باشند».
اسلام كه دين كوشش و جهاد بود اين سخنان با آن هيچ سازشي نداشت و كساني كه گفته‌هاي مرا درباره‌ی «نساختن» در شماره‌ی گذشته خوانده‌اند مي‌توانند زيان اينها را نيك دريابند.2
دومين آلودگي پيدايش فلسفه‌ی يونان و رواج آن بود. ما از فلسفه سخن بسيار رانده و بيپايي آن را روشن گردانيده‌ايم.3 در اينجا تنها از زيانش بجهان اسلام سخن مي‌رانيم. فلسفه چه نيك و چه بد بيگمان با اسلام سازش نداشت و اينبود رواج آن يك رخنه‌ی ديگري در بنيادِ استواريِ اسلام پديد آورد. اين ايرادها كه ما بفلسفه گرفته‌ايم و اين كاهش از ارج آن كه پس از پيدايش دانشهاي نوين اروپايي پيدا شده آنروز نبود ، و همگي آن را بسيار بزرگ و ارجمند مي‌شماردند و گفته‌هاي افلاطون و ارسطو را همه حجت مي‌دانستند و چنين مي‌پنداشتند كه دين براي مردم عامي و فلسفه براي دانشمندان است ، و پيداست كه رواج آن تا چه اندازه از شكوه اسلام كاست و چه اندازه نيروي آن را كم كرد.
سومين گرفتاري باطنيگري بود. اين بدآموزي بسيار بزرگتر از آنست كه در ايران مي‌شناسند. اروپاييان باطنيان را «دسته‌ی شكننده و ويران‌كننده» ناميده‌اند و ما دور نخواهيم رفت اگر آن را «آتش سوزان» خوانيم. اين بدآموزي جز براي برانداختن ريشه‌ی اسلام نبود و بنيادگزاران و راهبرندگان آن جز دشمنان ستيزه‌كار اسلام نبودند. ولي در آشكار پرده‌اي بروي آن كشيده عنوان شيعيگري و دوستاري خاندان علوي و دشمني با سه خليفه‌ی ديگر و مانند اينها را پيش مي‌آوردند. ولي اين پرده هم بسيار نازك بود و همينكه پيروي را شاينده[=لایق] مي‌يافتند كم‌كم رازهاي ديگر را باو آموخته سخن را تا آنجا مي‌رسانيدند كه بايد بهيچ چيزي باور نداشت. اينها تاريخ بسيار بزرگي دارند و اروپاييان نيز كتابها درباره‌ی اينان نوشته‌اند. هيچ پيشامدي باندازه‌ی اين بدآموزي آسيب باسلام نرسانيده.
چهارمين گرفتاري صوفيگري بود. ما از صوفيان سخن بسيار رانده و آنچه گفتني است گفته‌ايم4 و در اينجا از زيان آن باسلام سخن مي‌رانيم. صوفيگري نيز چه نيك و چه بد ، بيگمانست كه با اسلام نمي‌ساخت. اسلام مردم را بكوشيدن و رنج بردن و جهاد كردن و شهر گشادن وامي‌داشت و از آنان آبادي جهان را ميخواست. ولي صوفيگري به يك گوشه‌اي خزيدن و از هر كوشش و تلاش چشم پوشيدن و با آبادي جهان دشمني نمودن را مي‌آموخت و آشكاره بجاي جهاد «نبرد با خويشتن» را كه «جهاد اكبر» مي‌ناميد پيش مي‌نهاد.

