✴️همان طور که میدانیم صوفیگری در کشور ما پس از حمله‌ی ویرانگر مغول به شدت رواج یافت. مردمی که در مقابل هجوم بی‌امان بیابانگردان آسیای میانه ، تمام زندگی خود را باخته بودند و اندک مقاومتشان با خشونت بی‌سابقه‌ای سرکوب شده بود ، به یکباره امید به زندگی خود را از دست دادند و دچار یأس و افسردگی شدند. در چنین شرایطی برخی برای فرار از واقعیت تلخ پیش رو به خانقاه‌ها پناه بردند ؛ بنابراین از مهمترین پیامدهای فرهنگی حمله‌ی مغولان ، رشد و گسترش صوفیگری بود که با اعتقادات آنان به جادوگری و دنیای غیب نیز هماهنگی داشت.
به واسطه‌ی خرابیها و کشتارها و به نتیجه نرسیدن تلاشهای دفاعی و تدابیر امنیتی مردم در برابر قوم مهاجم ، به تدریج حس ناامنی ، تسلیم و رضا و بی‌اعتنایی نسبت به امور دنیوی و تقویت روحیه‌ی گوشه‌گیری بیش از پیش در مردم ایجاد شد.
قرن هفتم هجری همزمان با قرن چهاردهم میلادی مصادف بود با آغاز رنسانس در اروپا و مهمترین حرکت علمی و فرهنگی غرب که تا سه سده ادامه یافت و موجب دگرگونی دانش و روش زندگی در غرب شد. به عبارت دیگر درست همان زمانی که اروپاییان به تدریج خود را از زیر یوغ حاکمیت کلیسا و دوران سیاه قرون وسطی بیرون میکشیدند و میرفتند تا با تکیه بر عقل و خرد بشری بنیانگذار تمدنی شوند که تمام مرزهای جغرافیایی را درمی‌نوردید ، در همان زمان ایرانیان که وارث تمدنی بزرگ در قبل از اسلام بودند و پس از اسلام نیز دانشمندانی چون ابوعلی سینا ، ابوریحان بیرونی و زکریای رازی را به تمدن بشری هدیه داده بودند ، به ناگهان از جاده خرد بازگشتند تا به نام وصال معشوق و فناء فی‌الله در سراشیبی جهل و خرافات سقوط کنند.
البته مبارزه با خردگرایی قرنها قبل از حمله‌ی مغول آغاز شده بود ؛ تقریباً از ابتدای قرن پنجم و با ظهور جزم‌گرایانی چون امام‌محمد غزالی و خواجه‌نظام‌الملک توسی. اما این خردستیزی پس از حمله‌ی مغول و در پیوند با یأس و وحشت شدید ایرانیان چنان تبدیل به ایدئولوژی غالب شد که عرصه را بر هر نوع عقل و خرد بشری تنگ کرد.
عقلای قوم به جای امید دادن و یافتن راه حل برای دردهای بیشمار ایرانیان ، به کوهها گریختند و بدبختی و فلاکت را جزء سرنوشت محتوم مردم شمردند.
شاعران نیز در همنوایی با صوفیان و عارفان ، ندای«دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد» سر دادند و بدینسان مردم بیچاره‌ی غرق در ظلم و ستم را با چادرنشینانی که تفاوت مسجد و اصطبل را نمی دانستند تنها گذاشتند.
آنها نه تنها به ساختن شهرهای ویران شده و احیاء مزارع لگدکوب شده و آباد کردن کتابخانه‌های سوخته شده همت نگماشتند بلکه حتی به نظر میرسد این گفته‌ی چنگیز را که «من همان بلای الهی‌ام که بر شما نازل شده‌ام» با جان و دل پذیرفته بودند و شاید به همین دلیل بود که در مقابل آن بلای الهی به جای مقاومت کردن به کوهها و چاهها گریختند تا تضرع کنان از خداوند بخواهند از سر تقصیراتشان بگذرد!
(بخش 2 از 4)
به واسطه‌ی خرابیها و کشتارها و به نتیجه نرسیدن تلاشهای دفاعی و تدابیر امنیتی مردم در برابر قوم مهاجم ، به تدریج حس ناامنی ، تسلیم و رضا و بی‌اعتنایی نسبت به امور دنیوی و تقویت روحیه‌ی گوشه‌گیری بیش از پیش در مردم ایجاد شد.
قرن هفتم هجری همزمان با قرن چهاردهم میلادی مصادف بود با آغاز رنسانس در اروپا و مهمترین حرکت علمی و فرهنگی غرب که تا سه سده ادامه یافت و موجب دگرگونی دانش و روش زندگی در غرب شد. به عبارت دیگر درست همان زمانی که اروپاییان به تدریج خود را از زیر یوغ حاکمیت کلیسا و دوران سیاه قرون وسطی بیرون میکشیدند و میرفتند تا با تکیه بر عقل و خرد بشری بنیانگذار تمدنی شوند که تمام مرزهای جغرافیایی را درمی‌نوردید ، در همان زمان ایرانیان که وارث تمدنی بزرگ در قبل از اسلام بودند و پس از اسلام نیز دانشمندانی چون ابوعلی سینا ، ابوریحان بیرونی و زکریای رازی را به تمدن بشری هدیه داده بودند ، به ناگهان از جاده خرد بازگشتند تا به نام وصال معشوق و فناء فی‌الله در سراشیبی جهل و خرافات سقوط کنند.
البته مبارزه با خردگرایی قرنها قبل از حمله‌ی مغول آغاز شده بود ؛ تقریباً از ابتدای قرن پنجم و با ظهور جزم‌گرایانی چون امام‌محمد غزالی و خواجه‌نظام‌الملک توسی. اما این خردستیزی پس از حمله‌ی مغول و در پیوند با یأس و وحشت شدید ایرانیان چنان تبدیل به ایدئولوژی غالب شد که عرصه را بر هر نوع عقل و خرد بشری تنگ کرد.
عقلای قوم به جای امید دادن و یافتن راه حل برای دردهای بیشمار ایرانیان ، به کوهها گریختند و بدبختی و فلاکت را جزء سرنوشت محتوم مردم شمردند.
شاعران نیز در همنوایی با صوفیان و عارفان ، ندای«دلا خو کن به تنهایی که از تنها بلا خیزد» سر دادند و بدینسان مردم بیچاره‌ی غرق در ظلم و ستم را با چادرنشینانی که تفاوت مسجد و اصطبل را نمی دانستند تنها گذاشتند.
آنها نه تنها به ساختن شهرهای ویران شده و احیاء مزارع لگدکوب شده و آباد کردن کتابخانه‌های سوخته شده همت نگماشتند بلکه حتی به نظر میرسد این گفته‌ی چنگیز را که «من همان بلای الهی‌ام که بر شما نازل شده‌ام» با جان و دل پذیرفته بودند و شاید به همین دلیل بود که در مقابل آن بلای الهی به جای مقاومت کردن به کوهها و چاهها گریختند تا تضرع کنان از خداوند بخواهند از سر تقصیراتشان بگذرد!
