🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 1

🔸 آريستيديس‌1
آريستيديس‌ پسر لوسيماخوس از تيره‌ى انتيوخيس‌2 از شهر آلوپيكى‌3 بود. درباره‌ى دارايى ‌او سخنهاى گوناگون رانده شده. برخى مى‌گويند او زندگى خود را با تنگدستى بسر داد و چون پس از مرگش دو دختر بازگزاشت اينان از ندارى مدتهاى درازى بى‌شوهر بودند و كسى ‌خواستار آنان نمى‌شد. ولى ديمتريوس فاليرى برخلاف اين سخن در كتاب خود كه درباره‌ی سقراط نوشته چنين‌ مى‌گويد كه زمينى در فاليروم بنام آريستيديس معروف بود كه هم در آنجا بزير خاك رفت‌ و براى اثبات اينكه آريستيديس مرد توانگرى بوده دليلهايى‌ ياد مى‌كند4.
آريستيديس با آنكه‌ همدست و دوست كليسثينس‌5 بود و او كسى است كه پس از بيرون كردن بيدادگران بنياد فرمانروايى گزارد. همچنين او لوكورگوس لاكيدومینى‌6 را پسنديده و هميشه در رفتار و كردار پيروى ازو نشان مى‌داد و او را بر ديگر سياستگران و كشورداران برترى مى‌نهاد. با اين‌ حال‌ خود او هوادار آيين آريستوكراسى بود و از اين جهت ثميستوكليس پسر نئوكليس با او در زمينه‌ى سياست حكمرانى مخالف بود. كسانى گفته‌اند : اين دو تن چون از كودكى با هم بزرگ شده بودند از اين جهت هميشه با يكديگر چه در گفتار و چه در رفتار مخالفت داشتند. ولى از همان زمان ديرين سرشت و خوى هر يكى جداگانه مى‌نمود. آن يكى چابك و دلير و حيله‌ساز و به هر كارى هوسناك و اين يكى آرام و پابرجا و دادگر و از دروغ و حيله بيزار بود و با اين تفاوت آشكار با هم بزرگ‌ مى‌شدند. آريستون خيوسى مى‌گويد آن دشمنى كه در میانه‌ی اين دو تن برپا بود و كارش بدانسان بالا گرفت همانا مايه‌ى آن يك داستان دلدادگى بود. بدينسان كه هر دوى ايشان دل به زن زيباى جوانى بنام استسيلااوس‌7 از مردم كئوس‌8 باخته و بى‌اندازه او را دوست مى‌داشتند و بنام همچشمى با هم دشمنى مى‌نمودند. سپس با آنكه زيبايى آن زن كه مايه‌ی اين دشمنى بود از ميان رفت دشمنى اينان همچنان بازماند و در كارهاى كشورى نيز دخالت پيدا نمود.
ثميستوكليس دسته‌ی هواخواهانى را گرد سر آورده خود را نيرومند گردانيده بود و چندان ‌تعصب مى‌ورزيد كه چون يكى باو گفت : اگر شما هوادارى را رها مى‌كرديد بهترين داور بشمار بوديد. او در پاسخ گفت : «من مى‌خواهم هرگز در محكمه‌اى نباشم كه دوستان من در آنجا برترى بر ديگران ‌نخواهند داشت.» ولى آريستيديس را بايد بگوييم راه خود را در زمينه‌ی سياست و زندگى به تنهايى مى‌پيمود و بيش از همه خواستار اين بود كه با همراهان خود در بديهايى كه دارند همراهى ننمايد و نيز از راه‌ پسند و خرسندى آنان را بکارهاى ناستوده دلير نگرداند. زيرا هميشه بر اين عقيده بود كه تنها پاكيزگى گفتار و رفتار اوست كه مى‌تواند مايه‌ی راهنمايى مردم برستگارى باشد.
ولى چون ثميستوكليس ايستادگى بى‌اندازه در برابر او داشت و پياپى تغييرهايى داده‌ كارهاى او را ناانجام مى‌گزاشت ، آريستيديس خود را ناگزير مى‌ديد كه او نيز با هر كار ثميستوكليس مخالفت نمايد و اين رفتار را گاهى بقصد نگهدارى خود پيش مى‌گرفت و زمانى آن قصد را داشت كه از بزرگى روزافزون ثميستوكليس و گروندگى مردم باو جلوگيرى كند. چنين مى‌پنداشت كه اندك سودهايى را ازآن توده كه از دست دهد بهتر از آنست كه ‌ثميستوكليس را در آن راه پيشرفت آزاد بگزارد. سرانجام روزى در يك موضوع كه بسود مردم بود ولی او بدشمنى ثميستوكليس ايستادگى نموده كار خود را پيش برد از انصاف ‌نگذشته چنين گفت : تا شما مرا و ثميستوكليس را از شهر بيرون نفرستيد آتن آسوده نخواهد بود. هنگام ديگرى پيشنهادى كرده بود و با آنكه انبوهى مخالف آن بودند او پيشنهاد را پيش برد ولى چون رئيس انجمن مى‌خواست موضوع را به رأى بگزارد خود او چون از گفتگوهايى كه شده بود از پيشنهاد پشيمان گرديد از اين جهت آن را از تصويب بازداشت. نيز او چه‌بسا كه انديشه‌هاى خود را با دست ديگر كسان بميان مى‌گزاشت و اين براى آن ‌مى‌كرد كه ثميستوكليس آن را ازو شناخته مخالفت ننمايد و از اين راه زيان بتوده نرسد.