پابرگیها :
1ـ اینجا بیهوده بمعنی «بیدلیل» بکار رفته. ـ و
2ـ کتاب «دردها و درمانها» ، بخش هشتم ، گفتار «پايه‌هايي كه براي نيك و بد گزارده شود بايد آن را سست نگردانيد.» ـ و
3ـ کتاب «در پیرامون فلسفه» ـ و
4ـ کتاب «صوفیگری» ـ و

🔶 پاسخ یكی از هواداران صوفیگری

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

بخش یازدهم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 8

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ 3ـ وهسودان پسر جستان
✴️ 4ـ جستان پسر وهسودان (جستان سوم)

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 8

اينها در زمانهاي نزديكي ، يكي پس از ديگري پيدا شد و رواج يافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتيگري پيدا شد. يك دسته آفرينش را دستگاه بيهوده‌اي مي‌شماردند و بر آفريدگار ايرادها مي‌گرفتند و چنين مي‌گفتند : ما نمي‌دانيم از كجا آمده‌ايم و بكجا خواهيم رفت و ما را جز اين نبايد كه گذشته را فراموش كرده و آينده را بياد نياورده و دمي را كه در آنيم غنيمت شماريم و خود را بدامن خرابات (ميخانه) انداخته بخوشي كوشيم و پرواي هيچ چيز نكنيم. اين سخني بود كه مي‌گفتند و خرد و انديشه و دانش و مردمي و غيرت همه را ريشخند مي‌كردند و همه را فداي يك پندار كج خود مي‌ساختند ، و اين بدآموزيها را با شعرهاي بس شيوايي ميان مردم رواج مي‌دادند. از سرشناسان اينان يكي خيام و ديگري حافظ بوده.
بدينسان بدآموزيها و آلودگيها يكي پس از ديگري پيدا مي‌شد و از نيروي اسلام ميكاست ، و براي آنكه نتيجه‌ی ناخوش اينها و اندازه‌ی اثري كه داشته روشن گردد يك گواهي از تاريخ ياد مي‌كنيم :
شما مي‌دانيد جهاد يا جنگ با دشمنان دين يكي از دستورهاي بزرگ اسلام بوده ، و آن پيشرفت تندي كه اسلام در قرنهاي نخست خود ديد بيش از همه نتيجه‌ی اين دستور بوده. هم مي‌دانيد مسلمانان در قرنهاي نخست با چه دلخوشي آن دستور را بكار بستندي. پس از آنكه اسلام كشور بزرگي براي خود پيدا كرد در مرزهايِ آن همه‌ساله جنگها رفتي و مسلمانان دسته‌دسته خانه‌هاي خود را رها كرده از راههاي دور بآنجاها شتافتندي و جانبازيها نمودندي. جنگ بخودي خود كار ستوده‌اي نيست. ولي هنگامي كه در راه پيشرفت يك آيين خدايي و آسايش جهانيان ، و يا در راه نگهداري كشور و جلوگيري از دشمن بيدادگر باشد بسيار ستوده است و خود كوشش در راه خدا مي‌باشد و بايد بسيار ارجدارش شمرد. اين كار اسلام كه چنان شوري در مردم پديد آورد و آنان را بچنين جانبازيها و مردانگيها در راه پيشرفت جهان برانگيخته بود بسيار بزرگ و بسيار گرانبهاست.
