📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش سومین - شدادیان - ۱۳
✳️ گفتار نخستین : شدادیان گنجه

✴️ دومین جنگ ابوالسوار با رومیان ؛ جنگ ابوالسوار با بهرام ارمنی ؛ تاخت طغرل‌بیک و ابوالسوار بر آنی

🔶 کتاب فرهنگ چیست؟
گفتار یکم : فرهنگ چیست؟ ، تکه‌ی 1

🔸چون شنيده‌اند درميان ديگر توده‌ها وزارتي بنام فرهنگ هست ، دبستانها و دانشكده‌ها هست ، و درسهايي ببچگان و جوانان داده مي‌شود ، در اينجا نيز ماننده‌اي از آن را پديد آورده‌اند بي‌آنكه نيك بينديشند و معني راست فرهنگ و نتيجه‌اي را كه از آن بايد گرفت بدانند و بفهمند و از روي بينش بكار پردازند.

بنام پاک‌آفرنده‌ی جهان

ما در نوشته‌هاي خود بارها نام فرهنگ برده از آن ناخشنودي نموده‌ايم و اينك در اينجا همه‌ی سخنان خود را در آنباره مي‌نويسيم.

گفتار يكم
فرهنگ چيست؟..
«فرهنگ» از كلمه‌هاييست كه بزبانها افتاده و امروز دستگاه بزرگي در كشور با اين نام خوانده مي‌شود. ولي معناي روشني از آن درميان نيست. ديگران بمانند ، شما اگر بوزارت فرهنگ رويد و سران آن وزارتخانه را گرد آوريد ، و يا استادان دانشگاه را فراهم نشانيد ، و از آنان بپرسيد: «فرهنگ چيست و براي چيست؟.. چه چيزهاست كه فرهنگ ناميده شود؟.. چرا بايد هر خانداني فرزندان خود را بدبستان و دبيرستان فرستند؟.. چرا بايد جوانان درس خوانند؟..» ، بهيچ يكي از اين پرسشها پاسخ درستي نخواهيد شنيد.
بارها ديده‌ام چون چنين پرسشي رفته شنونده در شگفت شده و پاسخ داده : مگر معني فرهنگ دانسته نيست؟!.. و چون گفته شده : «اگر دانسته است شما هم بگوييد» ، درمانده و بخاموشي گراييده ، و يا چنين گفته : «ديگران مگر فرهنگ ندارند؟!.. آنها چطور ما هم همان طور!». اين بوده پاسخي كه داده شده.
راستي هم آنست كه اينان چون شنيده‌اند درميان ديگر توده‌ها وزارتي بنام فرهنگ هست ، دبستانها و دانشكده‌ها هست ، و درسهايي ببچگان و جوانان داده مي‌شود ، در اينجا نيز ماننده‌اي از آن را پديد آورده‌اند بي‌آنكه نيك بينديشند و معني راست فرهنگ و نتيجه‌اي را كه از آن بايد گرفت بدانند و بفهمند و از روي بينش بكار پردازند. (در آن ميان برخي نيرنگهاي بدخواهانه نيز درميان بوده و در پديد آوردن اين فرهنگ كارگر افتاده است.)
اينست ما خود بايد فرهنگ را معني كنيم و نتيجه‌اي را كه از آن بايد بود روشن گردانيم.
فرهنگ آنست كه بچه‌اي كه پس از چند سال پا بميان مردان يا زنان گزارده در زندگي همپا خواهد گرديد ، بايد چيزهايي را كه در زندگاني نياز بدانستن آنها خواهد داشت ياد گيرد كه با يك مغز روشن پا بميان گزارد ، و در هر رشته باياي خود را بشناسد. اينست معني فرهنگ.
اكنون ببينيم چه چيزهاست كه در زندگاني نياز بدانستن آنها هست؟.. يك فهرست كوتاهي از آنها ياد كنيم :
پيداست كه يك بچه نخست بايد خواندن و نوشتن ياد گيرد. بخواندن و نوشتن گذشته از آنكه در كار زندگاني نياز هست ، ياد گرفتن ديگر چيزها نيز بي‌آن نتواند بود ، از اينرو نخست بايد بآن پردازد ، سپس اندكي جغرافي و تاريخ بخواند ، و از دانشها اندك آگاهي بيندوزد ، از تندرستي و دستور آن ناآگاه نماند ، دختران خانه‌داري و بچه‌پروري و كارهاي دستي و پختن و دوختن نيز ياد بگيرند.
اينها چيزهاييست كه براي همگيست و بايد در دبستان فراگيرند. پس از دبستان از يكسو آميغهايي (حقايقي) هست كه هر كسي بايد ياد گيرد : اين جهان چيست؟.. آن را كه مي‌گرداند؟.. ما در آن بهر چه‌ايم؟.. آدمي چيست؟.. چه جدايي ميانه‌ی آن با ديگر جانورانست؟.. هر كسي در زندگاني چه بايايي دارد؟.. توده‌ها با يكديگر چگونه راه روند؟.. از چه راههايي ميتوان از بديها كاست؟.. از چه راههايي ميتوان بهره‌مندي مردم را از آسايش و خرسندي بيشتر گردانيد؟.. سررشته‌داري (حكومت) چيست و چگونه بايد بود؟.. كار و پيشه بهر چيست؟.. بازرگاني چه ميباشد؟.. كشاورزي چگونه بايد بود؟.. باياي مردان با زنان چيست؟.. از اين گونه آموزاكهاي گرانمايه كه ما «دين» يا «آميغهاي زندگاني» مي‌ناميم.