1ـ Aristides
2ـ Antiochis
3ـ Alopece
4ـ اين دليلها را پلوتارخ نقل نموده و يكايك پاسخ گفته ولى ما از ترجمه‌ی آنها واگذشتيم.
5ـ Clisthenes
6ـ Lycurgus
7ـ Stesilaus
8ـ Ceos

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست یکم : معني «ادبيات» و تاريخچه‌ي آن واژه
تکه‌ی 5

🔸 چنانكه در تاريخ مشروطه بازنموده‌ام در ايران دبستانها بشيوه‌ی اروپايي پيش از مشروطه بنياد گزارده شد و بنيادگزاران آنها آزاديخواهان مي‌بودند ولي پس از مشروطه وزارت فرهنگ يا بهتر گويم ـ يك دسته از بدخواهان كه براي راه بردن فرهنگ ايران و زهرآلود گردانيدن آن برگزيده شده بودند ـ دست بروي آن دبستانها گزاردند كه چيزها بآنها افزودند و چيزها كاستند.
از جمله اينان چون برنامه‌هاي فرانسه‌اي را ترجمه مي‌كردند در برابر واژه‌ی «ليتراتور» واژه‌ی «ادبيات» را گزاردند. در حالي كه در زبان فرانسه و ديگر زبانهاي اروپايي ، «ليتراتور» بمعني ديگريست و در زبان فارسي «ادبيات» بمعني ديگري.
ليتراتور در زبانهاي اروپايي بمعني همه‌ي «چيزهاي نوشته» است و در برنامه‌هاي آموزشگاهها همانا آن را در برابر دانشها گزارده و بچيزهايي كه جز از دانشهاست ولي بايد بشاگردان آموخته شود ـ از تاريخ و جغرافي و گرامر و زبان و شعر و مانند اينها ـ گفته‌اند. به هر حال ليتراتور بمعني بسيار بزرگتريست و تنها بمعني شعر نيست.
ليكن ادبيات در فارسي تنها بمعني شعر و چيزهاي بسته بشعر است.
آنگاه در اروپا شعر هم باين معني كه در ايران مي‌بوده نيست. در آنجا بياوه قافيه بافتن و با سخن ‌بازي كردن شناخته نبوده.
اين يك غلطكاري در ترجمه مي‌بود. ولي از كجا كه آن را دانسته و فهميده نكرده‌اند؟ ما چنين مي‌فهميم كه دانسته و فهميده غلط كرده‌اند و دو نتيجه‌ی خاينانه از اين يك غلط گرفته‌اند :
نخست به همان دستاويز ، شعر يا قافيه‌بافي و سخنبازي را درميان درسهاي دبستانها جا داده‌اند و براي آن ارجي درميان توده پديد آورده‌اند. اگر فراموش نشده پيش از آنكه ما «پيمان» را آغاز كنيم و آن گفتارهاي پياپي را درباره‌ی بدي شعر بنويسيم بخش بزرگي از درسهاي شعر و ادبيات مي‌بود. از جمله «تاريخ‌الشعرا» در برنامه نوشته شده و در همه‌ی كلاسها يك درس از آن مي‌بود.