تا قرن چهارم اين شور در مردم پديدار بود ، و ما چون در آن زمان تاريخ ايران را مي‌خوانيم مي‌بينيم ايرانيان از يكسو در ماوراءالنهر جلو تركان را نگه مي‌داشته‌اند و بگفته‌ی استخري هميشه سيصد هزار مردان جنگي در مرز مي‌ايستاده‌اند ، و از يكسو سلطان محمود غزنوي با سپاه ايراني هندوستان را مي‌گشوده. با اينهمه سالانه از پنجاه تا صدهزار جنگجويان از خراسان و ديگر گوشه‌هاي ايران برخاسته و دسته‌دسته بآسياي كوچك كه ميدانگاه جنگ با روميان بود مي‌شتافته‌اند. اين بوده حال غيرت و مردانگي ايرانيان در قرن چهارم هجري.
ولي چون دو قرن بالاتر مي‌آييم و در آغاز قرن هفتم بداستان دلگداز مغول مي‌رسيم مردم را بيكبار ديگر مي‌يابيم و از آن شور و مردانگي اثري نمي‌بينيم. در پيشامد مغول ناتواني و پستيِ بزرگتر از سلطان‌محمد خوارزمشاه سر زد و او بود كه مغولان را به ايران كشانيد و خود در برابر ايستادگي ننمود. ولي ما را با داستان او كاري نيست. ناداني و بدكاري خوارزمشاه بجاي خود. مردم چون ديدند او كاري نكرد و جلو دشمن را نگرفت مي‌بايست خود بنگهداري از شهرها و خاندانها كوشند و در برابر چنان دشمن بي‌زينهاري كه بر كودكان نيز نمي‌بخشود[=رحم نمیکرد] بيپروا ننشينند. ليكن ما مي‌بينيم چنگيزخان چهار سال در ماوراءالنهر نشسته و آن خونها را ريخته و در ايران و عراق جنبشي پديدار نشده و مسلمانان نه تنها به ياري آن بيچارگان نشتافته‌اند بنگهداري خود نيز نكوشيده‌اند و همچون گوسفندان كه در كنار كشتارگاه آسوده ايستند و نوبت خود پايند نشسته‌اند و چشم براه دسته‌هاي مغول دوخته‌اند. مي‌بينيم سوتاي و يمه ، دو سركرده‌ی مغول با سي‌هزار سوار از جيحون گذشته و از خراسان كشتاركنان و ويران‌سازان تا به مازندران و ري و همدان و آذربايجان پيش آمده‌اند ، و توگويي گرگان تيزدنداني درميان گله‌هاي گوسفند بوده‌اند و جز از شهر تبريز كه كارداني و غيرتمندي شمس‌الدين طُغرايي آن را رهانيده ديگر شهرها همه گزند سختي ديده‌اند و از مليونها مردان كه در اين شهرها بوده‌اند جنبشي بنام غيرت و مردانگي پديد نگرديده ، و در چنين هنگامي كه اگر يك مرد كاردان جانبازي برخاستي و پيش افتادي صدها هزاران مردم از ترس جان و خاندان خود پيروي ازو كردندي يك تن بجانبازي برنخاسته است.

