🔶ما چه میخواهیم؟
بخش چهارم ـ تکه‌ی 2

🔸اين [مادیگری] چيره‌ترين و بدترين گمراهيست در جهان پيدا شده و هيچگاه اين را با پرستش لات و هُبَل و ديگر گمراهيها در يك ترازو نتوان گزاشت.

ماديگري همراه دانشها و اختراعها در اروپا رو نمود و گذشته از زور و شكوه خود چند زور ديگري پيشرفت آن را تندتر گردانيد : نخست آنكه چيزي جلوش را نگرفت. زيرا جلوش را دين بايستي گرفت و دينهايي كه مي‌بود هيچ يكي براي جلوگيري از اين نبود ، و آنها نه تنها در برابر اين نايستاد خود راه پيشرفت آن را بازتر گردانيد. مادّيان هميشه آلودگيهاي دينها را دستاويز گرفتند و آن را دليل روشني باستواري گفته‌هاي خود شمردند. ما بارها گفته‌ايم آنچه نيتچه و باخنر و اينگونه دانشمندانِ بنام را بماديگري برانگيخته زورگويي كشيشان و همكاران آنان بوده. دوم اينكه روزنامه‌ها و مهنامه‌ها آن را بهمه جا پراكندند. اينها كه براي پيشرفت كار خود هميشه پي سخنان نويني گردند بدآموزي مادّيان را گرفته و هر زمان برنگهاي ديگري در نامه‌هاي خود نوشتند و با آب و تاب بيشتر در همه جا رواج دادند. در زمانهاي پيش اينگونه بدآموزيها درميان خود انديشندگان ماندي و كمتر به بيرون رسيدي و سالها زمان خواستي تا از كشوري بكشوري رفتي. ولي ماديگري در اينزمان هرچه تندتر بهمه جا رسيد و با زبانهاي ساده و با رنگهاي گوناگون در بيشتر دلها جا داده شد.
اين چيره‌ترين و بدترين گمراهيست در جهان پيدا شده و هيچگاه اين را با پرستش لات و هُبَل و ديگر گمراهيها در يك ترازو نتوان گزاشت. اين ، از يكسو مردم را از باور داشتن بآفريدگار و اميد بستن به يك جهان كيفر و پاداش بازمي‌دارد ، و از يكسو آدمي را از جايگاه خود فرود آورده با چهارپايان و ددان يكسان مي‌گرداند و از پابستگي بخويهاي ستوده و شيوه‌ی مردمي دلسرد مي‌سازد ، و گذشته از اينها داستان نيك و بد را از ميان برده بهانه بدست بدكاران مي‌دهد. يك كلمه گويم : همه‌ی خويهاي زشت را از آز و خشم و كينه و هوس و جز از اين بتكان مي‌آورد و آدميان را بحال دُژرفتاري و درندگي كه هزارها سال پيش داشته‌اند بازمي‌گرداند. اينست از رواج آن زندگي در اروپا رنگ ديگر گرفت ، و نه تنها در زيست خاندانها در رفتار دولتها باهم نيز ديگرگونيها پديد آمد و اين جنگ و خونريزي كه اكنون در اروپا درگرفته يكي از انگيزه‌هاي بزرگ آن اين را توان شمرد.
اما در شرق ماديگري ، باينجا همراه توپ و تفنگ و تلگراف بي‌سيم آمد ، و هنگامي بود شور اروپاييگري برخاسته و شرقيان آنچه از اروپا مي‌رسيد با دلخواه و آرزو مي‌پذيرفتند ، و اينبود در اينجا نيز بتندي پيش رفت. در آنزمان مصر ميانه‌ی اروپا و شرق افتاده و مصريان باروپا از ديگران نزديكتر شده و نويسندگان مصري آنچه را از اروپا گرفتندي با دست روزنامه‌ها و مهنامه‌هاي خود كه در همه جا رواج داشت بشرقيان رسانيدندي. در اين باره هم آن را كردند و نوشته‌هاي مادّيان را (با بانگ و هياهوي بيشتر) در شرق پراكندند و كسان دانشمند پرمايه‌اي همچون شبلي شميل و سلامه موسا كه سخت هوادار ماديگري بودند از ميانشان برخاست.
سپس در ايران نوبت به اروپارفتگان رسيد و هر يكي از اينان چون از اروپا بازگشت كتابي همراه آورد و سخناني را رواج داد : «زندگاني نبرد است» و «ناتوان خوراك تواناست» و «بايد زيرك بود و پول درآورد» و صد مانند اينها.
سالها در ايران روزنامه‌ها گفتارها در اين زمينه از روزنامه‌هاي مصر و اروپا برداشتندي و بچاپ رسانيدندي. كساني هم آنها را برنگ ديگر انداخته گفتارها از خود نوشتندي. شما بارها گفتارها خوانديدي : «آدمي چون از نابودي مي‌ترسد اينست براي پس از مرگ خود هم زندگاني پنداشته است» و يا «راه انديشه‌ی هر كسي جداست و شناختن نيك و بد بسته بساختمان دِماغي و روش تربيت هر كسيست» و يا «بعقيده‌ی فلاسفه شرم يكي از بيماريها مي‌باشد و مانع بسياري از استفاده‌ها و پیشرفتهاست». هميشه گفته‌ی «مبارزه‌ی حياتي» را در روزنامه‌ها خوانديدي و از زبانها شنيديدي. كمتر چيزي باين تندي در شرق رواج يافته است.
شما اگر ميخواهيد اندازه‌ی اثر اين را دريابيد بياد آوريد كه تا سي سال پيش در ايران همگي به دين پابندي نمودندي و اكنون يك چهاريك آنان پابندي نمي‌نمايند. اين حال تنها از راه ماديگري پيدا نشده ولي اين انگيزه‌ی بزرگتر آن بوده.
خواهيد گفت پس علما چه كار كردند؟ ميگويم آن كار را كردند كه هزار و صد سال پيش با فلسفه‌ی يونان كرده بودند. در هزار و صد سال پيش چون فلسفه‌ی يونان بميان مسلمانان آمد پيشوايان خشمناك شدند و بايستادگي و دشمني برخاستند و كساني را باين گناه كشتند ولي چون پاسخي از راهش نتوانستند نتيجه آن شد كه خودشان هم بآن گراييدند و برواجش پرداختند و هزارها كتاب در فلسفه نوشتند و در زمان ما هفتاد درصد علماء فلسفه مي‌خواندند.