🔶 پولداران و آزمندان
(بخش پنجم)

🔸یك مردمی كه بدان را خوار نداشته به آنان با دیده‌ی توهین ننگرند ، و نیكان را بزرگ نداشته به آنان ارج نگزارند در جهان روی رستگاری نخواهند دید.

🔸این مردم از بس گیج و درمانده‌اند شما هرچه دردها را بشمارید و راه چاره را نشان دهید بی‌پروایی می‌نمایند ، بلكه ریشخند و آزار به شما دریغ نمی‌گویند ، ولی چون هنگامی میرسد كه میوه‌ی تلخ آن دردها و گرفتاریها را می‌چشند ، در آن زمان است كه به تكان می‌آیند ، و این هنگام نیز یگانه چاره‌ای كه می‌شناسند گله و ناله و فریاد است و میخواهند از این راه بلای رسیده را بازگردانند.

🔶 پولداران و آزمندان

(بخش پایانی)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

🔶 سال هفتم پيمان

🔸 بهترين دانشها آنست كه بآدميان معني جهان را بازنمايد و راه زندگاني را بياموزد

🔸یك مردمي تا راه زندگي را نشناسند از دانشها سودي نتوانند برد و همه‌ی جربزه‌ها و نيروهاي آنان بيهوده گردد.

🔸بهترين پارسايي همينست كه همگي از هوسها چشم پوشيم ، و از خودخواهي و خودنمايي درگذريم ، و از پندارهاي بيپايي كه بنام كيش يا به هر نام ديگري درميانست و مايه‌ی پراكندگي مي‌باشد دوري گزينيم

🔶 سال هفتم پیمان

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از ماهنامه‌ی پیمان)

✴️روز هفده دی‌ماه ، روز برداشتن چادر ✴️

یکی از آرزوهای مشروطه‌خواهان و نیکخواهان در ایران برداشته شدن چادر از سر زنان و راه یافتن ایشان به کوششهای توده‌ای بود.
سپس که رضاشاه رشته‌ی کارهای کشور را بدست گرفت و بسیاری از آرزوهای نیکخواهان را بکار بست ، یکی هم «برداشتن چادر» یا با نام آخوندی آن «کشف حجاب» بود که در روز 17 دی 1314 دستورش داده شد و از سال 1315 رسمیت بیشتری یافت.
بمناسبت این روز ما گفتار یکم کتاب «خواهران و دختران ما‌» را که در این زمینه می‌باشد در چند بخش در کانال می‌آوریم.
اینک بخش نخست آن :