دوم از همان راه همه‌ي ستايشهايي كه در زبانهاي اروپايي درباره‌ی «ليتراتور» مي‌بود بر سر «ادبيات» آوردند و يك چيز كوچک بي‌مغز را بزرگ و مغزدار نشان دادند.
در زبانهاي اروپايي ستايشهايي درباره‌ی ليتراتور هست. مثلاً گفته‌اند : «ليتراتور زبان توده است». اين سخن دور نيست. زيرا آنچه حال يك توده را مي‌رساند ، بيش از همه ، نوشته و كتابهاي ايشانست ولي اين سخن درباره‌ی ادبيات ايران كه همان شعر و سخنبازيست راست نيست. مثلاً درباره‌ی ادبيات ايران كه همان شعر و سخنبازيست راست نيست. مثلاً در زمان مغول مردم ايران همه گزند ديده و سوگوار مي‌بودند. مليونها مردان كشته شده و هزارها دختران و زنان ببردگي افتاده از همه‌ی دلها آه و ناله سر مي‌زد. ولي شاعران در همان زمان كمترين اندوهي از خود نشان نداده‌اند و با آنهمه گرفتاري مردم آنان پروايي نكرده همه سخن از باده و مستي گفته «يار ، يار» سروده‌اند. يكي از شاعران آن زمان سعديست. آيا شعرها و نوشته‌هاي او زبان توده است؟!. سعدي سال 656 را كه سال كشتار عراق و بغداد است سال خوشي خود شمارده است.
همچنان گفته‌اند : «ليتراتور نماينده‌ی انديشه‌هاي يك توده است». اين هم دور نيست. شما اگر مي‌خواهيد از بلندي يا از پستي انديشه‌هاي يك مردم آگاه شويد يكي از راههايش آنست كه كتابها و نوشته‌هاي ايشان را بخوانيد. ليكن اين هم درباره‌ی ادبيات ايران راست نيست. آيا كسي از «مقامات حميدي» و شعرهاي انوري پي بانديشه‌هاي مردم آن زمان تواند برد؟!.
ولي چون «ليتراتور» با «ادبيات» ترجمه شده بود همه‌ی آن ستايشها بهره‌ي اين مي‌گرديد و همين در انديشه‌ها جا باز مي‌كرد : مثلاً اگر شما مي‌خواستيد با يكي از جوانهاي درسخوانده بسخن پرداخته بگوييد : «آخر اين شعرها و تاريخ شعرا كه بشاگردان مي‌آموزند چيست؟!. چه سودي از آنها خواهد بود؟!.» می‌دیدی دلسوزانه پاسخ داده و گفت : «په آقا چه می‌فرمایید؟!.. اينها ادبيات است. شما كتابهاي اروپا را بخوانيد تا ببينيد از ادبيات چه ستايشها مي‌كنند.» بيچاره جوان نمي‌دانست چه فريبي خورده است.
اين بود داستان نيرنگي كه گفتم. بدخواهان چنين نيرنگي را زدند و بآن بس نكرده براي رويانيدن تخمهايي كه كاشته بودند به يك كوشش ديگري برخاستند ، و آن اينكه در روزنامه‌ها و درميان جوانان هايهويي بنام شعر و ادبيات برپا گردانيدند و در اين كار دست برخي از شرقشناسان نيز درميان مي‌بود.