📘 شهریاران گمنام

بخش دومین

✅ آغاز سخن

🔶خود را بشناسید

🔸انبوه مردم خرد را نمی‌شناسند و این را باور نمیكنند كه می‌توان براهنمایی خرد حقایق زندگی را دریافت و یك زندگانی آسوده و خوشی پیش گرفت.

🔸این یكی از شگفتیهای جهانست كه خدا چنان گوهری بمردمان داده و آنان قدرش نمیدانند ، بلكه از بودنش ناآگاهند. یكی از شگفتیهای جهانست كه با بودن ملیونها راهنما و پیشوا درمیان مردمان ، چنین گمراهی‌ای نیز درمیانست.

🔸شما همینكه با كسی بسخن می‌آیید كه باید این جنگ و خونریزی از میان برخیزد ، آدمی‌برای بدیها آفریده نشده ، سرش را بلند میكند و با یك سردی چنین میگوید : «بشر با حرص و طمعی كه دارد بهتر از این نتواند بود». آنگاه شما ناگزیر هستید كه از گوهر آدمی سخن رانید و داستان «جان و روان» را برای او روشن گردانید.

🔶خود را بشناسید

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 بيماريها
(بخش دوم)

🔸كسي كه براستي خواهان توده است و دلش بحال مردم مي‌سوزد بايد با خود نشيند و دمي بانديشه پردازد و اين داند كه از چند گفتار پادر هوايي كه او يا ديگران نويسد هيچ نتيجه‌اي در دست نباشد و هرگز بچنان كار بيهوده‌اي نپرداخته به نيكي توده از راهش كوشد.

🔸 اين خود از شگفتيهاست كه هزاران كسان براي نيكي توده مي‌كوشند و هيچ اثري درميان نيست.

🔸شما به هر كدام از اينان برسيد ناله از پاشيدگي خويها مي‌دارند و از مردم گله مي‌نمايند. ليكن همه‌ي اينها دروغ است و دلهاشان از آن آگاهي ندارد. اگر مي‌خواهيد دروغشان آشكار گردد پيشنهاد كن كه بيايد ده تن از شما فراهم نشينيد و يك رشته خويها و كارهاي نيك را برگزينيد كه پيش از همه خودتان آنها را بكار بنديد و سپس همگي يكدل و يكزبان برواج دادن آنها كوشيد. چنين پيشنهادي را بكن تا ببيني چه پاسخي مي‌شنوي!