(بخش 2 از 4)
✴️ ظهور شاعران بسیار پس از قرن هفتم در غیبت فیلسوفان و دانشمندان ، خود دلیل روشنی است که جامعه‌ی ایرانی به تدریج از تعقل و فلسفه دور شده و به شعر و عرفان روی آورده است. در واقع شاعران همان صوفیان و عارفان بودند که اعتقادات خود را به زبان شعر در بین مردم رواج میدادند. البته شعر و شاعری به خودی خود امر ناپسندی نیست اما میتوان در یک مقاله‌ی مستقل به تفصیل نشان داد که چگونه روح حاکم بر تمام این اشعار ، دنیا گریزی ، آبادانی آخرت به جای دنیا ، دشمنی عجیب و غریب با عقل بشری و تسلیم و رضا در برابر قدرت برتر است. میتوان ثابت کرد که چگونه شعر ایرانی همچون ماده‌ی مخدر بسیار قوی روح تلاش و مقاومت و اهتمام به امر دنیوی را از ایرانیان گرفته و آنها را به عالم خلسه فرو برده است. از اعتراف مولوی به ناتوانی انسان در این بیت شعر :
در کف شیر نر خونخواره‌ای / غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای
تا واگویه‌های نومیدانه‌ی حافظ که امیدش را به هر گونه تغییر از دست داده است :
بیا که قصر امل سخت سست‌بنیاد است / بیار باده که بنیاد عمر بر باد است
شاعر وارسته‌ای به این نتیجه رسیده که :
پای استدلالیان چوبین بود / پای چوبین سخت بی‌تمکین بود!
و شاعری دیگر با افتخار بیان میکند :
آزمودم عقل دوراندیش را / بعد از این دیوانه سازم خویش را!
گویی بین شاعران مسابقه‌ای درگرفته بود برای لگدمال کردن بالاترین عضو بدن انسان که هرچند خیلی هم کامل نیست ولی به هر حال برای حل بسیاری از مشکلات بشری چاره‌ساز است!
مقایسه‌ای طنزآمیز میان حافظ و نیوتن ، تفاوت خردگرایی غربی و عرفان شرقی را به خوبی نشان میدهد. نیوتن با سقوط یک سیب روی سرش قانون جاذبه‌ی زمین را کشف میکند اما حافظ با دیدن یک مزرعه‌ی سرسبز و هلال ماه ، به یاد قیامت می‌افتد و اینکه هنوز برای آخرت توشه‌ای جمع نکرده است! آنجا که میگوید :
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو / یادم از کشته‌ی خویش آمد و هنگام درو
گفتم ای بخت بخسبیدی و خورشید دمید / گفت با اینهمه از سابقه نومید مشو
جالب است بدانیم که حافظ در مقایسه با زهدنمایان و صوفیان ریاکار قرن هشتم یک فرد خردگرای انقلابی محسوب می‌شود!!! ولی از منظر جامعه‌شناسی میتوان این سؤال را پرسید که اینهمه کوبیدن بر طبل رسوایی صوفیان و اینهمه آه و فغان از دست دین‌فروشان ، عملاً چه تأثیر عینی بر زندگی مردم کوچه و بازار داشته است؟ آیا غیر از این است که هیجانات و ناراحتی‌های مردم با خواندن این اشعار زیبا تخلیه شده و به آرامش کاذب میرسند؟! اساساً همینکه می‌بینیم اشعار حافظ هنوز برای ایرانیان قرن بیست و یکم تازگی دارد و قابل فهم است یعنی اینکه جامعه ما با جامعه‌ی زمان حافظ تفاوت چندانی نکرده است!
✴️ به جرأت می توان گفت ضربه‌ای که تصوف و مکاتب عرفانی بر تمدن ایران وارد ساخته هیچ دشمن خارجی از تازیان گرفته تا مغولان و حتی همین اواخر استعمار نیز وارد نکرده است. ایرانیان هرچه دیده‌اند از عارف‌نماهای تنبل بیعاری دیده‌اند که چون همت کار کردن نداشته‌اند به یک دانه خرما قناعت ورزیده و مردم را به کار نکردن و نخوردن و دوری از لذات دنیا تشویق کرده‌اند. افرادی که اگر در قرن بیست و یکم زندگی میکردند حتماً با تشخیص بیماری شیزوفرنی و پارانوئید در بیمارستان‌های اعصاب و روان بستری می‌شدند!! اما در آن دوران ، پیر و مراد هزاران آدم بدبخت‌تر و ناتوان‌تر از خودشان بودند و تأسف بارتر اینکه کرامات عجیب و غریبشان با آب و تاب در تذکره‌نامه‌ها ثبت شده است تا امروز ما ایرانیان با افتخار از آنها یاد کنیم در حالی که هیچ یک نمی‌توانیم به این سؤال پاسخ دهیم که این خرقه‌پوشان چه افتخاری برای تاریخ ما کسب کرده‌اند و چه مشکلی از مشکلات ما را از پیش رو برداشته‌اند.
✴️آنها ما را نصیحت کرده‌اند که اندرون از طعام خالی بداریم تا در آن نور معرفت ببینیم ، در حالی که امروز همه میدانیم اگر اندرون از طعام خالی شود نتیجه‌ی آن فقط از کار افتادن کلیه و روده و کبد و چشم ما خواهد بود و نه دیدن نور معرفت!! حتی همان کسانی هم که توصیه میکردند :
چشم دل باز کن که جان بینی / آنچه نادیدنی‌ست آن بینی
دل هر ذره را که بشکافی / آفتابیش در میان بینی
همین‌ها نتوانستند یا خود ، اتم را کشف کنند و یا دیگران را به کشف آن رهنمون سازند چرا که اساساً نگاه حاکم بر جامعه ، نگاه عرفانی و خیال‌پردازانه بود و نه نگاه نقادانه و علمی.
(بخش 3 از 4)
در کف شیر نر خونخواره‌ای / غیر تسلیم و رضا کو چاره‌ای
تا واگویه‌های نومیدانه‌ی حافظ که امیدش را به هر گونه تغییر از دست داده است :
بیا که قصر امل سخت سست‌بنیاد است / بیار باده که بنیاد عمر بر باد است
شاعر وارسته‌ای به این نتیجه رسیده که :
پای استدلالیان چوبین بود / پای چوبین سخت بی‌تمکین بود!
و شاعری دیگر با افتخار بیان میکند :
آزمودم عقل دوراندیش را / بعد از این دیوانه سازم خویش را!
گویی بین شاعران مسابقه‌ای درگرفته بود برای لگدمال کردن بالاترین عضو بدن انسان که هرچند خیلی هم کامل نیست ولی به هر حال برای حل بسیاری از مشکلات بشری چاره‌ساز است!
مقایسه‌ای طنزآمیز میان حافظ و نیوتن ، تفاوت خردگرایی غربی و عرفان شرقی را به خوبی نشان میدهد. نیوتن با سقوط یک سیب روی سرش قانون جاذبه‌ی زمین را کشف میکند اما حافظ با دیدن یک مزرعه‌ی سرسبز و هلال ماه ، به یاد قیامت می‌افتد و اینکه هنوز برای آخرت توشه‌ای جمع نکرده است! آنجا که میگوید :
مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو / یادم از کشته‌ی خویش آمد و هنگام درو
گفتم ای بخت بخسبیدی و خورشید دمید / گفت با اینهمه از سابقه نومید مشو
جالب است بدانیم که حافظ در مقایسه با زهدنمایان و صوفیان ریاکار قرن هشتم یک فرد خردگرای انقلابی محسوب می‌شود!!! ولی از منظر جامعه‌شناسی میتوان این سؤال را پرسید که اینهمه کوبیدن بر طبل رسوایی صوفیان و اینهمه آه و فغان از دست دین‌فروشان ، عملاً چه تأثیر عینی بر زندگی مردم کوچه و بازار داشته است؟ آیا غیر از این است که هیجانات و ناراحتی‌های مردم با خواندن این اشعار زیبا تخلیه شده و به آرامش کاذب میرسند؟! اساساً همینکه می‌بینیم اشعار حافظ هنوز برای ایرانیان قرن بیست و یکم تازگی دارد و قابل فهم است یعنی اینکه جامعه ما با جامعه‌ی زمان حافظ تفاوت چندانی نکرده است!