🔶 با كلاه و كراوات میروند ، با عمامه و عبا برمیگردند

🔸به كجا؟.. به كربلا میروند ، برای چه؟ میروند تا لباس خود را عوض كنند ، میروند كه دیانت خود را به مردم بنمایانند ، میروند كه معتمد مردم شوند و استفاده نمایند

🔸مردم گناهكار نیستند. گناهكار پیشوایان و ملایان‌اند. اینان معنی راست دین را نمیدانند و زیارت رفتن و نذر كردن و قربانی كشتن و عقیده به امام ناپیدا داشتن را دین میدانند و بس.

🔸هیچ فردی را نرسد كه پیش از پیراستن و آراستن خود سخن از دیگران به میان آرد ـ برادر : پیمان را بخوانید نه برای اینكه به دارنده‌اش سر سپارید. دارنده‌ی پیمان میگوید من آفریده‌ی ناچیزی بیش نیستم و هیچگاه مریدی یا ستایشی از كسی نخواسته و نمی‌خواهد.

🔶 با كلاه و كراوات میروند ، با عمامه و عبا برمیگردند

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

اندیشه‌های متضاد مغزها را از كار انداخته.

(پرچم روزانه ش 89)

راه رهایی برای این كشور جز مبارزه با پندارهای پراكنده و نشر حقایق نیست.

آن جانفشانی كه دیگران در جنگها بكار میبرند ما باید در راه اینها بكار بریم.

دشمن بزرگ ما این گمراهیهاست. باید با همه‌ی توانایی خود با آنها بجنگیم.

(پرچم روزانه ش 91)

آن مردمی كه خود را در پذیرفتن دلیل آزاد شمارند و در برابر حقایق بهیاهوی پردازند سرنوشتشان همین باشد كه در میان بیست ملیون ، ده تن با یك اندیشه و باور پیدا نشود و در سختترین روزی نیز همدستی نتوانند ،

و اینست همیشه در برابر حوادث شكست خورند و لگدمال دیگران گردند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 192)

✴️دولت بما پاسخ دهد

🔸چنانکه خوانندگان آگاهند ، در زمان فرمانروایی رضاشاه در چند زمینه جلو ملایان یا بهتر گوییم ارتجاع گرفته شده بود.

نخست از روی قانون یکسانی رخت (لباس متحدالشکل) تنها شمار کمی از ملایان میتوانستند رخت ملایی بتن کنند. همچنین دادگستری (عدلیه) و دفترهای اسناد رسمی از دست ایشان گرفته شد. با بنیادگزاری مدرسه‌های تازه‌ ، مکتبها که پیشتر در دست ملایان بود رفته رفته برچیده گردید. اوقاف از دستشان بیرون درآمد و چادر برداشته شد. نمایشهای بیخردانه‌ی محرم ممنوع گردید. اینها چند جلوگیر در کار ارتجاع پدید آورد.

🔸باید دانست که عیب این اصلاحات آن بود که چون با زور انجام گرفت (جز از مدرسه‌ها) و بمردم حقایق زندگانی و زیانمندی کیش شیعی و در نتیجه ملایان یاد داده نمی‌شد ، همراهی مردم با دولت از روی باور و فداکاری نبود و در نتیجه همینکه پیشامدهای شهریور 1320 رخ داد و رضاشاه برافتاد ، «کمپانی خیانت» کوشید آب رفته ز جوی (یا همان ارتجاع) را بازگرداند و برای این کار به چند کوششی دست زد که از جمله‌ کارآمدترین آنها میدان دادن بملایان بود. در برابر این کارها از مردم نیرویی فراهم نگردیده بود که بتوانند نقشه‌های خائنانه را بهم زنند و در برابر آنها بایستند.