🔶 بیماریها

(بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

✴️ كساني كه بدي شعرهاي خيام و حافظ را نمي‌دانند و زيانهاي آنها را درنمي‌يابند مي‌خواهند بتوده‌اي راه نمايند ، مي‌خواهند كشوري را راه برند.

(دفتر «بهمن ماه 1323» ص 21)

✴️چگونه پاكدین شدم؟

نوشته‌ی : ابوالقاسم پروین ـ خرمشهر
من از آن روزی كه پا بدایره‌ی اجتماع گزاشته و خود را شناختم بیچارگی و درماندگی این توده همواره آزارم می‌داد و بشهادت آنهایی كه مرا می‌شناسند در اوان جوانی یعنی در بیست و اند سال پیش به هر راهی كه می‌رفتم و به هر كسی كه می‌رسیدم شُوَند[=سبب] بیماری و فلاكت این ملت را جستجو می‌كردم. البته هر كسی بفكر و عقیده‌ی خود سبب و جهتی در نظر داشت. یكی نداشتن فرهنگ ، دیگری سیاست اجانب و برخی خیانت و بی‌كفایتی اولیاء امور و شاید برخی هم عقیده داشتند كه پابند بودن توده بانواع خرافات و لاابالیگری افراد یكی از شوندهای پس افتادگی توده باشد. لیكن اینها تنها عقیده داشتند اما جرئت نمی‌كردند این عقاید را بزبان یا قلم بیاورند و اگر گاهی هم حرف می‌زدند خیلی در گوشی و زیر جلی. عقاید خود را حتا بنزدیكترین دوستان خود نمی‌گفتند. بعقیده‌ی من یكی دیگر از علل بدبختی این ملت همان نداشتن تهور و حس رك‌گویی و راستی‌پژوهی است. این ملت امروز هم که آقای كسروی با تهور و شجاعت بیمانندی پرده از روی آمیغها[=حقایق] برداشته و با دلایل محكم و منطق صحیح سبب اصلی بدبختیهای آنها را بآنها می‌فهمانند هنوز بعضی از بس حاضر بقبول حقیقت نبوده و گذشته از اینكه پیروی از عقاید او را كفر و زندقه می‌دانند حتا سعی و كوشش نیز می‌كنند كه این مرد بزرگ را از میدان بردارند ـ عجبا ! بزرگان این قوم ذلیل چه می‌گویند و چه فكر می‌كنند؟ آیا خیال می‌كنند ملت ایران با این آلودگیهایی كه دارد در نظر ملل زنده‌ی دنیا ارج و قابلیتی دارد؟ آیا حس نمی‌كنند این توده‌ی بدبختی كه در غرقاب مذلت ، درماندگی ، فلاكت ، بیماری و هزاران مصائب دیگر دست و پا می‌زند چگونه و چه كسی او را نجات خواهد داد. خواهید گفت آنها می‌خواهند توده بهمین حال باشد و خود بر آنها آقایی كنند ـ زهی از خدا بیخبری!
باری ـ متأسفانه من مهنامه‌های پیمان را نخوانده‌ام زیرا هنگامی كه آن نامه منتشر می‌شد من در یك محیطی مأموریت داشتم كه دسترسی بآنها نداشتم ـ سال گذشته چند جلد از كتابهای آقای كسروی در آبادان بدستم افتاد از مطالعه‌ی آنها یكباره سَهِشهای[احساسات] خفته‌ام بیدار شد و دریافتم كه گمشده[ای] كه بیست سال در پِیش روان بودم اینك یافتم. بالیدم كه بالاخره یكی از افراد این توده برخاسته و با كمال شجاعت شُوَندهای اصلی بدبختیهای ما را بما می‌گوید و اگر كوچكترین حسی از میهن‌پرستی در وجودمان باشد باید از او پیروی نموده و جوانمردانه با او همراه گردیم. افتخار دارم كه با همین احساسات و با دلی مملو از امید خود را برای پیروی از مرام و عقاید آقای كسروی آماده می‌گردانم ـ خوشحالم كه اینك در خرمشهر كه از شهرهای پس افتاده‌ی این كشور است بدستیاری چند نفر باهمت و فهمیده كوشادی[انجمن فعالان] تشكیل داده و در راه خدمت باین توده می‌كوشیم.
(دفتر شهریور ماه 1324)

🔶 ما چه میخواهیم؟
بخش چهارم ـ تکه‌ی 3

🔸فلسفه‌ی مادي خود نيز درماندگيهايي داشت و بهمه‌ی پرسشها پاسخ نمي‌توانست ، و از آنسوي با يك دريافت نهاني كه در آدميانست درست نمي‌آمد. اين دريافت در نهاد آدمي نهاده كه اينجهان را خودسر و بي‌نياز نمي‌تواند شناخت ، اين دريافت اگرهم نهانست ، هست.