✴️ به جرأت می توان گفت ضربه‌ای که تصوف و مکاتب عرفانی بر تمدن ایران وارد ساخته هیچ دشمن خارجی از تازیان گرفته تا مغولان و حتی همین اواخر استعمار نیز وارد نکرده است. ایرانیان هرچه دیده‌اند از عارف‌نماهای تنبل بیعاری دیده‌اند که چون همت کار کردن نداشته‌اند به یک دانه خرما قناعت ورزیده و مردم را به کار نکردن و نخوردن و دوری از لذات دنیا تشویق کرده‌اند. افرادی که اگر در قرن بیست و یکم زندگی میکردند حتماً با تشخیص بیماری شیزوفرنی و پارانوئید در بیمارستان‌های اعصاب و روان بستری می‌شدند!! اما در آن دوران ، پیر و مراد هزاران آدم بدبخت‌تر و ناتوان‌تر از خودشان بودند و تأسف بارتر اینکه کرامات عجیب و غریبشان با آب و تاب در تذکره‌نامه‌ها ثبت شده است تا امروز ما ایرانیان با افتخار از آنها یاد کنیم در حالی که هیچ یک نمی‌توانیم به این سؤال پاسخ دهیم که این خرقه‌پوشان چه افتخاری برای تاریخ ما کسب کرده‌اند و چه مشکلی از مشکلات ما را از پیش رو برداشته‌اند.
✴️آنها ما را نصیحت کرده‌اند که اندرون از طعام خالی بداریم تا در آن نور معرفت ببینیم ، در حالی که امروز همه میدانیم اگر اندرون از طعام خالی شود نتیجه‌ی آن فقط از کار افتادن کلیه و روده و کبد و چشم ما خواهد بود و نه دیدن نور معرفت!! حتی همان کسانی هم که توصیه میکردند :
چشم دل باز کن که جان بینی / آنچه نادیدنی‌ست آن بینی
دل هر ذره را که بشکافی / آفتابیش در میان بینی
همین‌ها نتوانستند یا خود ، اتم را کشف کنند و یا دیگران را به کشف آن رهنمون سازند چرا که اساساً نگاه حاکم بر جامعه ، نگاه عرفانی و خیال‌پردازانه بود و نه نگاه نقادانه و علمی.
(بخش 3 از 4)
✴️ شوربختانه تفکر صوفیگری چنان در ذهن تاریخی ایرانیان ریشه دوانده که هنوز در قرن بیست‌و‌‌یکم و با کمال تعجب درمیان افراد تحصیل‌کرده طرفداران زیادی دارد. کسانی که چندین سال در دانشگاه با علم و روشهای علمی سر و کار داشته‌اند اما در واقع خردگرایی که پایه و اساس علوم غربی است در روح و جانشان نفوذ نکرده است. ما امروز در ایران با افرادی روبرو هستیم که در دانشگاه‌ها که یکی از مظاهر تمدن غرب است مدرک دکترا گرفته‌اند ، لباس غربی می‌پوشند ، با ماشین‌های ساخت غرب رفت و آمد میکنند و تمام زندگیشان چکیده‌ی فلسفه‌ی خردگرای غربی است اما تفکرشان از تفکر امثال شیخ پشم‌الدین کشکولی واپسگراتر است! اتفاقاً بزرگترین مانع توسعه در ایران همین افراد هستند.
✴️ البته تعداد معدودی از اینان ، صاحب‌منصبانی هستند که به خاطر حفظ مقام خود ، تفکر صوفیگری را در جامعه رواج میدهند و صد البته خود بدان معتقد نیستند.
✴️ از این سیاستمداران منفعت‌طلب و ریاکار که بگذریم عده‌ی زیادی از نویسندگان ، هنرمندان ، معلمان و اساتید دانشگاه هستند که تفکرشان ملغمه‌ی خطرناکی است از علم غربی و عرفان شرقی! ترکیبی ناموزون از ولتر فرانسوی و مرتاض‌علی‌شاه شیرازی!!
اینان خدای سفسطه هستند ؛ تمام گزاره‌های عقلانی را به خدمت میگیرند تا خرافات غیرعقلانی را اثبات کنند. با وجود چنین افراد بیمار و پرمدعایی ، جامعه‌ی ایران از آن مسیر اشتباهی که قرنها رفته بازنمیگردد و در جاده‌ی عقل و منطق قرار نمیگیرد.
عقل گرایان باید نیروی خود را بر پرورش نسل جدید متمرکز کنند. باید خردورزی را به عنوان یک روش وارد زندگی کودکان و نوجوانان کرد تا بدین وسیله نسل جدید در مقابل هر گونه تفکر صوفیگری واکسینه شود.
(بخش 4 از 4)
http://www.movarekhan.com/blog/persians_and_semitism
✴️ البته تعداد معدودی از اینان ، صاحب‌منصبانی هستند که به خاطر حفظ مقام خود ، تفکر صوفیگری را در جامعه رواج میدهند و صد البته خود بدان معتقد نیستند.
✴️ از این سیاستمداران منفعت‌طلب و ریاکار که بگذریم عده‌ی زیادی از نویسندگان ، هنرمندان ، معلمان و اساتید دانشگاه هستند که تفکرشان ملغمه‌ی خطرناکی است از علم غربی و عرفان شرقی! ترکیبی ناموزون از ولتر فرانسوی و مرتاض‌علی‌شاه شیرازی!!
اینان خدای سفسطه هستند ؛ تمام گزاره‌های عقلانی را به خدمت میگیرند تا خرافات غیرعقلانی را اثبات کنند. با وجود چنین افراد بیمار و پرمدعایی ، جامعه‌ی ایران از آن مسیر اشتباهی که قرنها رفته بازنمیگردد و در جاده‌ی عقل و منطق قرار نمیگیرد.
عقل گرایان باید نیروی خود را بر پرورش نسل جدید متمرکز کنند. باید خردورزی را به عنوان یک روش وارد زندگی کودکان و نوجوانان کرد تا بدین وسیله نسل جدید در مقابل هر گونه تفکر صوفیگری واکسینه شود.
(بخش 4 از 4)
http://www.movarekhan.com/blog/persians_and_semitism
مورخان
لزوم بازگشت ایرانیان به جاده عقل و خرد
مژگان باقری (کارشناس ارشد جامعه شناسی)
Wahriyãrãne Gomnãm 1-11.pdf
53.3 KB
📘 شهریاران گمنام
بخش نخستین ـ 11
✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ ۷ـ مهدی پسر خسروفیروز
✴️ پایان کار جستانیان
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
بخش نخستین ـ 11
✅ گفتار نخستین ـ جستانیان در دیلمستان
✴️ ۷ـ مهدی پسر خسروفیروز
✴️ پایان کار جستانیان
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 11
يك گرفتاري كه از زمان مغول مي‌آغازد و دامنه‌ی آن تا زمان ما مي‌كشد فزوني شعرا و رواج بي‌اندازه‌ی شعر مي‌باشد. شعرا گذشته از زيانهاي ديگري كه رسانيده‌اند اين زيانشان بسيار بزرگ است كه بدآموزيهايي كه از پيش بوده و بدآموزيهايي كه سپس پيدا شده همه را با زبان شيرين و رواني برشته‌ی نظم كشيده و رواج و پراكندگيش را صد برابر مي‌كنند و چون كسي بجلوگيري نمي‌كوشد گستاخانه به هر زشتي زبان مي‌گشايند و صد ننگين‌كاري مي‌نمايند. شما اگر ديوان شاعري را باز كنيد خواهيد ديد جز اين نمي‌خواهد كه شعري درست كند و معنايي را در آن بگنجاند و دربند سود و زيان سخن خود نيست و چون نيك نگريد خواهيد ديد هرچه شنيده و خوانده از جبريگري و از پندارهاي باطنيان و از كج‌انديشيهاي صوفيان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درميان شعرهاي خود مي‌آورد. همين كار زيانهايش چندانست كه اگر بخواهيم بشماريم به يك كتاب جداگانه نياز خواهيم داشت. در اينجا چون خواستمان تاريخ است فهرست‌وار ياد كرده درمي‌گذريم.