🔸١ـ گفتگويي كه چهل سالست هست و هنوز پايان نپذيرفته

يكي از سخناني كه از سي و چند سال پيش در ايران (و همچنين در جاهايي ديگر) پيدا شده و هنوز پايان نپذيرفته گفتگو از رو گرفتن زنهاست.
همه مي‌دانيم كه زنهاي شهرنشين مسلمان ، چه در ايران و چه در كشورهاي ديگر ، تا چند سال پيش رو مي‌گرفتند و خود را از مردان بيگانه (يا بگفته‌ي خودشان : نامحرم) پوشيده مي‌داشتند. باين معني كه چون مي‌خواستند از خانه بيرون آيند و يا بنزد مرد بيگانه‌اي روند سر تا پاي خود را با چادري سياه يا با رنگ ديگر مي‌پوشانيدند و روبندي يا پيچه‌اي به رو انداخته روي خود را با آن مي‌نهفتند.
در ايران تا بيست و سي سال پيش يك گونه جورابهاي بسيار بلند هم رواج مي‌داشت كه از پارچه مي‌دوختند و آن را «چاقچور» مي‌ناميدند.
اين عادتي بوده كه قرنهاي دراز در اين كشور رواج مي‌داشت. چه مردان و چه خود زنان باين عادت چندان ارج گزاردندي و دلبستگي نشان دادندي كه اگر زني اندك سستي در رو گرفتن و تن خود پوشانيدن نشان دادي او را بزبانها انداختندي و «نانجيب و بي‌حيا» شناختندي. بارها دو همسايه يا دو برادر باهم پيكار[=زد و خورد] كردندي بر سر آنكه يكي بزن آن ديگري نگاه كرده و رويش را ديده. دخترها را از نه سالگي به رو گرفتن واداشتندي.

🔸پافشاري ايرانيان در اين زمينه تا آنجا مي‌بود كه چون در ايران جنبش مشروطه برخاست و ملايان و درباريان با آن دشمني مي‌نمودند و ايستادگي نشان مي‌دادند ، اينان براي آنكه مردم را بتكان آورند و برآغالانند [1] چنين مي‌گفتند : «اين لامذهبها امروز مي‌گويند مشروطه شويد ، فردا هم خواهند گفت روهاي زنهاتان باز كنيد». اين سخن كار خود را مي‌كرد و گروهي از مردم تنها بهمين شُوَند[=سبب] با مشروطه دشمني مي‌نمودند.

🔸در سال يكم يا دوم مشروطه در تبريز ميرزا سيدحسين‌خان عدالت كه از پيشاهنگان آزاديخواهي بشمار مي‌رفت ، روزنامه كوچكي با زبان تركي ، بنام «صحبت» مي‌نوشت. در يكي از شماره‌هاي آن گفتاري زير عنوان «كج قابرقا» (دنده‌ی ‌كج) نوشته بشوخيهايي پرداخته بود كه خدا زن را (حوا را) از دنده‌ي كج آدم آفريده ، و درميان سخن فهمانده بود كه ما نيز بايد بزنهاي خود ارج گزاريم و آنها را در زندگاني همراه گردانيده بانجمنها و نشستها بياوريم. از همين چند جمله آشوبي برپا گرديد. مردم بازار را بستند و بهايهوي برخاستند. انجمن ايالتي ناچار شد سيدحسين‌خان را از تبريز بيرون گرداند. اين بود اندازه‌ي رميدگي مردم از شنيدن نام آزادي و روبازي زنان.