درباره‌ی ماديگري نيز نخست ايستادگيها نمودند و دشمنيها كردند ولي كم‌كم سست شدند و بسياري از خود آنان گردن بآن بدآموزي نهادند و باورهاي ديني را رها كردند و يا در آنها سست شدند ، و بسياري هم اين را در نهان كردند.
اينان كه از دانشهاي اروپايي بدورند و سرمايه‌شان جز از فقه و اصول و احاديث نيست و خود يك تيره‌ی بيسر و بيسامان پراكنده‌اي مي‌باشند بمانند ، كشيشان اروپا با آن آشنايي بدانشهاي طبيعي و با آن همدستيها و زورمنديها كاري نتوانسته ، و آنان نيز نخست دشمني و هياهو دريغ نگفته و سپس آن را خودشان فراگرفته بودند.
اينگونه كارها آسان نمايد ولي بسيار دشوار است. اين چيزهاست كه مردم نتوانند كرد و بايد دين بآن برخيزد. اين كارهاست كه بايد دست خدا درميان باشد.
چه كشيشان و چه علما و چه ديگران ، گروه انبوهي فلسفه‌ی مادي را بيپا نمي‌شناختند تا درپي پاسخ دادن و چاره جستن باشند ، و بجاي آن دين را بيپا شناخته و رفتني مي‌دانستند ، و اگر بآن مي‌پرداختند براي نان خوردن بود. آري يك گروه ناتواني بدانشها نزديك نيامده و خود را كنار كشيده و در پيروي از دين پايدار مانده بودند ، و اينان نه كساني بودند كه با دانشمندان و فيلسوفان مادي همسري توانند و بپاسخي برخيزند ، و يا بچاره‌اي كوشند. آنان كه بگفته‌هاي مادّيان گوش نداده و نفهميده و سود خود را در نافهمي ديده بودند چه كاري توانستندي كرد؟!.
آري در اينجا يك چيزي بود ، و آن اينكه فلسفه‌ی مادي خود نيز درماندگيهايي داشت و بهمه‌ی پرسشها پاسخ نمي‌توانست ، و از آنسوي با يك دريافت نهاني كه در آدميانست درست نمي‌آمد. اين دريافت در نهاد آدمي نهاده كه اينجهان را خودسر و بي‌نياز نمي‌تواند شناخت ، اين دريافت اگرهم نهانست ، هست. اينها بود كه گاهي توانست در برابر ماديگري بايستد و فلاماريون‌ها را بكوششهايي برانگيزاند ولي كوششهاي بي‌سود و نارسايي.1
پيشروان دين و كساني كه در آن پايدار مي‌ماندند نيز كوششهايي مي‌نمودند ، ولي از چه راه؟!.. ما گاهي در پيمان نمونه‌هايي از كوششهاي آنان را ياد كرده‌ايم. يكي اينست كه در ده و اند سال [پيش] يكي از بنگاههاي مسيونري اروپا يا آمريكا كنگره‌ی بزرگي در نيويورك برپا كرد كه از همه‌ی كشورها و از همه‌ی دينها و كيشها نمايندگان گرد آيند و با گفتگو چاره‌اي براي جلوگيري از بيديني انديشند و براي آمادگي در يك سال پيشتر نيم‌كنگره‌اي در ژاپن برپا كردند ، و ما چون از گفتگوهاي اين نيم‌كنگره آگاه شده‌ايم در اينجا آن را ياد مي‌كنيم :
پيشواياني از ترسايان ـ از كاتوليك و ارتودكس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سني و شيعي ـ و از جهودان و زردشتيان و بهائيان گرد آمده بودند و همگي دست بهم دادند و ستايشهاي فراوان از دين نموده و نكوهشهاي بسياري از بيديني و ماديگري كردند ، و جهانيان را بدينداري خواندند.
مي‌گويند : سياهي بچه‌اي را بآغوش گرفت. بچه ازو ترسيده مي‌گريست و سياه مي‌گفت نترس من اينجايم. آشفتگي دينها و نارسايي آنها و زورگويي پيشروان دين زمينه بپيشرفت ماديگري باز كرده و اينان مي‌گفتند بياييد دست بهم بدهيم و زورگوييهاي خود را رويهم بريزيم. پيداست كه چه نتيجه بدست آمدي.2
ديگر اينست كه در يكي از شهرهاي نزديك عرب دسته‌اي براي پشتيباني از دين اسلام و نگهداري جوانان از بيديني برپا شده و اينان سالانه كتابي بچاپ مي‌رسانند و شما اگر يكي از آن كتابها را بخوانيد خواهيد ديد هشتاد و چند تن در نوشتن آن دست داشته‌اند و هر يكي باين كوشيده‌‌اند كه سخنان گيراتري در ستايش دين بنويسند و گزافه نيز دريغ نگويند و از زورگويي هم بازنايستند ، و اين شگفت كه بسياري از آنان كسانيند كه در دبيرستان يا در بيرون بدانشهاي طبيعي و بفلسفه‌ی مادي پرداخته‌اند و بيگمان از درون بيدين و سست‌باور مي‌باشند و اينها را براي رويه‌كاري[=ظاهرسازی] نوشته‌اند.
اين كار درست بدان مي‌ماند كه در شهري كه بيماري افتاده و هزاران كسان را گرفتار گردانيده كساني گرد هم آيند و ستايشها از تندرستي سرايند و نكوهشها از بيماري نمايند و اين را چاره‌ی درد شناسند.