از درآمدن مغول به ايران در قرن هفتم تا برخاستن شاه اسماعيل صفوي در قرن دهم سيصد سال درميان گذشته. اين سيصد سال از شومترين دوره‌هاي تاريخ ايران مي‌باشد. در اين دوره آلودگي رواني ايرانيان بآخرين پايگاه رسيده و درماندگي آنان باين نتيجه انجاميد كه از كشور و زندگاني و همه چيز چشم بپوشند ، و آن را به بيگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنيدن و كشاكشهاي كيشي پردازند. يكي از داستانهاي آنزمان كشاكش خراباتيان با صوفيان و زباندرازيهاست كه خراباتيان كرده‌اند. بهنگامي كه كشور لگدمال پاي بيگانگان بوده اينان با يك خشم و كينه‌ی بي‌اندازه‌اي با صوفيان حساب پاك مي‌كرده‌اند و هر زمان بتاخت ديگري برمي‌خاسته‌اند. اين داستان كه هم شيرين و شنيدني و هم مايه‌ی افسوس و شرمندگيست كمتر كسي از آن آگاه مي‌باشد و ما هم در اينجا بآن نمي‌توانيم پرداخت1 و اينست بايد در جاي ديگر جداگانه بآن بپردازيم.
پيدايش تيمور و خونريزيها و سياهكاريهاي او در اين دوره رو داده و يك نمونه‌ی روشن ديگري از بيچارگي توده‌ی ايران مي‌باشد. يك مرد خونخوار پليدي كه به هر كجا مي‌رسيد جوي خون روان مي‌ساخت و در اسپهان هفتادهزار بيگناهان را سر بريد و در بغداد از سرهاي كشتگان مناره پديد آورد و در توس پسر پليدش ده‌هزار سر خواست و چون ده‌هزار سر پيدا نشد سرهاي زنان و بچگان را بريدند ، ببينيد چنين نامردي را در كتابها تا بكجا رسانيده‌اند و شعرا و تاريخنويسان چه ستايشها ازو سروده‌اند. هميشه گروهي از علماء و مشايخ در دستگاه او بوده و او را «بترويج شرع و احياي مراسم دين» وامي‌داشته‌اند و پستي را تا بآنجا رسانيده‌اند كه او را «مجدد دين در رأس ماه هشتم» خوانده‌اند و تيمور باين لقب كه علماء باو داده‌اند هميشه مي‌نازيده و بهنگام مرگ سپارده كه نوشته‌ی علماء را توي كفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
در قرن دهم چون صفويان پيدا شدند توده‌ی ايران در سايه‌ی آلودگيهاي رواني شاينده‌ی هيچ كاري نمي‌بودند ، و اين از خوشبختي صفويان بود كه ايلهاي پراكنده‌ی ترك را كه در سايه‌ی دوري از شهرها و ناآشنايي با كتابها از اين آلودگيها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستياري آنان بنياد پادشاهي گزاردند. از اينرو در بخش بزرگي از دوره‌ی پادشاهي خود بوميان ايران را كه تاجيك ناميدندي ، بجز از مستوفيگري و نويسندگي و نديمي و مانند اينها بكار ديگري كمتر راه دادندي ، و ما مي‌بينيم در زمان سلطان‌محمد پدر شاه عباس كه رشته‌ی كارها در دست پسر بزرگ او حمزه‌ميرزا بوده ، ميرزا سلمان اسپهاني كه دختر خود را به حمزه‌ميرزا داده و در سايه‌ی نزديكي باو وزارت يافته ، ولي ديري نگذشته كه سركردگان بگردنكشي برخاسته و او را بگناه آنكه تاجيك است و بكارهاي دولتي درآمده كشته‌اند ، و مي‌بينيم كه ميرزا سلمان با همه‌ی هوش و زيركي شاينده‌ی چنان جايگاهي نبوده. زيرا بگفته‌ی تاريخنويس هنگامي كه همراه سلطان‌محمد و حمزه‌ميرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اينسوي آذربايجان گرفتار تاخت و تاز عثمانيان بوده و يك وزير مي‌بايست از انديشه و كوشش دقيقه‌اي بازنايستد ، ميرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پيري و دلسردي غزل ياوه‌ی عاشقانه مي‌سروده : «خوبرويان چو سر كشتن سلمان داريد بهتر آنست كه انديشه‌ی او زود كنيد» و اين را يك كاري و يك چيز سودمندي مي‌پنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرويان يا بدرويان انديشه‌ی او را كرده و بخاكش درغلتانيده‌اند.
1ـ در [كتاب] «راه رستگاري» بكوتاهي آورده شده. [نیز بنگرید به دفتر «حافظ چه میگوید؟»]
بخش 1 ـ تکه‌ی 11
يك گرفتاري كه از زمان مغول مي‌آغازد و دامنه‌ی آن تا زمان ما مي‌كشد فزوني شعرا و رواج بي‌اندازه‌ی شعر مي‌باشد. شعرا گذشته از زيانهاي ديگري كه رسانيده‌اند اين زيانشان بسيار بزرگ است كه بدآموزيهايي كه از پيش بوده و بدآموزيهايي كه سپس پيدا شده همه را با زبان شيرين و رواني برشته‌ی نظم كشيده و رواج و پراكندگيش را صد برابر مي‌كنند و چون كسي بجلوگيري نمي‌كوشد گستاخانه به هر زشتي زبان مي‌گشايند و صد ننگين‌كاري مي‌نمايند. شما اگر ديوان شاعري را باز كنيد خواهيد ديد جز اين نمي‌خواهد كه شعري درست كند و معنايي را در آن بگنجاند و دربند سود و زيان سخن خود نيست و چون نيك نگريد خواهيد ديد هرچه شنيده و خوانده از جبريگري و از پندارهاي باطنيان و از كج‌انديشيهاي صوفيان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درميان شعرهاي خود مي‌آورد. همين كار زيانهايش چندانست كه اگر بخواهيم بشماريم به يك كتاب جداگانه نياز خواهيم داشت. در اينجا چون خواستمان تاريخ است فهرست‌وار ياد كرده درمي‌گذريم.
