🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

🔸یك مردمی كه آلوده‌ی چند گونه نادانی گردیده‌اند و اندیشه‌های پست و پراكنده بآنان چیره میباشد چه راه چاره دارند جز آنكه خود را از آن نادانیها و اندیشه‌ها رها گردانند؟!..

🔸ما یك سرمایه‌ی بیمانندی داریم كه ضامن فیروزی ماست. ما یک راهی را برای جهان پیشنهاد میكنیم و سخنانی را میگوییم كه دانشمند و كم دانش ، بیدین و دیندار ، اروپایی و آسیایی ، پیر و جوان ـ هر كس كه بهره از فهم و خرد دارد این را خواهد پذیرفت و هواداری و پشتیبانی خواهد نمود. شما ببینید ما در نوشته‌های خود بهمگی ایراد میگیریم و تاكنون نشده كه كسی هم بما ایراد بگیرد و پس از این هم نخواهد شد.

🔸شما یكبارگی یا باین خواری و زبونی گردن نهید و سر پایین انداخته با این زیستِ پستی كه دارید بسازید و بیهوده بگله و ناله نپردازید ، و یا اگر میخواهید از خواری و زبونی رها گردید راه آن همینست كه بكوشید و این اندیشه‌های پراكنده را دور رانید و راستیها را در دلها جایگزین گردانید و همگی را دارای یك راه و یك آرمان سازید.

🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم روزانه)

🔶 ما چه میخواهیم؟
بخش ششم ـ تکه‌ی 4

🔸آيا براي چنين ننگين‌كاريها و پستيهاست كه خدا پيغمبران فرستاده؟!.. آيا در برابر اين بيخرديهاست كه بهشت خواهد داد؟!..

