پاکدینی ـ احمد کسروی

🔶 مردم چگونه نیک ‌شوند؟!..

(بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

1.15K viewsedited 08:06

🔶ما چه میخواهیم؟
بخش ششم ـ تکه‌ی 8

پس از ديري اين را بكويها انداختند. در تبريز هفده و هجده كوي از بزرگ و كوچك شمرده مي‌شد ، نوبت بنوبت آنها را گرديدند. ما آنزمان در هُكماوار مي‌نشستيم. آن كويِ دور و كوچك را هم فراموش نكردند و نوبت بآنجا هم رسيد ، و من چون گزارش اينجا را با ديده ديده‌ام بهتر توانم ستود.
آنزمان در تبريز روضه‌خوانهاي بنامي بود : اين كيست؟.. سلطان‌الذاكرين است با سه پسر خود مي‌آمد ، اين كيست؟ حاجي ملا جعفر عربي‌خوانست (تركي را با لحن عربي ميخواند) با چهار پسر خود مي‌آمد ، اين كيست؟! حاجي‌محمدعلي دَوَچيست ، اين كيست؟! حاجي ملا اسماعيل قره‌آغاجيست ، اين كيست؟! حاجي جناب سرخابيست ...
بدينسان پي هم مي‌آمدند ، و چون چايي خورده و چپق و قليان كشيده شد روضه‌خواني آغاز گرديد. من اين هنگام آغاز جوانيم بود و از اين گونه تماشاها بازنايستادمي ، روز نخست همه را با آنان بودم. آنروز همه روضه‌ی علي‌اصغر خواندند. اين شيوه درميان ايشان بود كه در نشستي كه يكي فلان روضه را خواندي ديگران بايستي دنباله‌ی آن را گيرند. در اينجا چون روضه‌خوانِ نخستين روضه‌ی علي‌اصغر خواند ديگران همه دنباله‌ی آن را گرفتند ، ولي چِسان[=چطور]؟!. يك داستان كوچكي كه دو سطر بيش نيست چگونه بيست و سي تن روضه‌خوان همه از آن گفتند؟!.
ديدني بود كه چه دروغها بافتند ، و چه افسانه‌هايي سرودند ، علي‌اصغر را در خواب ديدند ، و بمحشرش آوردند ، و از جايگاه بس بلندش در نزد خدا سخن راندند ، و در بهشت برايش عروسي كردند. از چيزهايي كه مي‌بايد نويسم و هميشه بماند ، اينست كه پيدايش شفق (سرخي آسمان) را از خون علي‌اصغر ستودند : «خون علي‌اصغر اگر بزمين رسيدي درياي خشم خدا بجوش آمدي و جهان را زير و زبر گردانيدي ، امام نگزاشت خون او بزمين ريزد و با دست آن را گرفت و بآسمان پاشيد و سرخي آسمان از آن پيدا شد». اين را بارها شنيده بودم و آنروز هم شنيدم.
نتيجه‌ی ديگر «سياست حسينيه» پيدايش دسته‌هاي «انتظاريون» بود. در آن دفتر مرد فرنگي «باور داشتن به يك ناپيدايي ، و چشم براه پيدايش او داشتن» را مي‌ستايد و سودهايي براي چنان باوري ياد مي‌كند. از همينجا عنوان بدست ملايان افتاد و نخست در مشهد شيخ محمد نامي از ملايان اسپهان برخاست و دسته‌ی «انتظاريون» (بيوسندگان) پديد آورد ، و از آنجا بشهرهاي ديگر رسيد و به تبريز هم آمد. صد تن و دويست تن و هزار تن در يكجا گرد مي‌آمدند و «دعاي ندبه» مي‌خواندند ، و از دير كردن امام ناپيدا مي‌ناليدند ، و مي‌گريستند ، و كم‌كم كار را بشيون كردن و بسر و روي خود كوفتن مي‌رسانيدند و كساني افتاده از خود مي‌رفتند ، و از بامداد تا شامگاه با اينها بسر مي‌بردند. آرزوشان اين بود كه با زور گريه و ناله امام ناپيدا را به بيرون آمدن وادارند.
در تبريز داستان ديگري پيش آمد ، و آن اينكه چون از ناله‌ها و سر و رو كوفتن‌ها نتيجه نشد پيشواشان كه يك سيدي بود چنين گفت : همه با هم رو بكربلا آوريم و برويم آيَفت (حاجت) خود را از آن درگاه بخواهيم. اين پيشنهاد را پذيرفتند ، و همگي از توانگر و بيچيز ، و از سواره و پياده براه افتادند. نمي‌دانم چند هزار تن رفتند ، و چه اندازه از ايشان در راه از پا افتاد و مرد و چه اندازه بازگشت. از اينها آگاهي نمي‌دارم و بسيار دور مي‌بودم ، ولي اين مي‌دانم كه صد خاندان بگدايي افتاد و فلان سبزيفروش و بهمان چيت‌فروش كه بشور آمدند و خاندان خود را بي‌نگهدار گزارده و رفتند ، پس ازو بچه‌هايش گرسنه مانده و بگدايي افتادند و پس از بازگشت هم خود آنان تهيدست و بيمايه مانده جز گدايي چاره نيافتند.
نيك بياد مي‌دارم كه در آن سال گدايان نويني در كوچه‌ها پيدا شده و براي آنكه دلها را بيشتر بتكان آورند چنين مي‌گفتند : «ما پدرمان بكربلا رفته».
اينست داستان «انتظاريون». آنان كه مي‌گويند : «مردم دين را بكار نمي‌بندند ...» اينها را فراموش كرده‌اند ، و يا از بدي و زشتي اينها آگاهي نمي‌دارند.
اينان از يك چيز هم ناآگاهند ، و آن اينكه : «چرا مردم دين را بكار نمي‌بندند؟!. چرا از آن رو گردانيده‌اند؟!. چرا تا پنجاه سال پيش بكار مي‌بستند و امروز نمي‌بندند؟!. اگر بپرسيدشان به يك پاسخ عاميانه بس كرده چنين گويند : «مردم بد شده‌اند ديگر!» ولي هيچ چيزي در جهان بي‌انگيزه نباشد ، و ما نيك مي‌دانيم كه انگيزه‌ی اين كار چه بوده.

1.2K viewsedited 13:37