🔸ملایان که امروز حکومت را بدست دارند و تاریخ را بدلخواه خود میگردانند ، چنان وامی‌نمایند که در زمان رضاشاه همچون فنر فشرده‌ای بودند که چون او رفت بیکبار باز شد. اینها دروغهاییست که ما را بیاد «امدادهای غیبی» می‌اندازد که پیاپی ادعا میکردند در دوره‌ی جنگ با عراق یا در داستان توفان شن در طبس به ایشان رسیده.

🔸در حالی که نه برافتادن رضاشاه بلکه نقشه‌های کمپانی خیانت بود که «امداد غیبی» بشمار می‌آید و ملایان را به میدان بازگردانید.

🔸پیش از آن دسته‌ی بزرگی از ملایان «روحانیت را خاتمه یافته»‌دانسته رخت از تن بدر آورده بودند.

باین جستار در کتاب دادگاه و برخی گفتارهای پرچم اشاره‌هایی و در پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» شرحهایی داده‌ شده و اسنادی در این زمینه آمده است.

🔸 این نقشه‌ها به رُویه‌ی سیاسی و نظامی خود از همان روز سوم شهریور 1320 و برویه‌ی اجتماعی ـ یا همان بازگردانیدن کارهای نیک زمان رضاشاه ـ از کمابیش یک ماه دیگر آغاز گردید.

🔸بدینسان دیده می‌شد که چادر و روبند و سینه‌زنی و زنجیرزنی در کار بازگردیدنست و ملایان و گلِ مولاها رو بفزونی داشته و همچون مردم عشایر و دیگران با رختهای ممنوع به خیابانها درمی‌آیند.

🔸اینها یکایک میدان دادن به ارتجاع می‌بود که به بهانه‌ی دمکراسی و آزادی و مخالفت با «دیکتاتوری» جلوگیری نمی‌شد.

🔸نقشه‌ها تا تابستان سال 1322 همچنان پیش رفت تا زمینه‌ی آورده شدن آقا حسین رضوی (سپس : آیت‌الله حسین قمی») از نجف به ایران آماده گردید. این در کابینه‌ی سهیلی بود که آن ملا چند درخواستی کرد و کابینه‌ی او هم پاسخهای همدلانه داده به درخواستهای او جنبه‌ی رسمیت داد. از جمله درخواستهای او اینها بود :
🔸 آزاد گزاردن زنان در روگیری و بازگردانیدن اوقاف به ملایان.

🔸پس از آنکه کابینه‌ی سهیلی با پذیرش درخواستهای آقا حسین رضوی یا همان آرزوی کمپانی خیانت ، گلوله‌ی دیگری بر تن نیمه‌جان آزادیخواهی در ایران شلیک کرد ، بازار ملایان با تندی بیشتری رو به گرمی رفت.

🔸یک سال بعد در پاییز 1323 کسروی کتاب «دادگاه» را برای جلوگیری از نقشه‌های کمپانی نوشت و برای نخستین بار در ایران از چنان دسته‌ی شوم خیانتکاری پرده برداشت. آن کتاب خیانتهای چندین نخست‌وزیر ، وزیر ، استاندار ، تیمسار و مسئولان وزارتخانه‌ها را آشکار میگرداند. این کتاب کوبنده همچون بمب ترکید.

در زمستان همان سال که کابینه‌ی ساعد رفته و بیات نخست‌وزیر گردیده بود ، دو کتاب بنامهای «دولت بما پاسخ دهد» و «افسران ما» نوشت و سخنان کتاب دادگاه را در آنها دنبال کرد و از بدخواهیهای دیگری پرده برداشت.

تا این هنگام کسروی سخنانی بدین اندازه بیپرده نمی‌نوشت. در این کتابها بود که از دستهای سیاست بدخواهانه‌ای سخن بمیان آورد که زیر بغل ارتجاع را میگرفت تا بتواند بروی پای خود بایستد.

ما از فردا کتاب دولت بما پاسخ دهد را تکه تکه در کانال خواهیم آورد تا خوانندگان بدانند ریشه‌ی بدبختیهایی که ما از رهگذر ملایان امروز می‌کشیم از کجاها بوده است.