با اين حال از همان سالهاي نخست مشروطه اين گفتگو درميان مي‌بود. مشروطه‌تلبان كه بيشترشان نيكخواه اين كشور مي‌بودند زيان آن چادر و چاقچور را دريافته آرزوي برداشته شدن آن را مي‌داشتند. گاهي در روزنامه‌ها درميان سخن جمله‌هايي در آن زمينه مي‌گنجانيدند و در بزمها آشكاره گفتگو مي‌كردند. چيزي كه هست برخي از آنان دلداده‌ي اروپا بوده ، بيش از همه ، پيروي از زنهاي اروپايي را مي‌خواستند كه مي‌بايد گفت : جز تندروي نمي‌بود.

🔸سالها گفتگو مي‌رفت و كم‌كم گوشها پر مي‌شد و رميدگي مردم كمتر مي‌گرديد. در آن ميان دبستانهاي دخترانه برپا گرديد و بسياري از دختران درس خواندند و اينان خودشان هوادار روبازي گرديدند. در روزنامه‌ها سخنان آشكار نوشته شد و رميدگي بيكبار از ميان رفت. بلكه بايد گفت : جنبشي بهمين نام ، بويژه در تهران ، پديد آمد.

در نتيجه‌ي اين گفتگوها روگيري از سختي خود كاست. چاقچور از ميان رفت. روبند جاي خود را به پيچه داد. بسياري از زنان با داشتن چادر و پيچه روي خود را نپوشانيدند. ديگران پيروي كرده نيمي را پوشانيده نيمي را بگشادند. از هر باره جنبش درپيشرفت مي‌بود تا رضاشاه در سال ١٣١٥ آخرين گام را برداشته دستور داد از چادر و پيچه جلو گيرند. اگرچه اين كار بي‌دردسر نگذشت و ملايان و پيروانشان آخرين ايستادگي خود را نشان دادند و در مشهد آشوبي نيز پديد آمد ولي رضاشاه باك نداشت و آن ايستادگيها را نيز از ميان برد.

🔸 درباره‌ي رضاشاه بايد گفت : بسياري از آرمانهاي نيكخواهان ايران را از بنياد گزاردن بانك ملي ، برانداختن كاپيتولاسيون ، يكسان گردانيدن رختها ، كشيدن راه‌آهن و مانند اينها بانجام رسانيد و يكي از آنها نيز رو باز شدن زنها بود.

🔸هرچه هست اين يك كار بزرگ تاريخي بود كه زنهاي ايران پس از هزارها سال چادر و روبند را بكنار گزاردند و با روهاي باز بكوچه‌ها و خيابانها درآمدند. راستست كه اين كار با ناستودگيهايي همراه بود ، و بسياري از زنها و دخترها اينبار از آنسو تند مي‌رفتند و از هر باره پيروي از زنهاي اروپا مي‌نمودند ، با اين حال رويهم‌رفته پيشامد ارجدار بزرگي مي‌بود كه بايستي ارجش شناسند و نگاهش دارند.

🔸ولي چون در ايران يك «سياست بدخواهانه» در كار است و گروهي از وزيران و ديگران كه دسته‌ي بزرگ و نيرومندي مي‌باشند بآن مي‌كوشند كه اين توده را از هر پيشرفتي بازداشته و در همين حال آشفتگي و آلودگي كه گرفتارست پايدار گردانند ، اينست پس از برافتادن رضاشاه بيشتر كارهاي نيك او را بهم زدند و پس گردانيدند. از جمله اين كار را نيز بهم زدند كه از يكسو چادر و روبند را آزاد گزاردند و از يكسو با دست ملايان زنها را به رو گرفتن و چادر بسر كردن برانگيختند. براي اين كار يكي از مجتهدان را كه در زمان رضاشاه ، در همان پيشامد برداشتن چادر و روبند ، از ايران بيرون رانده شده بود ، با پذيراييهاي نيمه‌رسمي به ايران آوردند و او در اين باره كوششهايي كرد. [2] سپس براي ملايان روزنامه‌اي برپا گردانيدند كه پياپي گفتار نويسند و بنام اسلام زنها را بتوي چادر و چاقچور كشانند.