آن چيزي كه مي‌بايد پيروان كيشها بينديشند و پاسخ دهند اينست. از اين دو معني كدام يكي را مي‌پذيرند؟ اگر معنايي را كه ما مي‌گوييم مي‌پذيرند بايد بخَستُوَند[=اعتراف كنند] كه همه در گمراهي بوده‌اند ، بخستوند كه اسلام نمانده ، و آنچه ما مي‌گوييم بگردن گيرند. اگر نمي‌پذيرند و در معنايي كه خودشان به دين داده‌اند پافشاري مي‌نمايند بايد بدانند كه ستايشهايي كه ما از دين كرده و آن را براي جهان دربايست مي‌شماريم درباره‌ی آن دين نخواهد بود. و اگر كسي بپرسد : «سود چنان دين بيهوده‌اي چيست؟!. براي چه خدا چنان باورهاي بي‌نتيجه‌اي را از مردمان ميخواهد؟!.» پاسخ نخواهد داشت.
نتيجه‌ی اين گفتگو آنست كه آنان مي‌گويند : «اسلام هست و جاويدان است و واپسين دينهاست» ، و ما مي‌گوييم : اسلام نمانده تا واپسين دينها باشد. آنچه بايستي دانسته گردد اينست.
ما باين نكته ارج مي‌گزاريم و براي روشنيش پا مي‌فشاريم و انگيزه‌اش اينست كه آنان با صد گمراهي و ناداني و بيديني كه هستند خود را باسلام مي‌بندند و بنام آن با ما روبرو مي‌شوند ، و چنين وامي‌نمايند كه ما ميخواهيم اسلام را از ميان برداريم ، در جايي كه راستي وارونه‌ی اين است و آنان را با اين كيشهاي پراكنده و بيپا كه ميدارند با اسلام پيوستگي نيست ، و ما نيز نه تنها اسلام را از ميان برنمي‌داريم ، بلكه آن را از يك راه بسيار استوارتر و بهتر بازمي‌گردانيم. بنياد اسلام رستگاري جهانيان و در يك شاهراه بودن آنان بوده ، و ما اين را بسيار بهتر و استوارتر بازمي‌گردانيم. آنچه ما از ميان برمي‌داريم بت‌پرستيها و پراكندگيهاست.
ما اگر بخواهيم از آلودگيهاي كيشهاي امروزي سخن رانيم بايد كتابها پردازيم ، و در اينجا تنها به دو چيز بس مي‌كنيم :
١ـ امروز يك ديندار ، يك حاجي مقدس ، يك كربلايي متقي ، مالياتي را كه بدولت خود مي‌دهد در دل خود آن را يك پول زوركی مي‌شمارد ، و اينست تا تواند از دادن آن خودداري كند ، ولي از آنسوي از راه قاچاق «مال امام» براي علماي نجف مي‌فرستد. دولت كه او را از دزدان و راهزنان ايمن گردانيده ، و راه آسايش را برويش باز كرده ، دولت كه با مليونها پول سپاه مي‌بسيجد كه اگر نياز افتاد بروند و جنگ كنند ، و دشمن را دور رانند ، و خاندان و فرزندان او را از گزند نگه دارند ، چنين دولتي را زورآور و ستمگر مي‌شناسد ، و از پرداخت ماليات باو (اگر ناچار نباشد) سر بازمي‌زند ، ولي يك دسته كساني كه جز خواندن اصول و فلسفه هيچ كاري نمي‌دارند ، و خود را از كشور و از توده كنار كشيده و كوچكترين پروايي به پيشامدها و گرفتاريهاي اينجا نمي‌نمايند ، و در روز سخت كمترين ياوري از آنان نخواهد بود ـ چنين كساني را پيشوايان و سررشته‌داران خود مي‌داند و پول براي آنان مي‌فرستد. اينست دستور كيش او! كنون شما بينديشيد : آيا پستي انديشه بدتر از اين چه باشد؟! آيا راه زندگي را گم كردن بيشتر از اين چه تواند بود؟! آيا چنين كساني شايسته‌ی زندگانيند؟! آيا براي چنين ننگين‌كاريها و پستيهاست كه خدا پيغمبران فرستاده؟!.. آيا در برابر اين بيخرديهاست كه بهشت خواهد داد؟!..
در چنين زماني كه توده‌ها در راه زندگي نبرد مي‌كنند ، و مادران و پدران براي نگهداري كشور از جوانان خود چشم مي‌پوشند ، و زن و مرد و بزرگ و كوچك همه با دولتها همدستي مي‌نمايند ، يك دسته در يك توده ، بنام دين رفتارشان با دولت و توده‌شان اين مي‌باشد!.. دريغا صد دريغا !
در اين سي و اند سال كه در ايران تكاني پيدا شده ، هر گامي كه بسوي نيكي برداشته شده با كيشها ناسازگار بوده ، و اينست دسته‌هاي انبوهي تا توانسته‌اند بايستادگي و كارشكني كوشيده‌اند ، و تا ناگزير نشده‌اند آن را نپذيرفته‌اند. توگويي در يك كشور بيگانه‌اي مي‌باشند كه تا مي‌توانند بدبختي آن را ميخواهند.
داستان مشروطه و آن بيشرميها و خونريزيها بماند. از آن سخن بسيار رانده‌ايم. پيشامدهاي ديگر را بياد آوريد : با دبستانها چه رفتاركردند ، خود آن يك داستان بسيار درازيست. ماهها چون خورشيدي شد تا ديري نمي‌پذيرفتند و دست از دامن محرم و شوال برنمي‌داشتند. در پيشامد سربازگيريِ همگاني آن رسواييها را نشان دادند. در رخت و كلاه يكسان آن پستيها را نمودند. درباره‌ی دفترهاي رسمي تا توانستند ايستادگي نشان دادند. يكي در تبريز چون مي‌خواسته دفتر رسمي بپذيرد بمريدان مي‌گفته : «خود را ميانه‌ی بهشت و جهنم مي‌بينم».
دين كه بايد مايه‌ی پيشرفت مردم باشد اين نادانيها و بيخرديها جاي آن را گرفته. براي نابودي يك توده بهتر از اين چه راهي تواند بود؟!.يك توده‌ی اينچناني خود مرده و نابود است و به رنج ديگران نيازي نمي‌باشد.

📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش دومین - روادیان - ۲۰

✳️ گفتار دومین - پادشاهان آذربایگان

✴️ داستان غزان با سلطان‌مسعود

🔶راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد
یادداشت 1 کانال

🔸کوششهای سیاسی پس از مشروطه تنها در چارچوب «سرنگونی حکومت و بدست آوردن آن به هر بهایی و در کوتاهترین زمان» می‌گنجید

🔸یک کوشش درست سیاسی آنست که به بنیادگزاریها بیش از هر چیز بکوشد.