این دیباچه را برای روشن گردانیدن زمینه‌ی تاریخی آن کتاب در اینجا آوردیم.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 2

🔸 در همه‌ى فراز و نشيبهاى توده‌ی يونانى او يك حال را داشت و اين پايدارى او براستى ‌شايسته‌ی آفرين بود. زيرا نه از پيشرفت كار و نوازشهاى مردم غرور برو دست مى‌يافت و نه از حوادث ناگوار و سختيهايى كه پيش مى‌آمد زبونى مى‌نمود. چنين عقيده داشت كه بايد بپيشرفت كار كشور و ميهن خود بكوشد و جانسپارى دريغ نسازد بى‌آنكه مزدى يا پاداشى چشم داشته باشد نه‌ اينكه پول و خواسته چشم نداشت درپى شهرت و نيكنامى نيز نبود. از اينجاست كه هنگامى‌ كه در تياتر اين شعرهاى آيسخولوس را مى‌خواندند :
«او نه تنها دادگر مى‌نمايد براستى دادگر است. او بنيكى مى‌كوشد و از زمين دل او جز تخمهاى خردمندى و راهنمايى بخردانه نمى‌رويد.»
همه‌ی تماشاييان بسوى او بازگشته و نگاه كردند باين قصد كه معنى درست اين شعرها همانا اوست.
او براستى بهترين هوادار دادگرى بود و نه تنها با هوسهاى دوستبازى و هوادارى از خويشان نبرد مى‌نمود بلكه از خشم و كينه‌توزى هم سخت پرهيز مى‌جست. گفته‌اند : هنگامى كسى را بمحاكمه كشيده بودند كه دشمن او بود و قاضيان بى‌آنكه دفاع ‌آن مرد را بشنوند مى‌خواستند به رأى مبادرت نمايند آريستيديس بیدرنگ از كرسى ‌قضاوت برخاسته پهلوى متهم نشست و با او در اين باره همزبان گرديد كه مهلت دفاع به وى‌ داده سپس به رأى پردازند. بهنگام ديگرى كه او در ميان دو تن قضاوت مى‌نمود يكى از ايشان چنين گفت : اين مدعى من هميشه از شما بدگويى مى‌كند. آريستيديس روى باو گردانيده گفت : «اين بگو كه بشما چه بدى كرده؟ زيرا در اينجا محاكمه‌ی شماست نه محاكمه‌ی من.» هنگامى كه او را بعهده‌دارى مالياتها برگزيده بودند بحسابها پرداخته چنين دريافت كه‌ بسيارى از كسانى كه رشته‌ی كارهاى توده را در دست دارند و يا پيش از آن داشته‌اند پول توده‌ را بگزاف خرج كرده‌اند ، بويژه ثميستوكليس كه بيش از ديگران زيان بتوده رسانيده و اين ‌دريافت خود را آشكار ساخته بدهانها انداخت. از اين جهت ثميستوكليس كسانى را با خود همدست ساخت و آن هنگام كه آريستيديس ‌مى‌خواست حسابهاى خود را بدهد او را متهم بخيانت ساختند. اين داستان را ادومنيوس‌1 نقل مى‌كند. ولى چون مردان آبرومند و نيكوكار شهر همه‌ هواى او را داشتند از اين جهت تهمت پيشرفت نكرد و او را نه اينكه از جريمه كه بايستى ‌بپردازد آزاد نمودند ، بلكه دوباره همان سمت راست را بدست اختيار او سپردند. اين بار او را چنين وامی‌نمود كه از رفتار گذشته‌ی خود پشيمان است و از اين جهت با نرمى ‌بسيار رفتار مى‌نمود و از آن كسانى كه گزافه‌كارى در پول توده مى‌نمودند حساب ‌نمى‌خواست و اينبود كه اين كسان خرسندى ازو مى‌نمودند و باين بسنده نكرده آتنيان را برمى‌انگيختند كه بار ديگر او را بعهده‌دارى ماليات برگزينند. ولى چون زمان برگزيدن فرارسيد خود او زبان بنكوهش مردم باز نموده چنين گفت : «آنزمان كه من كار خود را بدرستى و پاكدلى انجام مى‌دادم شما مرا متهم كرده آبرويم‌ را ريختيد. اينزمان كه درستى از خود ننموده و دزدانِ مال توده را در كارهاى خودشان آسوده‌ گزاردم بدينسان مرا مى‌نوازيد و آفرينها مى‌خوانيد. ولى من از نوازش و آفرين اينزمان ‌بيشتر شرمناكم تا آن تهمت و آبروريزى آنزمان. من دلم باين حال شما مى‌سوزد كه ‌پاس دلخواه دزدان و بدكاران را نگاهداشتن نزد شما بيشتر قدر دارد تا دلسوزى بگنجينه‌ی توده.» اين بگفته پا بجلو گزاشت تا خيانتهايى را كه در اين بار عهده‌دارى خود بکار ماليات كرده يكايك نشان دهد و بدينسان دهانها را كه بآفرين‌گويى باز شده بود بسته و آن برگزيدن ‌و رأى دادن را ناانجام گزاشت. ليكن از همين راه ارج و بهاى ديگرى پيش دسته‌هاى آبرومند و نيكوكار پيدا نمود.