پابرگیها :
1ـ فلاماريون چند كتاب در اين زمينه‌ها نوشته و در اينجا خواستمان كتاب «پس از مرگ» اوست كه بفارسي ترجمه گرديده. فلاماريون در اين كتاب جستجوي روان كرده و در آغاز آن سخنان دانشمندانه‌ی سودمندي نوشته ولي سرانجام روان را پيدا نكرده و سخن را بداستانهاي بيهوده‌ی باور نكردني رسانيده است.
2ـ در اين باره گفتار نوزدهم «راه رستگاري» ديده شود.

🔶آریستیدیس و هانیبال

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

✴️در این کشور یکی از کارهایی که باید بود آنست که انبوه توده با حقایق جهان آشنا گردند.

🔸یک دسته هستند که شما هر چیزی را بگویید خواهند گفت : «مگر ما اینها را نمیدانستیم؟». ولی حقیقت اینست که این مردم بسیاری از چیزهای دانستنی را نمیدانند. از حقایق بسیار آشکار هم ناآگاهند.

مثلاً آیین طبیعت را تغییر نتوان داد. نشدنیست که آدم کُنیاک خورد و مست نگردد. نشدنیست که کسی گرد سفیدی را «کِنین» نام گزارد و بخورد و تبش بریده شود.

🔸همچنان نشدنیست که یک توده نیک نباشند و از جهان نیکی ببینند.

🔸نشدنیست که یک مردم همه درپی هوسها و کینه‌های خود باشند و بآسایش و سرفرازی رسند.

🔸این یک حقیقت آشکاریست. ولی انبوه مردم ایران آن را نمیدانند و در آرزوی اینند که طبیعت آیین خود را تغییر دهد.

🔸هزارها کسان هستند که پروایی بحال توده و کشور ندارند و یگانه وظیفه برای خود آن را میدانند که پولی درآورند و با خانواده‌ی خود زندگی کنند و در همان حال آرزومندند که همچون مردمان فرانسه و انگلیس و روس در جهان سرفراز باشند.

🔸هزارها کسان هستند که شما اگر سخنی از آلودگیهای توده رانید و آنها را بکوشش و همدستی خوانید ، ریشخند کنند. ولی اگر روزی یکی یک بدی دید (مثلاً ماستفروشی ماست را کم داد) فریاد میکشند : «پس این مردم کی اصلاح خواهند شد؟!..».

🔸هزارها کسان هستند که میهن‌پرستند. ولی میهن‌پرستی را جز آرزوهایی در دل و سخنانی بر سر زبان نمیدانند.