🔸از سه جنبش آزادیخواهانه‌ی کلنل‌محمدتقی‌خان پسیان ،‌ شیخ‌محمد خیابانی و میرزا‌کوچک‌خان جنگلی جز نامها و سرگذشتهاشان هیچ بنیادی بجای نماند که آزادیخواهانِ آینده کوششهاشان را بر آن استوار گردانند.

🔸دلسردی هنگامی رخ میدهد که رهرو چشم به فرجام کار دوزد نه به پیشرفت آن.

🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

(یادداشت شماره‌ی 1 کانال)

🔶 خودسري
(بخش پایانی)

🔸اين شيوه‌ي عاميان است كه يك چيز را كه بسيار ديده‌اند و خو گرفته‌اند انگيزه‌ي آن را نينديشند و اگر كسي پرسش كرد در شگفت شوند.

🔸آدميان ناگزيرند كه جهان را بشناسند و معني زندگي را دريابند و اينها چيزهاييست كه مردمان سر خود نتوانند شناخت و اگر بسر خود باشند بكشاكش برخيزند و هر گروهي بجهان معني ديگر دهند.

🔸آدمي را خويهاي نيك و بد هر دو هست و بايد آنها را نيك از بد جدا گردانيد و مردم را بپيروي از خويهاي نيك و به پرهيز از خويهاي بد واداشت.

🔶 خودسری

(بخش پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

🔶 ما چه میخواهیم؟
بخش ششم ـ تکه‌ی 5

🔸ناگزيرم بگويم امروز يكي از انگيزه‌هاي بدبختي شرق ، اسلام است. اگر آن اسلام شرقيان را تكان داد و پيش برد ، اين اسلام پابندشان شده و از پيشرفت بازمي‌دارد.