1ـ Idomeneus

✴️ دولت به ما پاسخ دهد
(تکه‌ی یکم)

این نوشته جداگانه به چاپ رسیده بآقای نخست‌وزیر و به برخی از نمایندگان و وزیران و همچنان باداره‌های روزنامه‌ها فرستاده شده و چون با داستان كتابسوزان همبستگی دارد در اینجا بچاپ می‌رسد تا همه آگاه گردند.
دفتر پرچم

🔸جناب آقای بیات نخست‌وزیر ایران

هنگامی كه برنامه‌ی كابینه‌ی جنابعالی در مجلس شورا در زیر گفتگو می‌بود آقای دشتی [1] درمیان راهنماییهای خود به دولت از جمله چنین گفتند :
«... تمام چیزهایی كه باید به شهوات مردم دهنه بزند از بین رفته است. یك مثل كوچكی در این موضوع گرچه مربوط به ادبیات است عرض كنم. آقایانی كه به ادبیات آشنایی و شناسایی دارند می‌دانند كه سعدی در زبان فارسی بمنزله‌ی قرآن زبان عربی است. یعنی از حیث فصاحت بحد اعجاز است. حافظ بآن بلندنظری باعث فخر و مباهات ایران است. یعنی اگر در یك ملتی فقط حافظ باشد می‌توانند بآن ببالند. مولوی كتابی دارد كه حقیقتاً در دنیا كتابی بآن بزرگی شاید نیست.[2] بدبختانه امروز در این كشور دسته‌ای پیدا شده‌اند كه می‌گویند اینها را باید سوزاند. اینها همگی علامت عصیان است.
مذهب جعفری مذهب رسمی است و قانون اساسی هم آن را تصریح نموده است. عده‌ی پیروان این مذهب هم در دنیا زیاد است حالا یك عده‌ای پیدا شده‌اند كه بر ضد این مذهب چیز می‌نویسند و انتشاراتی می‌دهند. تمام اینها علائم آنارشی و هرج و مرج است باید ما بدانیم كه آیا نباید این روح تمرد و عصیان كه در همه چیز پیدا شده بمأمور دولت یك كامیون قند می‌دهند كه بفرستد مازندران می‌برد بازار می‌فروشد ، خاتمه داد».

🔸پیداست كه بازگشت این سخنان بماست ـ ما كه دسته‌ای هستیم و بنام آزادگان یا پاكدینان شناخته شده‌ایم. آن كسانی كه كتابها را می‌سوزانند ماییم.