از درآمدن مغول به ايران در قرن هفتم تا برخاستن شاه اسماعيل صفوي در قرن دهم سيصد سال درميان گذشته. اين سيصد سال از شومترين دوره‌هاي تاريخ ايران مي‌باشد. در اين دوره آلودگي رواني ايرانيان بآخرين پايگاه رسيده و درماندگي آنان باين نتيجه انجاميد كه از كشور و زندگاني و همه چيز چشم بپوشند ، و آن را به بيگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنيدن و كشاكشهاي كيشي پردازند. يكي از داستانهاي آنزمان كشاكش خراباتيان با صوفيان و زباندرازيهاست كه خراباتيان كرده‌اند. بهنگامي كه كشور لگدمال پاي بيگانگان بوده اينان با يك خشم و كينه‌ی بي‌اندازه‌اي با صوفيان حساب پاك مي‌كرده‌اند و هر زمان بتاخت ديگري برمي‌خاسته‌اند. اين داستان كه هم شيرين و شنيدني و هم مايه‌ی افسوس و شرمندگيست كمتر كسي از آن آگاه مي‌باشد و ما هم در اينجا بآن نمي‌توانيم پرداخت1 و اينست بايد در جاي ديگر جداگانه بآن بپردازيم.
پيدايش تيمور و خونريزيها و سياهكاريهاي او در اين دوره رو داده و يك نمونه‌ی روشن ديگري از بيچارگي توده‌ی ايران مي‌باشد. يك مرد خونخوار پليدي كه به هر كجا مي‌رسيد جوي خون روان مي‌ساخت و در اسپهان هفتادهزار بيگناهان را سر بريد و در بغداد از سرهاي كشتگان مناره پديد آورد و در توس پسر پليدش ده‌هزار سر خواست و چون ده‌هزار سر پيدا نشد سرهاي زنان و بچگان را بريدند ، ببينيد چنين نامردي را در كتابها تا بكجا رسانيده‌اند و شعرا و تاريخنويسان چه ستايشها ازو سروده‌اند. هميشه گروهي از علماء و مشايخ در دستگاه او بوده و او را «بترويج شرع و احياي مراسم دين» وامي‌داشته‌اند و پستي را تا بآنجا رسانيده‌اند كه او را «مجدد دين در رأس ماه هشتم» خوانده‌اند و تيمور باين لقب كه علماء باو داده‌اند هميشه مي‌نازيده و بهنگام مرگ سپارده كه نوشته‌ی علماء را توي كفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
در قرن دهم چون صفويان پيدا شدند توده‌ی ايران در سايه‌ی آلودگيهاي رواني شاينده‌ی هيچ كاري نمي‌بودند ، و اين از خوشبختي صفويان بود كه ايلهاي پراكنده‌ی ترك را كه در سايه‌ی دوري از شهرها و ناآشنايي با كتابها از اين آلودگيها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستياري آنان بنياد پادشاهي گزاردند. از اينرو در بخش بزرگي از دوره‌ی پادشاهي خود بوميان ايران را كه تاجيك ناميدندي ، بجز از مستوفيگري و نويسندگي و نديمي و مانند اينها بكار ديگري كمتر راه دادندي ، و ما مي‌بينيم در زمان سلطان‌محمد پدر شاه عباس كه رشته‌ی كارها در دست پسر بزرگ او حمزه‌ميرزا بوده ، ميرزا سلمان اسپهاني كه دختر خود را به حمزه‌ميرزا داده و در سايه‌ی نزديكي باو وزارت يافته ، ولي ديري نگذشته كه سركردگان بگردنكشي برخاسته و او را بگناه آنكه تاجيك است و بكارهاي دولتي درآمده كشته‌اند ، و مي‌بينيم كه ميرزا سلمان با همه‌ی هوش و زيركي شاينده‌ی چنان جايگاهي نبوده. زيرا بگفته‌ی تاريخنويس هنگامي كه همراه سلطان‌محمد و حمزه‌ميرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اينسوي آذربايجان گرفتار تاخت و تاز عثمانيان بوده و يك وزير مي‌بايست از انديشه و كوشش دقيقه‌اي بازنايستد ، ميرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پيري و دلسردي غزل ياوه‌ی عاشقانه مي‌سروده : «خوبرويان چو سر كشتن سلمان داريد بهتر آنست كه انديشه‌ی او زود كنيد» و اين را يك كاري و يك چيز سودمندي مي‌پنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرويان يا بدرويان انديشه‌ی او را كرده و بخاكش درغلتانيده‌اند.
1ـ در [كتاب] «راه رستگاري» بكوتاهي آورده شده. [نیز بنگرید به دفتر «حافظ چه میگوید؟»]
har kãri az bahre natijei bãyad bud 1.pdf
73.8 KB
🔶 هر کاری از بهر نتیجه‌ای باید بود
هر دو بخش یکجا
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
هر دو بخش یکجا
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
dar pirãmune xerad 2.pdf
75.5 KB
🔶 در پیرامون خرد
بخش پایانی
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
بخش پایانی
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
Wahriyãrãne Gomnãm 1-12.pdf
55.8 KB
📘 شهریاران گمنام
بخش دومین ـ 12
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
✴️ 1- محمد پسر مسافر
بخش دومین ـ 12
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
✴️ 1- محمد پسر مسافر
dar pirãmune xerad 1,2.pdf
93.5 KB
🔶 در پیرامون خرد
هر دو بخش در یکجا
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
هر دو بخش در یکجا
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 12
روزگار صفويان يك دوره‌ی جدايي از تاريخ ايرانست و اثرهاي بسيار ـ از نيك و بد ـ در كشور گزارده. يكي از اثرهاي آن دوره بود كه چنانكه گفتيم تركان را تكان داده و آنان را بكارهاي كشوري پابند گردانيده و از آن زندگاني بياباني كه ميداشتند دور گردانيده بميان توده‌شان آورده ، و بدينسان يك آخشيج (عنصر) نيرومندي را بتوده‌ی ايران افزود و اندكي سستي و درماندگي مردم را جبران كرد. از آنسوي در آخر پادشاهي آنان ترك و تاجيك بهم آميختند و در بوميان دلمرده و انديشه‌آلوده نيز دلبستگي بكشور پديد آمد و آن نوميدي و بي‌پروايي كه سيصد سالِ گذشته در دلهاي اين مردم پرورانيده بود از ميان رفت ، و باز يك ايران و يك توده‌ی ايراني پديد آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهاي بزرگ را انجام داد از اين فيروزيهاي درخشان او دلبستگي مردم به ايرانيگري بيشتر گرديد ولي هيچ يك از صفويان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمي‌توانستند) كه صدها پندارهاي بيهوده و درهم را كه چنانكه گفتيم از چند صد سال پيش پيدا شده و در دلها جاي گُزيده بود دور گردانند و چاره‌اي بآلودگيهاي انديشه‌ها كنند. بلكه در زمان صفويان برخي از آلودگيها بيشتر ريشه دوانيد و ويرانيِ دلها را فزونتر گردانيد. در زمان ايشان كينه‌ی شيعي و سني بيش از اندازه گرديد. بيهوده‌گويي شاعران رو بفزوني نهاد. بهم‌آميختگي صوفيگري و باطنيگري و خراباتيگري و ديگر بدآموزيها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اينان پيشرفت بسيار كرد.
پس از صفويان و نادرشاه ايران دچار آشوب گرديد و سپس قاجاريان پادشاهي يافتند و در زمان اينان شكستهاي پياپي از روس و انگليس بكشور رسيد و در نتيجه‌ی اين پيشامدها بار ديگر نوميدي و زبوني ايرانيان را فراگرفت و در اين دوره هرچه پيش آمد جز بآشفتگي انديشه‌ها و درماندگي خردها و ناتواني روانها نيفزود و چون در اينجا زمينه تنگ است ما ناگزير مي‌باشيم كه بدينسان سخن را كوتاه كنيم و اينك بآغاز جنبش مشروطه مي‌رسيم.