بيهوده نيست كه دولتهاي آزمند اروپا پشتيباني از اين كيشها مي‌نمايند. بيهوده نيست كه بنگهداري آنها مي‌كوشند. اين كيشها براي ايشان از مليونها سپاه بهتر و سودمندتر است.
اين دستگاه ديني كه امروز درميان عرب و ايرانيان و مصريان و هنديانست ، بيگمان يكي از انگيزه‌هاي بدبختي شرق آنست. من اين را آشكارا مي‌گويم و اين پرده را مي‌درم. ما مي‌گوييم اين دستگاه جز از اسلام است و امروز اسلامي نمانده ، ولي ايشان چون همين دستگاه را اسلام ميخوانند ناگزيرم بگويم : امروز يكي از انگيزه‌هاي بدبختي شرق اسلام است. اگر آن اسلام شرقيان را تكان داد و پيش برد ، اين اسلام پابندشان شده و از پيشرفت بازمي‌دارد. بهمين انگيزه است كه آزمندان اروپا پشتيباني از آن مي‌نمايند.
٢ـ چون ياد مردن و يادآوريهاي آن بميان آمد از همان زمينه چند سخني گويم : مردن واپسين فرودگاه زندگانيست و بايد براي آن آييني بود ، شما ببينيد آيين آنها چيست و با مردگان چه رفتار مي‌كنند؟..
نخست از نماز سخن رانيم : هر كسي كه بميرد ، چه نيك و چه بد اينان بآن نماز خوانند ، و نزد خدا ايستاده گواهي دهند : «ما از او جز نيكي نمي‌دانيم»1 بگفته‌ی يكي به رجبعلي داروغه2 هم نماز خواندند و با صد بيشرمي در پيش خدا ايستادند و چنين گفتند : ما ازو جز نيكي نمي‌دانيم».
به اصغر بروجردي3 نماز خواندند ، به صمدخان نماز خواندند ، به نايب حسين كاشاني نماز خواندند ، به ماشاءالله خان نماز خواندند ، به حسين‌خان فراشباشي4 نماز خواندند.
كسي كه در راه كشور كشته گردد ، و كسي كه با كشور نادرستي كند و بكيفر آن نادرستي ، بفرمان دادگاه نابود شود به هر دو نماز خوانند و درباره‌ی هر دو گويند : «ما ازو جز نيكي نمي‌دانيم».
به ثقة‌الاسلام نماز خواندند ، و به مختار علاف كه دار زننده‌ی او بود نماز خواندند ، و درباره‌ی هر دو گفتند : «ما ازو جز نيكي نمي‌دانيم».
شما بپرسيد آيا سود اين نماز چيست؟! از اين گواهيهاي دروغ چه نتيجه مي‌بيوسيد5 ؟!.. مي‌دانم خواهند گفت : «مقصود از «نيكي» اسلام است ، ما بمسلماني آن مرده شهادت مي‌دهيم». مي‌گويم : اين گزارش (تأويل) است. شما را چه شده كه كاري كنيد و بگزارش نياز پيدا كنيد؟!.. از اين گذشته ، آن چه اسلاميست كه صمدخان هم داشته ، مختار علاف هم داشته ، اصغر بروجردي هم داشته؟!.. از همينجا پيداست كه چه معنايي باسلام مي‌دهيد؟! آخر اي بيدينان نادان! صمدخاني كه با كشور و توده‌ی خود نادرستي كرده ، و افزار دست بيگانگان شده و صد كس را تنها بگناه غيرت و مردانگي كشته چنين كسي چگونه اسلام داشته؟!. پس چه زشت است آن اسلامي كه شما مي‌شناسيد! چه زشت است آن اسلامي كه صمدخان و اصغر بروجردي و نايب حسين و ماشاءالله خان و مختار علاف داشته‌اند!
اما يادآوريهايي كه بهنگام خاك سپردن بمرده مي‌كنند ببينيد در يك كار چند بيخردي گرد آمده. گفتيم از اين كار معنايي كه آنان به دين مي‌دهند روشن مي‌شود ، و گذشته از آن چند ايراد بزرگ باين كار توان گرفت :
١ـ كسي كه در زندگي دين داشته در مردگيش هم خواهد داشت و پرسشهايي كه ازو شود پاسخ خواهد داد و نياز بيادآوري نيست ، و اگر كسي در زندگي دين نداشته از پاسخهاي ساختگي كه به نكير و منكر دهد نتيجه براي او نخواهد بود. آيا مي‌توان خدا را فريفت و بچند سخن زباني خود را ديندار نشان داد؟!. آخر مگر دين با زبانست؟!.. مگر دستگاه فرمانروايانِ خودكامه است كه «اسم شب» داده درگذرند؟!.
٢ـ كسي كه مي‌ميرد ديگر با تن او هيچ كاري نيست ، و از همينروست كه آن را زير خاك مي‌كنند و پس از يكي دو روز از هم رفته و رو بنابودي خواهد گزاشت. پس از آن هر كاري هست از نيك و بد با روانست. پس ياد دادن به تن چه سودي دارد؟!.. يك تن بي‌روان چه تواند فهميد؟!..
٣ـ چرا بزبان عربي يادآوري مي‌شود؟!.. مگر كسي همينكه مرد زبانش برگشته و عربي گردد؟!.. مگر ترك و فارس و كرد و افغاني و بربري و هندي همه پس از مردن عرب شوند؟!.. اينها كجايش درست است؟!.. آيا خود اين ، كه كسي را چون بخاك سپردند نكير و منكر با گرزهاي آتشين بر سرش آيند و پرسشها كنند ـ يك افسانه‌ی بسيار رسوايي نيست؟!.. (در همين شماره بخشي را از يك كتابي كه درباره‌ی مردن و مردگانست خواهيم آورد تا بدانند جدايي از كجا تا بكجاست).

پابرگیها :
1ـ «أنا لانعلم منه الا خيراً»
2ـ كسيست كه داروغه‌ی تبريز بوده و زشتكاري را از اندازه مي‌گذرانيده و حاجي اللهيار او را كشته.
3ـ همانست كه در تهران بچه‌ها را مي‌برد و مي‌كشت و گرفتند و دارش زدند.
4ـ همانست كه آزاديخواهان را مي‌گرفت و بدست روسيان مي‌داد و داستان كشته شدن او را در تاريخ امسال نوشته‌ايم.
5ـ بيوسيدن (همچون نيوشيدن) = منتظر بودن ـ و

شادروان میرزا کوچکخان جنگلی

📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش دومین - روادیان - ۲۱

✳️ گفتار دومین - پادشاهان آذربایگان

✴️ دومین دسته‌ی غزان در آذربایگان ؛ بیرون کردن غزان از آذربایگان

🔶راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد
یادداشت شماره‌ی 2 کانال (پایانی)

🔸یک توده برای یک تحول ریشه‌دار نیازمند آنست که حقایق مهمی از زندگانی را یاد گیرد. جنبندگان سیاسی در ایران هرگز به تربیت مردم بها نداده‌اند. آنها خواسته‌اند مردم را پشت سر خود بیندازند و پیش روند و جز این راهی برای کوشش ندانسته‌اند.