🔸اینها تو گویی می‌پندارند جز از مردمان دیگرند. عزیزکرده‌های خدایند. اینها باید نکوشند و نتیجه برند ، نکارند و بدروند. اینها اگر در سایه‌ی این بی‌پرواییها و هوسبازیها بذلت افتادند زمین لرزیدن خواهد گرفت. اگر فردا جنگی پیش آمد و بمبهای آتمی کشور را ویرانه گردانید ، آسمان باینها خون خواهد گریست.

🔸اینهاست آنچه میگویم : حقایق را نمیدانند. اینهاست آنچه میگویم آیین طبیعت را نمی‌شناسند.

(امروز چاره چیست؟ سات 35)

📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش دومین - روادیان

✳️ مهاجرتهای تازیکان بایران

✴️ پیش از پیدایش اسلام

🔶چرا گفتار آقای صفری را چاپ نكردیم؟!..

🔸امروز با این خواری و زبونی كه ایرانیان گرفتارند چه آذربایجانی و چه دیگر جایی ، حق بخود بالیدن یا خود را ستودن ندارند. این دلیل بیدردی یك توده است كه در چنین هنگام گرفتاری از گرفتاریهای خود غفلت كنند و درپی آن باشند كه من بهترم یا تو بهتری. چنین گفتگویی جز ننگ نیست.

🔸آذربایجانی و رشتی در جنبش مشروطه پا درمیان داشته و كوششهای بسیار بكار برده‌اند و دور نیست كه بدنهادانی با اشاره‌ی بیگانگان برای تیره گردانیدن یاد آن مردم فداکار ، برواج بیهوده‌گوییهایی درباره‌ی ایشان دست زده باشند.

🔶چرا گفتار آقای صفری را چاپ نكردیم؟!..

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 بيماريها
(بخش سوم)

🔸ستارخانها و يفرمخانها در نتيجه‌ي پاكدلي و مردانگي و در سايه‌ي آنكه من و تو نمي‌شناختند آن كارهاي بزرگ را انجام دادند ولي بهمان‌زاده‌ها و فلان‌الملك‌ها در سايه‌ي آلودگي و خودخواهي آنهمه زيانها را بكشور زدند و خود نيز جز رسوايي و بدنامي بهره نبردند.

🔸آيا ستايشهاي پياپي از اسلام و پيغمبر اسلام چه گرهي از كار تواند گشود و جز اينكه مسلمانان دل خود را بآن شاد كنند و از چاره‌ی دردها و گرفتاريها بازمانند چه نتيجه‌ي ديگري تواند داد؟!.

🔶 بیماریها

(بخش سوم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

🔶 ما چه میخواهیم؟
بخش چهارم ـ تکه‌ی 4

🔸دين را بمعنايي كه ما مي‌گوييم هر دانشمندي گردن گزارد و بخوشدلي گوش بشنيدن آن دهد.

🔸آنچه دانشمندان را از راه برده و پرده بچشمهاي آنان فروهِشته آلودگيهاي دينها بوده ، وگرنه با نگاه ساده ، روشنتر از هستي آفريدگار هيچي نيست.

🔸در جايي كه آدمي همچون گرگان و پلنگانست و بايد با جنگ و كشاكش زندگي كند پس چه اميدي بنيكي او توان بست؟!.