چنانكه بارها گفته‌ايم اين جنبش تكان ريشه‌داري در توده پديد آورد و يكي از نتيجه‌هاي آن بود كه توده‌ی ايران كه پس از قرنها خوابزدگي تكاني خورده و چشم باز كرده بودند خود را برابر اروپاي نيرومند و پرشكوه ديدند و براي نخستين بار با اروپاييان آشنايي پيدا كرده گوش و هوش خود را بسوي ايشان گردانيدند و هرچه شنيدند و ديدند فراگرفتند و بدينسان يك رشته انديشههاي نويني را بدلهاي خود راه دادند. اگرچه آنان جدايي ميانه‌ی راست و دروغ و سودمند و زيانمند نگزارده و هر آنچه مي‌دانستند و مي‌شنيدند گرفته و همه را به يك ديده مي‌ديدند و همچنين كساني كه دشمني با اين انديشههاي نوين مي‌كردند جدايي ميانه‌ی آنها نمي‌گزاردند ولي ما مي‌توانيم در اينجا آنها را بچند رشته كنيم و سودمند و زيانمند را از هم جدا گردانيم. ميتوان گفت ايرانيان پنج رشته را از اروپاييان فراگرفتند :
١ـ حكومت مشروطه و زندگاني از روي قانون و دلبستگي بميهن و جانفشاني در راه توده و برپا كردن اداره‌ها و شيوه‌ی سربازگيري و اينگونه چيزها.
٢ـ دانشهاي نوين از جغرافي و تاريخ و فيزيك و شيمي و ستاره‌شناسي و رياضيات و مانند اينها.
٣ـ بكار انداختن ماشينهاي بافندگي و ريسندگي و كشاورزي و افزارسازي و بهره‌مندي از اختراعها.
٤ـ شور اروپاييگري و لاف تمدن و هايهوي پيشرفت و حزبسازي و رماننويسي و اينگونه چيزها.
5ـ فلسفه‌ی مادي و بدآموزيهاي ماديگري و زندگي را نبرد دانستن و ديگر انديشههاي تند و بيهوده.
پيداست كه سه رشته‌ی نخست نيك و سودمند بوده و ما اگر برخي خرده‌ها بآنها گيريم دليل آن نخواهد بود كه ايرانيان را در فراگرفتن آنها بيراه شماريم. نيز پيداست كه دو رشته‌ی آخر بد و زيانمند بوده و ما از هر يكي از آنها در جاي خود سخنها رانده‌ايم.
در اينجا خواستمان سرودن تاريخچه است و مي‌خواهيم بگوييم ايرانيان كه انديشههاي آشفته و پراكنده‌ی هزار ساله را در دلهاي خود ميداشتند اين انديشههاي پراكنده‌ی نوين را هم از اروپا فراگرفتند ، و اين نوينها كه با آن كهنها هيچ سازش نمي‌داشت با اينحال آنها را از ميان نبرد و بيش از اين نتوانست كه آنها را سست گرداند (چنانكه آن كهنه‌ها نيز اينها را سست گردانيد). گذشته از اينكه دسته‌ی انبوهي بيكبار دوري گزيده و باين انديشه‌ها نگراييدند.
بخش 1 ـ تکه‌ی 12
روزگار صفويان يك دوره‌ی جدايي از تاريخ ايرانست و اثرهاي بسيار ـ از نيك و بد ـ در كشور گزارده. يكي از اثرهاي آن دوره بود كه چنانكه گفتيم تركان را تكان داده و آنان را بكارهاي كشوري پابند گردانيده و از آن زندگاني بياباني كه ميداشتند دور گردانيده بميان توده‌شان آورده ، و بدينسان يك آخشيج (عنصر) نيرومندي را بتوده‌ی ايران افزود و اندكي سستي و درماندگي مردم را جبران كرد. از آنسوي در آخر پادشاهي آنان ترك و تاجيك بهم آميختند و در بوميان دلمرده و انديشه‌آلوده نيز دلبستگي بكشور پديد آمد و آن نوميدي و بي‌پروايي كه سيصد سالِ گذشته در دلهاي اين مردم پرورانيده بود از ميان رفت ، و باز يك ايران و يك توده‌ی ايراني پديد آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهاي بزرگ را انجام داد از اين فيروزيهاي درخشان او دلبستگي مردم به ايرانيگري بيشتر گرديد ولي هيچ يك از صفويان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمي‌توانستند) كه صدها پندارهاي بيهوده و درهم را كه چنانكه گفتيم از چند صد سال پيش پيدا شده و در دلها جاي گُزيده بود دور گردانند و چاره‌اي بآلودگيهاي انديشه‌ها كنند. بلكه در زمان صفويان برخي از آلودگيها بيشتر ريشه دوانيد و ويرانيِ دلها را فزونتر گردانيد. در زمان ايشان كينه‌ی شيعي و سني بيش از اندازه گرديد. بيهوده‌گويي شاعران رو بفزوني نهاد. بهم‌آميختگي صوفيگري و باطنيگري و خراباتيگري و ديگر بدآموزيها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اينان پيشرفت بسيار كرد.
پس از صفويان و نادرشاه ايران دچار آشوب گرديد و سپس قاجاريان پادشاهي يافتند و در زمان اينان شكستهاي پياپي از روس و انگليس بكشور رسيد و در نتيجه‌ی اين پيشامدها بار ديگر نوميدي و زبوني ايرانيان را فراگرفت و در اين دوره هرچه پيش آمد جز بآشفتگي انديشه‌ها و درماندگي خردها و ناتواني روانها نيفزود و چون در اينجا زمينه تنگ است ما ناگزير مي‌باشيم كه بدينسان سخن را كوتاه كنيم و اينك بآغاز جنبش مشروطه مي‌رسيم.
چنانكه بارها گفته‌ايم اين جنبش تكان ريشه‌داري در توده پديد آورد و يكي از نتيجه‌هاي آن بود كه توده‌ی ايران كه پس از قرنها خوابزدگي تكاني خورده و چشم باز كرده بودند خود را برابر اروپاي نيرومند و پرشكوه ديدند و براي نخستين بار با اروپاييان آشنايي پيدا كرده گوش و هوش خود را بسوي ايشان گردانيدند و هرچه شنيدند و ديدند فراگرفتند و بدينسان يك رشته انديشههاي نويني را بدلهاي خود راه دادند. اگرچه آنان جدايي ميانه‌ی راست و دروغ و سودمند و زيانمند نگزارده و هر آنچه مي‌دانستند و مي‌شنيدند گرفته و همه را به يك ديده مي‌ديدند و همچنين كساني كه دشمني با اين انديشههاي نوين مي‌كردند جدايي ميانه‌ی آنها نمي‌گزاردند ولي ما مي‌توانيم در اينجا آنها را بچند رشته كنيم و سودمند و زيانمند را از هم جدا گردانيم. ميتوان گفت ايرانيان پنج رشته را از اروپاييان فراگرفتند :
١ـ حكومت مشروطه و زندگاني از روي قانون و دلبستگي بميهن و جانفشاني در راه توده و برپا كردن اداره‌ها و شيوه‌ی سربازگيري و اينگونه چيزها.
٢ـ دانشهاي نوين از جغرافي و تاريخ و فيزيك و شيمي و ستاره‌شناسي و رياضيات و مانند اينها.
٣ـ بكار انداختن ماشينهاي بافندگي و ريسندگي و كشاورزي و افزارسازي و بهره‌مندي از اختراعها.
٤ـ شور اروپاييگري و لاف تمدن و هايهوي پيشرفت و حزبسازي و رماننويسي و اينگونه چيزها.