🔸یک بنیاد استوار در این کشور کوشش به شایندگی و پیراستن مردم از اندیشه‌های تباه است.

🔸یك مردمی كه آلوده‌ی چند گونه نادانی گردیده‌اند و اندیشه‌های پست و پراكنده بآنان چیره میباشد چه راه چاره دارند جز آنكه خود را از آن نادانیها و اندیشه‌ها رها گردانند؟!..

🔸در ایران جز جنبش مشروطه دیگر جنبشها راه «یا همه یا هیچ» را پیموده.

🔶 راه چه دور و چه نزدیك با پیمودنست كه بپایان میرسد

(یادداشت شماره‌ی 2 ـ پایانی ـ کانال)

🔶 خودسری

(همه‌ی بخشها در یکجا )

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

🔶 مردم چرا نيك نمي‌شوند؟!..

🔸در جهان هيچ كاري بي‌انگيزه نتواند بود ، و آيا انگيزه‌ي اين كار چيست؟!.. آيا بهتر نيست كه در اين باره بجستجو پردازيم و اين راز را بدست آوريم؟..

🔸كساني كه آرزوي نيكي مي‌نمايند و در اين باره بكوششهايي برخاسته‌اند راستي را خواهان نيكي نمي‌باشند و بيشترشان آنچه مي‌گويند دروغ است و خود را و ديگران را مي‌فريبند.

🔸نيك و بد را بنيادي درميان نيست و هر دسته چيزهاي ديگري را نيك يا بد مي‌شمارند و هر دسته‌اي دشمني با گفته‌هاي ديگران مي‌نمايند.

🔶 مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!..