ديگري اينست كه جمله‌هايي را از كتابهاي ديني يا از گفته‌ی پيشوايان دين پيدا كنند و بزورِ گزارش با دانشهاي نوين سازش دهند و چنين گويند كه فلان برانگيخته يا بهمان امام از گردش زمين يا از هستي ميكروب يا از ساخته شدن هواپيما و يا از كشيده شدن راه‌آهن آگاهي داده ، و فلان امام نيروي كشش را پيش از اسحاق نيوتن پيدا كرده ، و چنين زورگويي خنكي را كوشش در راه دين شناسند. اين يكي از چيزهاييست كه در سالهاي آخر بسيار رواج ميداشت كه كساني آن را از راه سادگي دنبال كرده و خودشان براستي آنها را باور مي‌كردند و كساني نيز رندانه آن را دستاويز ساخته جيب و كيسه‌ی دينداران ساده‌دل را تهي مي‌گردانيدند.
گفتيم ما مي‌بايست گره فلسفه‌ی مادي را باز كنيم. نخستين گام در اين راه ، برگردانيدن دين بمعني خود و بيرون راندن افسانه‌هاي كهن جهودان از آن بود. زيرا چنانكه گفته‌ايم آنچه دانشمندان را خشمناك گردانيده و پرده بچشم بينش آنان فروهِشته آن افسانه‌هاست. دين را بمعنايي كه ما مي‌گوييم هر دانشمندي گردن گزارد و بخوشدلي گوش بشنيدن آن دهد.
دومين گام در گفتگو از آفريدگار بود. ما آنچه را كه دانشها و فلسفه‌ی داروين درباره‌ی سامان جهان و بهم پيوستن كارها مي‌گويند پذيرفتيم ، و مي‌بايست بپذيريم. ابر از بخار پيدا مي‌شود ، و باران از ابر پديد مي‌آيد ، و گياه از تابش آفتاب و بارش باران مي‌رويد و سر مي‌افرازد ، همه‌ی اينها درست است. آنچه شيمي نشان مي‌دهد ، و آنچه از فيزيك بدست مي‌آيد و آنچه ستاره‌شناسي بازمي‌نمايد ، و آنچه پزشكي مي‌آموزد همگي درست است ، ليكن اينها گفتگو از كارخانه است و ما در جستجوي پديدآورنده و دارنده‌ی اين كارخانه مي‌باشيم. اينها كه دانشها نشان مي‌دهد همگي سامان جهان مي‌باشد ، و همين سامان مي‌رساند اين دستگاه از روي دانش و پيش‌بيني آفريده شده و آفريدگار دانايي آن را پديد آورده.
چنانكه گفتيم آنچه دانشمندان را از راه برده و پرده بچشمهاي آنان فروهِشته آلودگيهاي دينها بوده ، وگرنه با نگاه ساده ، روشنتر از هستي آفريدگار هيچي نيست. از همان راهي كه اسحاق نيوتون نيروي كشش را پيدا كرده و ستاره‌شناسان نپتون را شناخته‌اند ما هستي آفريدگار را مي‌شناسيم. ما اگر باغي ميان بيابان ببينيم چون مي‌دانيم بخود نتواند بود ناگزير خواهيم بود براي آن پديدآورنده‌اي شناسيم. جهاني باين بزرگي و باين آراستگي آيا ناگزير نيستيم برايش پديدآورنده‌اي باور كنيم؟!. در همه‌ی دانشها چيزي كه ما را از آفريدگار بي‌نياز گرداند نيست.1
پيش از اين ، دليل از كارهاي جهان آورده مي‌شده ، (مثلاً از بارش باران ، و روييدن كشت ، و زاييدن بچه ، و مانند اينها) و سپس چون چگونگي و انگيزه‌ی اينها دانسته شده و آنچه گفته مي‌شد راست درنيامده از اينجا عنوان بدستها افتاده و بيشتر كسان از اينجا بيدين گرديده‌اند. ولي تنها اينها نيست و خود جهان نياز بآفريننده و گرداننده مي‌دارد.
اين دو گام را برداشتيم. ولي اينها بس نبود و دشواريهاي بسيار بازماند : «زندگي سراسر نبرد است» ، «سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها خودخواهي است» ، «آدمي از بوزينه برخاسته و يك دو گام از آن پيش افتاده».
آيا اينها راست است؟!.. اگر اينها راست است همه‌ی كوششهاي ما بيهوده ميباشد. در جايي كه هر زنده‌اي ـ چه آدمي و چه جانور ـ تنها براي خود مي‌كوشد و سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها خودخواهي (حب الذات) مي‌باشد ديگر چه جاي گفتگو از نيك و بد مي‌باشد؟!. در جايي كه آدمي همچون گرگان و پلنگانست و بايد با جنگ و كشاكش زندگي كند پس چه اميدي بنيكي او توان بست؟!.
بيگمان اينها راست نيست. ولي چه دليل بكجي آن توان آورد؟!. اينها نتيجه‌ی فلسفه‌ی داروين و شاگردان او مي‌باشد ، از چه راه بآن فلسفه پاسخ توان گفت؟!. آيا ميتوان ـ همچون ملايان ـ بي‌پروايي نمود و خود را بناشنيدن زد؟!. آيا ميتوان تنها به نپذيرفتن بس نمود؟!.. يك رشته گفته‌هايي را كه از دانشمندان سر زده و بنام فلسفه در همه جا پراكنده شده از چه راه ميتوان بآنها پاسخ گفت؟!.

پابرگیها :
1ـ نخواسته‌ايم آنچه را كه درباره‌ی هستي آفريدگار در ديگر جاها گفته‌ايم در اينجا بياوريم. خوانندگان توانند «راه رستگاري» را ببينند.