5ـ فلسفه‌ی مادي و بدآموزيهاي ماديگري و زندگي را نبرد دانستن و ديگر انديشههاي تند و بيهوده.
پيداست كه سه رشته‌ی نخست نيك و سودمند بوده و ما اگر برخي خرده‌ها بآنها گيريم دليل آن نخواهد بود كه ايرانيان را در فراگرفتن آنها بيراه شماريم. نيز پيداست كه دو رشته‌ی آخر بد و زيانمند بوده و ما از هر يكي از آنها در جاي خود سخنها رانده‌ايم.
در اينجا خواستمان سرودن تاريخچه است و مي‌خواهيم بگوييم ايرانيان كه انديشههاي آشفته و پراكنده‌ی هزار ساله را در دلهاي خود ميداشتند اين انديشههاي پراكنده‌ی نوين را هم از اروپا فراگرفتند ، و اين نوينها كه با آن كهنها هيچ سازش نمي‌داشت با اينحال آنها را از ميان نبرد و بيش از اين نتوانست كه آنها را سست گرداند (چنانكه آن كهنه‌ها نيز اينها را سست گردانيد). گذشته از اينكه دسته‌ی انبوهي بيكبار دوري گزيده و باين انديشه‌ها نگراييدند.
rãsti parasti 1.pdf
85.8 KB
🔶 راستی‌پرستی
بخش یکم
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
بخش یکم
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
Wahriyãrãne Gomnãm 1-13.pdf
52.1 KB
📘 شهریاران گمنام
بخش یکمین ـ 13
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
✴️ ۲ـ وهسودان پسر محمد
بخش یکمین ـ 13
✅ گفتار دومین ـ کنکریان در تارم و زنگان و ابهر و سهرورد
✴️ ۲ـ وهسودان پسر محمد
cãdorsiãh va sinezani.pdf
80.4 KB
🔶 چادرسیاه و سینه‌زنی
🖌 حبیب‌الله محیط
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
🖌 حبیب‌الله محیط
🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)
rãstiparasti 2.pdf
70.5 KB
🔶 راستی‌پرستی
بخش دوم
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
بخش دوم
🖌 احمد کسروی
🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)
ما چه میخواهیم؟
بخش 1 ـ تکه‌ی 13
در آغازِ جنبش چون شور آزاديخواهي درميان يك دسته بسيار نيرومند بود تا ديري بر انديشههاي پراكنده‌ی كهن چيرگي مي‌نمود و اميد ميرفت كه بآنها فيروز درآيد و كم‌كم از ميان بردارد. ولي در آزمايش نتيجه‌ی ديگري بدست آمد و چنين ديده شد كه آن انديشه‌ها در دلهايي كه مي‌بود شور آزاديخواهي و ميهن‌دوستي را از نيرو انداخت. از آنسوي پس از زماني شور آزادي[خواهي] خود كمتر گرديد و چنانكه خواهيم ديد دستهايي در كار بود كه مي‌كوشيد از يكسو آن شور را از نيرو اندازد و از يكسو نگزارد آلودگيهاي هزار ساله‌ی كهن از ميان رود و يا از اثر افتد ، و نتيجه‌ی آنها اين شد كه اين انديشههاي نوين با آنها آميخت و در دلها جا براي اينها نيز باز گرديد و مايه‌ی گيجي و سرشكستگي مردم هرچه فزونتر شد. در جايي كه انبوه مردم بدآموزيهاي ماديگري را پذيرفته و از دين بيزاري مي‌نمودند باز چهارده كيش گوناگون بجاي خود مي‌ايستاد و دسته‌بنديها همچنان برپا بود.
در هشت سال پيش هنگامي كه ما بكار برخاستيم زمان بحران اين آلودگيها بود و آشفتگي انديشه‌ها از اندازه مي‌گذشت و ما مي‌ديديم بيش از همه بايد با اينها نبرد كنيم ، و در اينجا پيش از آنكه بتاريخچه‌ی خود پردازيم مي‌بايد براي روشني گفته‌هاي خود اندكي از نتيجه‌هاي ناستوده‌ی آن آلودگيها را بنويسيم.
چنانكه گفتيم سرچشمه‌ی همه‌ی كارهاي آدمي انديشههاي اوست ، و اين آشفتگي انديشه‌ها در ايرانيان روانها را ناتوان و خردها را سست و خويها را بسيار پست گردانيده و در همه‌ی اين زمينه‌ها نتيجه‌هاي شوم خود را آشكار ساخته بود. ليكن چون اثر يكسر[=مستقیم] آنها ناتواني روانها و سستي خردها و فهمها بود و ما نيز در گام نخست بيش از همه از اينرو زيان مي‌ديديم اينست در اينجا از اين زمينه نگذشته و تنها مثلهايي از اين باره مي‌آورم ، و اين براي آنست كه در آينده كساني پي باين چيزها نخواهند برد و ما اگر ننويسيم بيست سال ديگر كسي بچنين چيزهايي گمان نخواهد برد.
ما چون بكار برخاستيم يكي از سختيهاي ما كشاكشي بود كه در پيرامون خِرد گرفتار شديم. ما كه بايستي خردها را تكان دهيم و آنها را نيرومند گردانيده پشتيبان خود سازيم ، ما كه در هر سخني داوري خرد را پيش مي‌كشيديم با مردمي روبرو بوديم كه چه ديندار و چه بيدين ، چه كهنه‌خواه و چه تازه‌خواه همگي از خرد بيزار و گريزان مي‌بودند و برفتار ما تلخترين ريشخند را مي‌نمودند. زيرا آنكه ديندارانند باورشان اين بود كه خردهاشان نارساست و آدمي نتواند به خرد اعتماد نمايد. بلكه بايد همه چيز را از امامان و پيشوايان ياد گيرد. اين باوريست كه همه‌ی شيعيان ميداشتند. از آنسوي چنانكه در جاي ديگر گفته‌ايم1 باطنيان و صوفيان و خراباتيان هر سه دسته با خرد دشمني نموده‌اند و گفته‌ها و نوشته‌هاي آنها پر از نكوهش خرد مي‌باشد و اينست بيزاري از خرد و خوار داشتن آن ، ريشه در انديشه‌ها و باورهاي شرقيان دارد و ميتوان گفت كه هر باسوادي شعرها و جمله‌هاي بسيار در نكوهش خرد و در بسته بودن راه راستيها و بيهوده بودن كوششها در اين راه ازبر مي‌خواند. اينان همگي بگفته‌هاي ما ايراد گرفته و از ريشخند بازنمي‌ايستادند.
مثلاً ما مي‌نوشتيم : «دين بايد خردپذير باشد» دسته‌ی بزرگي بگله و ايراد برخاسته مي‌گفتند : «مگر ما مي‌توانيم با عقول ناقص خود حق را تشخيص دهيم؟ اگر اينطور است پس وجود انبياء و ائمه براي چه بوده؟!.» كساني ريشخند نموده مي‌گفتند : «بيكبارگي ديني با عقل درست كن و اسمش را بگزار دين خرد» ما از حسين حلاج پسر منصور گفتگو كرده و تاريخچه‌ی او را نوشته نكوهش مي‌كرديم مي‌ديديم يكي از گرايندگان بصوفيگري نامه نوشته و دلسوزانه گله نموده : «چون حقيقتي معلوم نيست شما هم حسين منصور را ملامت نكنيد».