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

🔶 ما چه میخواهیم؟
بخش ششم ـ تکه‌ی 6

🔸در يك توده هنگامي نيكي رواج گيرد كه بنياد زندگاني در آن بنيكي گزارده شود

يكي از بهانه‌هاي ايشانست كه چون شما پراكندگيهاي كيشها و آلودگيهاي مردم را ياد كرده ايراد گيريد پاسخ دهند : اگر مردم بدند گناه دين چيست؟!.
ما مي‌گوييم : مردم هميشه بدند و دين براي همينست كه مردم بد را بنيكي آورد ، و اينكه نمي‌تواند آورد همين دليل بهم خوردن و بيكاره گرديدن آن مي‌باشد.
گاهي با يك خشم و شگفت چنين گويند : مگر پيغمبر ما نگفته نيك باشيد؟!.. مگر نگفته دروغ نگوييد و درستكار باشيد؟!..
اينان نمي‌دانند كه نيك شدن و درستكار بودن مردم بآن آساني نيست و تنها با يك گفتن از پيش نرود ، بلكه مي‌بايد راه براي آن باز شود ، و چنان راهي امروز نيست. نمي‌دانند كه همين كيشها يكي از چيزها است كه راه نيك شدن را بروي مردم بسته است.
داستان اينان داستان آن مرد خاميست كه بر سر بيماري رود و چنين پندارد كه اگر سخن از تندرستي رانْد و ستايش از آن نمود بيمار درست گردد ، يا آن بيخردي كه از بيمار بپرسد : «شما چرا بهْ نمي‌شويد؟!.» و چنان داند كه بهْ شدن بدست خود آدميست.
ما نشان داده‌ايم كه يكي از گرفتاريهاي امروز شناخته نبودن نيك و بد مي‌باشد. در شماره‌ی يكم امسال گفتار بسيار درازي در اين باره نوشته‌ايم : ببينيد : ملا ميرود بالاي منبر ، و موعظه ميكند : نماز خوانيد ، روزه گيريد ، خمس و مال امام بدهيد ، بزيارت رويد ، بحج رويد ، مردگان خود را به قم يا نجف فرستيد ، دعاي كميل خوانيد ، دعاي ندبه خوانيد ، روضه‌خواني برپا كنيد ـ اينهاست نيكيهايي كه او مي‌گويد ، و اگر شما پرسشي از ميهن‌دوستي و مانند اينها كنيد سخت رنجد و بد گويد. فلان روزنامه‌نويس گفتار مي‌نويسد : ورزش كنيد ، تن با آب سرد شوييد ، رمان خوانيد ، بسينما رويد ، پا از تئاتر نكشيد ، تكه‌هاي ادبي نويسيد ، ياد ادبا و شعرا كنيد ـ اينهاست نيكيهايي كه اين مي‌شناسد ، و اگر از نماز و نيايش و اينگونه چيزها پرسيد آزرده گردد. فلان پير به پيروان خود دستور مي‌دهد : «تهذيب نفس» كنيد ، آنچه ديگران در آفاق مي‌بينند شما در اَنفُس بينيد ، فلان ذكر را هزار بار بخوانيد ، فلان چله را بپايان بريد ، مثنوي را بسيار خوانيد ـ اينهاست نيكيهايي كه اين ياد مي‌دهد. در فلان محفل مُبلّغي سخن مي‌راند : كتاب اقدس را حفظ كنيد ، لوح احمد را بسيار خوانيد ، تبليغ كنيد ، در فلان محفل عضو باشيد ، به ولي امر پول فرستيد ـ اينها هم نيكيهاي اينانست. فلان جوان به ياران خود گفتگو مي‌كند : بايد زيرك بود و پول درآورد ، بايد دربند هيچ كس و هيچ چيز نبود ، كه گفت دروغ بد است؟! كه گفت دزدي بد است؟! اينها هم نيكيهاي مادّيانست ، اگر همه را بشماريم سخن دراز گردد ، و شگفت آنكه هر يكي از اينان بديگران ريشخند مي‌نمايند ، و آنان را كسان سبكمغز و گمراهي مي‌شمارند.
ما در آن گفتار اينها را عنوان نموده و گفتيم : «مردم چگونه نيك شوند؟!.» اينگونه چيزها كه مي‌پرسيم خود را بناشنيدن زده و پاسخي نمي‌دهند و پس از زماني يك سخني پيدا كرده و دستاويز ساخته و پيش مي‌آيند : «پيغمبر ما نگفته نيك شويد؟!.. ديگر چه ميخواهيد؟!..» زردشتي هم مي‌گويد : «مگر پيغمبر ما نگفته گفتار نيك و كردار نيك و پندار نيك؟!.. ديگر چه مي‌خواهيد؟!.» بهائي هم مي‌گويد : «مگر پيشواي ما نگفته بهائي بايد جامع تمام كمالات انساني باشد؟!.. ديگر چه مي‌خواهيد؟!..» مسيحي نيز سخن ديگري پيش مي‌آورد. اينها را مي‌گويند و هيچ نمي‌انديشند كه جدا كننده‌ی نيك از بد كه بايد بود؟!.. نمي‌انديشند كه همه‌ی سختيها در اينجاست! همين اندازه ميخواهند كه سخني از پيشوايان خود گويند و بنگهداري كيش پوچ كوشند و هرچه بادا باد!
چنين انگاريد كه كسي ميخواهد بگفته‌ی پيغمبر شما كار بندد و نيك گردد و درستكار باشد ، آيا نيكي و درستكاري از كه ياد گيرد؟!. از فقيه سني؟!. از آخوند شيعي؟!.. از شيخ صوفي؟!. از پيشواي اسماعيلي؟!. يا از كدام كس ديگر؟!.
ما نشان داديم كه در يك توده هنگامي نيكي رواج گيرد كه بنياد زندگاني در آن بنيكي گزارده شود و از نيكان ارجشناسي كنند ، وآنگاه توده را آرماني در پيش باشد ، باين معني كه يك چيز را بخواهد و در راه آن بكوشد. با اينهاست كه يك توده نيك تواند بود وگرنه هيچ كوششي سود ندهد.
همچنين نشان داديم كه اين كيشها كه درميان مردم است خود جلوگير نيكي مردم مي‌باشد.
مثلاً يك كيش كه بمردم ياد مي‌دهد : «هر كه گريست و گريانْد و خود را بگريستن زد بهشت براي او بايا باشد» مردم را از پابندي بنيك و بد بازمي‌دارد. همان «ساختمان انديشه‌اي» كه گفتيم امروز دين را آن مي‌دانند ، تا درميانست از دينداران چشم نيكي نتوان داشت.

پابرگیها :
1ـ شماره‌ی چهارم سال پنجم گفتار «خويهاي پاك». [نک. به کتاب «دردها و درمانها» بخش سوم]
2ـ شماره‌ی سوم همين سال گفتار «نيك و بد» [نک. به کتاب «دردها و درمانها» بخش هشتم]