ایران پیش از حمله‌ی مغول.
درخور پرواست که مرز شمال شرقی ایران در آن زمان آنسوی رود سیحون (نه جیحون) بوده است.
چنگیزخان پس از گذشتن از سیحون چهار سال در ماوراءالنهر نشسته قصابی میکرد.

🔶 پاسخ یكی از هواداران صوفیگری

بخش پایانی

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 پاکخویی

همه‌ی بخشها یکجا

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

📘 شهریاران گمنام

بخش نخستین ـ 9

✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ اسلام پذیرفتن دیلمان بدست ناصر کبیر

ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 9

آيا اين بيچارگي و درماندگي در ايران نتيجه‌ی چه بوده؟!. آن ايرانيان كه در قرن چهارم آن مردانگي و جنگجويي از خود مي‌نمودند در دو قرن چه شده كه باين حال افتاده‌اند؟!. شما اگر بپرسيد كساني بي‌آنكه بينديشند و رنج انديشيدن بخود دهند چنين پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند ديگر ...» ولي اين پاسخ بسيار عاميانه است. ما مي‌دانيم كه هيچ كاري در جهان بي‌انگيزه نتواند بود. آيا انگيزه‌ی اين بدي مردم چه بوده؟!. آخر در دويست سال چه رو داده كه مردم را بد گردانيده؟!. مگر مردم از مسلماني رو گردانيده بودند؟! مگر قرآن نمي‌خواندند؟!. مگر دستورهاي سخت آن كتاب آسماني را درباره‌ی جهاد نمي‌ديدند؟!. پس چه بود كه گوش نمي‌دادند؟!. چه بود كه دستور جهاد را بيكبار فراموش كرده بودند؟!..
پيداست كه هيچ يك از اينها نبوده و تنها اثر آن بدآموزيهاي پياپي كه پيدا شده و دلها را فراگرفته بوده اين نتيجه را مي‌داده. فراموش نكنيد آن قاعده را كه گفتيم : «پايه‌هايي كه براي نيك و بد گزارده شود بايد آن را سست نگردانيد» ، يا آن قاعده را كه گفتيم : «دو انديشه در يك دل هر يكي آن ديگري را از اثر اندازد». اين انديشه‌هاي رنگارنگِ زهرآلود در دلها بيكبار اسلام و دستورهاي آن را از نيرو انداخته و بسيار سست گردانيده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود كه بانديشه‌ی نگهداري خود و خاندان خود نمي‌افتادند ، و اگر مي‌افتادند ، ناتواني بسيار شگفتي از خود نشان مي‌دادند. مثلاً در نيشابور كه دو مليون بيشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولي پسر چنگيزخان ايستادگي نشان دادند. ولي شهري كه مي‌توانست ماهها ايستادگي كند از ناتواني انديشه‌ها و از سستي آهنگها (عزم) چند روز ايستادگي نموده و دروازه‌ها بروي دشمن باز كردند.
براي اينكه بدانيد نيروها و جُربُزه‌هاي[استعداد] خدادادي در كجاها بكار مي‌رفته تا در برابر دشمن بدينسان زبوني مي‌نموده‌اند داستانهاي بسياري در تاريخ هست و من اينك دو داستان را مي‌آورم :
١ـ نجم‌الدين رازي يكي از سردستگان صوفيان بوده و در همان زمان مي‌زيسته و كتابي بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانكه خودش مي‌گويد : چون آگهيها از كشتارهاي مغولان در ماوراءالنهر و خراسان مي‌رسيده و بيم[=ترس احتمالی] آمدنشان به ري نيز مي‌رفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با يك دسته از درويشان از شهر گريخته و جان بدر برده و سپس آگهي رسيده كه مغولان چون به ري دست يافته‌اند همه‌ی خاندان او را بزرگ و كوچك از تيغ گذرانيده‌اند. اين سرگذشتيست كه خود او در ديباچه‌ی كتاب با آب و تاب مي‌نويسد و شما ببينيد كه اين رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. يك مردي همچون او اگر بهره‌اي از غيرت و مردانگي داشتي از جان گذشته و پيش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداري شهر كوشيدي (چنانكه شمس‌الدين با تبريز كرد) ، و اگر اين نتوانستي باري در گريختن تنها نگريختي و زنان و فرزندان را نيز همراه بردي و يا او هم مي‌ماندي و در كشته شدن از آنان جدا نگرديدي. اين رفتار او كه تنها با چند تن درويشان و دريوزه‌گردان گريخته و زنان و فرزندان بي‌پناه را بشمشير مغول سپرده چيزيست كه جز از پستترين كسان سر نزند. كنون شما ببينيد كه همين مرد يكي از سردستگان صوفيان بشمار مي‌رفته و در آن راه (پنداربافي) استاد زبردستي بوده و در همان كتاب كه نوشته هنرنماييهايي از خود نشان مي‌دهد و مثلاً يك گفته‌ی دروغي را بنام حديث قدسي بدينسان : «خمرت طينه آدم بيدي اربعين صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پيدا كرده هشت و نه صفحه‌ی بزرگ را پر از پنداربافيها و گزافه‌سراييها مي‌كند : خدا ميانه‌ی طائف و مكه گلي درست كرده و از آن كالبد آدم را ساخته و چهل‌هزار سال بروي آن كار مي‌كرده تا درستش گردانيده. در اين زمينه‌هاي پست و بيخردانه بوده كه جُربُزه‌هاي خود و ديگران را هدر مي‌ساخته‌اند و بدانسان بيكاره و درمانده مي‌گرديده‌اند.

🔶صوفیان و صوفیگری

سه گفتار در 6 بخش

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتارهایی از پرچم روزانه)

🔶 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود

بخش یکم

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)