از آنسوي فلسفه‌ی ماديگري كه بدآموزيهاي آن با تندي بسياري در ايران رواج يافته بود آن نيز خرد را بمعني‌اي كه ما مي‌گوييم و شناسنده‌ی نيك و بدش مي‌شماريم نمي‌پذيرفت و پيروان آن بدآموزيها نيز از راه ديگري بگفته‌ی ما ايراد مي‌گرفتند و بارها مي‌ديديم كساني مي‌آمدند و مي‌نشستند و بسخن پرداخته مي‌گفتند : «بشر مگر قابل اصلاح است؟!. حق و باطل يعني چه؟!. هر كس مطابق ساختمان دِماغي خود تصورات ديگري دارد. طرز تفكر هر كس جداست. شما مي‌گوييد عقل .. عقل شما آنطور قضاوت مي‌كند و عقل من اينطور ...» اينها را كساني مي‌گفتند كه خود را از رده‌ی يكمِ دانشمندان مي‌شماردند. اينان نه تنها خرد را انكار مي‌كردند خود آدمي را نيكي‌پذير نمي‌شناختند و چنانكه بارها گفته‌ايم اين يكي از لغزشهاي بزرگ فلسفه‌ی مادي مي‌باشد.
پابرگیها :
1ـ [کتاب] «راه رستگاری»
بخش 1 ـ تکه‌ی 13
در آغازِ جنبش چون شور آزاديخواهي درميان يك دسته بسيار نيرومند بود تا ديري بر انديشههاي پراكنده‌ی كهن چيرگي مي‌نمود و اميد ميرفت كه بآنها فيروز درآيد و كم‌كم از ميان بردارد. ولي در آزمايش نتيجه‌ی ديگري بدست آمد و چنين ديده شد كه آن انديشه‌ها در دلهايي كه مي‌بود شور آزاديخواهي و ميهن‌دوستي را از نيرو انداخت. از آنسوي پس از زماني شور آزادي[خواهي] خود كمتر گرديد و چنانكه خواهيم ديد دستهايي در كار بود كه مي‌كوشيد از يكسو آن شور را از نيرو اندازد و از يكسو نگزارد آلودگيهاي هزار ساله‌ی كهن از ميان رود و يا از اثر افتد ، و نتيجه‌ی آنها اين شد كه اين انديشههاي نوين با آنها آميخت و در دلها جا براي اينها نيز باز گرديد و مايه‌ی گيجي و سرشكستگي مردم هرچه فزونتر شد. در جايي كه انبوه مردم بدآموزيهاي ماديگري را پذيرفته و از دين بيزاري مي‌نمودند باز چهارده كيش گوناگون بجاي خود مي‌ايستاد و دسته‌بنديها همچنان برپا بود.
در هشت سال پيش هنگامي كه ما بكار برخاستيم زمان بحران اين آلودگيها بود و آشفتگي انديشه‌ها از اندازه مي‌گذشت و ما مي‌ديديم بيش از همه بايد با اينها نبرد كنيم ، و در اينجا پيش از آنكه بتاريخچه‌ی خود پردازيم مي‌بايد براي روشني گفته‌هاي خود اندكي از نتيجه‌هاي ناستوده‌ی آن آلودگيها را بنويسيم.
چنانكه گفتيم سرچشمه‌ی همه‌ی كارهاي آدمي انديشههاي اوست ، و اين آشفتگي انديشه‌ها در ايرانيان روانها را ناتوان و خردها را سست و خويها را بسيار پست گردانيده و در همه‌ی اين زمينه‌ها نتيجه‌هاي شوم خود را آشكار ساخته بود. ليكن چون اثر يكسر[=مستقیم] آنها ناتواني روانها و سستي خردها و فهمها بود و ما نيز در گام نخست بيش از همه از اينرو زيان مي‌ديديم اينست در اينجا از اين زمينه نگذشته و تنها مثلهايي از اين باره مي‌آورم ، و اين براي آنست كه در آينده كساني پي باين چيزها نخواهند برد و ما اگر ننويسيم بيست سال ديگر كسي بچنين چيزهايي گمان نخواهد برد.
ما چون بكار برخاستيم يكي از سختيهاي ما كشاكشي بود كه در پيرامون خِرد گرفتار شديم. ما كه بايستي خردها را تكان دهيم و آنها را نيرومند گردانيده پشتيبان خود سازيم ، ما كه در هر سخني داوري خرد را پيش مي‌كشيديم با مردمي روبرو بوديم كه چه ديندار و چه بيدين ، چه كهنه‌خواه و چه تازه‌خواه همگي از خرد بيزار و گريزان مي‌بودند و برفتار ما تلخترين ريشخند را مي‌نمودند. زيرا آنكه ديندارانند باورشان اين بود كه خردهاشان نارساست و آدمي نتواند به خرد اعتماد نمايد. بلكه بايد همه چيز را از امامان و پيشوايان ياد گيرد. اين باوريست كه همه‌ی شيعيان ميداشتند. از آنسوي چنانكه در جاي ديگر گفته‌ايم1 باطنيان و صوفيان و خراباتيان هر سه دسته با خرد دشمني نموده‌اند و گفته‌ها و نوشته‌هاي آنها پر از نكوهش خرد مي‌باشد و اينست بيزاري از خرد و خوار داشتن آن ، ريشه در انديشه‌ها و باورهاي شرقيان دارد و ميتوان گفت كه هر باسوادي شعرها و جمله‌هاي بسيار در نكوهش خرد و در بسته بودن راه راستيها و بيهوده بودن كوششها در اين راه ازبر مي‌خواند. اينان همگي بگفته‌هاي ما ايراد گرفته و از ريشخند بازنمي‌ايستادند.
مثلاً ما مي‌نوشتيم : «دين بايد خردپذير باشد» دسته‌ی بزرگي بگله و ايراد برخاسته مي‌گفتند : «مگر ما مي‌توانيم با عقول ناقص خود حق را تشخيص دهيم؟ اگر اينطور است پس وجود انبياء و ائمه براي چه بوده؟!.» كساني ريشخند نموده مي‌گفتند : «بيكبارگي ديني با عقل درست كن و اسمش را بگزار دين خرد» ما از حسين حلاج پسر منصور گفتگو كرده و تاريخچه‌ی او را نوشته نكوهش مي‌كرديم مي‌ديديم يكي از گرايندگان بصوفيگري نامه نوشته و دلسوزانه گله نموده : «چون حقيقتي معلوم نيست شما هم حسين منصور را ملامت نكنيد».
از آنسوي فلسفه‌ی ماديگري كه بدآموزيهاي آن با تندي بسياري در ايران رواج يافته بود آن نيز خرد را بمعني‌اي كه ما مي‌گوييم و شناسنده‌ی نيك و بدش مي‌شماريم نمي‌پذيرفت و پيروان آن بدآموزيها نيز از راه ديگري بگفته‌ی ما ايراد مي‌گرفتند و بارها مي‌ديديم كساني مي‌آمدند و مي‌نشستند و بسخن پرداخته مي‌گفتند : «بشر مگر قابل اصلاح است؟!. حق و باطل يعني چه؟!. هر كس مطابق ساختمان دِماغي خود تصورات ديگري دارد. طرز تفكر هر كس جداست. شما مي‌گوييد عقل .. عقل شما آنطور قضاوت مي‌كند و عقل من اينطور ...» اينها را كساني مي‌گفتند كه خود را از رده‌ی يكمِ دانشمندان مي‌شماردند. اينان نه تنها خرد را انكار مي‌كردند خود آدمي را نيكي‌پذير نمي‌شناختند و چنانكه بارها گفته‌ايم اين يكي از لغزشهاي بزرگ فلسفه‌ی مادي مي‌باشد.
پابرگیها :
1ـ [کتاب] «راه رستگاری»