راستست كه از اين كوششها نتيجه‌اي كه گمان مي‌رفت بدست نيامد. زيرا يك دسته بانوان بافهم و دلير ايستادگي نشان دادند. برخي روزنامه‌ها نيز بزبان آمدند. آنچه ما در تهران مي‌بينيم بيش از اين نتيجه پيدا نشده كه برخي پيره‌زالهاي از جهان برگشته و برخي از زنهاي بيسواد و نافهم چادر بسر مي‌كنند بي‌آنكه رو گيرند. ولي يك نتيجه‌ي بد ديگري پيدا شده و آن اينكه از دوتيرگي و دورنگي كه درميانه پديد آمده هر تيره‌اي بآن يكي ريشخند مي‌كند و بد مي‌گويد. از آنسو برخي كهنه‌پرستان ـ از آخوندها و ديگران ـ فرصت پيدا كرده زبان بدگويي بزنان درسخوانده و نوانديش باز كرده‌اند. اين خود نتيجه‌ي بديست و مي‌توان گفت كه خواست بدخواهان نيز بيش از همه اين بوده است.

به هر حال گفتگو پس از چهل سال هنوز پايان نپذيرفته. اينست ما مي‌خواهيم در اينجا در اين باره آنچه گفتنيست بگوييم و زمينه را نيك روشن گردانيم كه جاي بهانه براي كسي بازنماند.
(دنباله‌ی این گفتار فردا خواهد آمد)

[1] : براغالانیدن = بهایهوی و دشمنی برانگیختن
[2] : این ملا آقا حسین رضوی قمی بوده. درباره‌ی او و کارهایش بنگرید به کتاب «دادگاه» ، گفتار چهارم.

چادر و پیچه

روبند

چاقچور

رضاشاه ،‌ پادشاه نامی ایران

پیمان سال ششم ، شماره‌ی یکم ، صفحه‌ی 59
(601059)

امامزاده‌ی دوره‌گرد یا

رواج «فرهنگ» در حکومت ملایی

اين نام دين كه مي‌بريم و از پيوستگي آن با دانش گفتگو ميكنيم خواستمان از آن ، ديني است كه خود ما مي‌شناسيم و بنام پاكديني برواجش مي‌كوشيم ، و كيشها و دينهاي ديگري كه هست نمي‌خواهيم. زيرا اين گفته‌ها با آنها راست نيايد. بارها ديده‌ايم كساني كه پيمان را مي‌خوانند و هواداريهاي بسيار سخت ما را به دين و پاسخهاي استواري را كه به بيديني ميدهيم مي‌بينند همه‌ی آنها را بكيش يا دين خود مي‌بندند و درميان گفتگو با خود ما برخ ما مي‌كشند اينست اين يادآوري را مي‌كنيم كه خواست ما از دين در اينجا و در مانند اين همانست كه خود دنبال مي‌كنيم. در دينها و كيشهاي ديگر هيچ ارجي بدانشها نگزارده و پرواي آنها نكرده‌اند تا گفته شود پيوستگي در ميانه چيست. (601059)

📘 شهریاران گمنام

❇️ بخش سومین - شدادیان - ۱۴
✳️ گفتار نخستین : شدادیان گنجه

✴️ دومین جنگ ابوالسوار با رومیان ؛ جنگ ابوالسوار با بهرام ارمنی ؛ تاخت طغرل‌بیک و ابوالسوار بر آنی

🔶 در پیرامون زبان
(بخش یکم)

🔸زبان یك توده آیینه‌ی فهم و اندیشه‌ی ایشانست و یك زبان نارسا اندیشه‌ها را نیز نارسا گرداند و ایرانیان اگر میخواهند از توده‌های بافهم و دانش جهان بشمار روند باید دارای یك زبان درستی باشند

🔸فارسی یكی از زبانهای روان و آسان و ساده‌ی جهانست.

🔶 در پیرامون زبان

(بخش یکم)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

شادروان آزاد مراغه‌ای که در راه بیرون راندن واژه‌های بیگانه از زبان فارسی و تغییر خط میکوشید. او همچنین از کوشندگان جنبش برداشتن چادر بود.