🔸آقای دشتی درمیان نمایندگان از سردستگان سیاسیست و جای گفتگو نیست كه گفته‌های ایشان در اندیشه‌ی جنابعالی جا برای خود باز كرده. بویژه كه كتابسوزان و شكایتهای بسیاری كه از آن كرده شده پرونده‌ی بزرگی در دفتر نخست‌وزیری پیدا كرده كه ناچار از آن آگاه شده‌اید.

🔸آنگاه كمتر گمان می‌رود كه در این چند هفته كه جنابعالی نخست‌وزیر می‌باشید ملایان بنزدتان نیامده و زبان بگله و دادخواهی باز نكرده باشند یا از وزارتخانه‌ها بازگشتی در این زمینه نشده باشد.

🔸روی‌هم‌رفته جای گفتگو نیست كه جنابعالی می‌خواهید بدانید پاكدینان كیستند و چه می‌گویند و این كتابسوزان چیست. چرا كتابها را می‌سوزانند. من می‌خواهم خودم پیش افتاده جنابعالی را آگاه گردانم.
گمان نمی‌كنم جنابعالی از كتابهای ما خوانده‌اید و جای افسوست كه امروز هم فرصت خواندن نخواهید داشت. تنها یك راهست ، و آن اینكه یكی از فرزندان یا خویشان خود را كه به فهم و خرد او باور می‌دارید وادارید كه كتابهای ما را ـ از ورجاوند بنیاد ، دین و جهان ، در پیرامون خرد ، داوری ، دادگاه ، و برخی دیگر بخواند و جنابعالی را آگاه گرداند.

ما سخنان بسیار می‌گوییم و در هر رشته گفتنیها می‌داریم و چیزی كه هست ما هر سخنی كه می‌گوییم از روی دلیلست و یك سخن بی‌دلیل نگفته‌ایم. راه ما همان راه دانشهاست. در دانشها به هر زمینه‌ای دلیل یاد می‌كنند. ما نیز به هر گفته‌ی خود دلیلی یاد كرده‌ایم.

به هر حال دولت باید با ما از راه منطق یا از راه قانون پیش آید. از دو حال بیرون نیست : یا دولت می‌خواهد كه باین گفتگو و كشاكش كه برخاسته از راهش چاره كند و آن را فرونشاند و یا نمی‌خواهد.

اگر می‌خواهد باید از راه منطق پیش آید و سخنان ما را بشنود و بفهمد ، و اگر نمی‌خواهد باید ما را بقانون بسپارد و در كار خود آزاد گزارد. جز این دو ، راهی نیست. كسانی می‌پندارند دولت باید با زور از كوششهای ما جلو گیرد. اینان نمی‌دانند كه دولت را زوری نیست.
🔸نیروی دولت همان نیروی قانونست كه چون از آن پا بیرون گزاشت بیكبار بی‌نیروست ، بیكبار ناتوانست. آنگاه چنین چیزهایی را با زور از میان نتوان برد. كشاكش زور و آمیغ[=حقیقت] داستانیست آزموده. از این كشاكش همیشه زور شكست خورده بیرون آمده.

🔸اگر زور توانستی جلو آمیغ را گیرد امپراتوران و پادشاهان اروپا توانستندی مشروطه را از پیشرفت بازدارند. اگر زور توانستی جلو آمیغ را گیرد خانواده‌ی رمانوف توانستی سیل سوسیالیزم را بازگرداند. در همین ایران كشاكش مشروطه و دربار فراموش نگردیده و نتیجه‌ی آن را همه می‌دانیم.

[1] : علی دشتی نویسنده‌ی بنام در آن زمان نماینده‌ی مجلس و راهبر حزب عدالت بود. ـ و
[2] : چنانکه تاکنون چند بار یادآوری کرده‌ایم ، سخنان کسروی در زمینه‌ی ادبیات و شعر چنان دهانها را بسته بود که در مدت زمان میان سال 1313 که این گفته‌ها نخست بار در پیمان چاپ گردید تا کشته شدنش در 1324، از میان ادیبان نامور آن زمان که هر یک «ستاره‌ای در آسمان ادب ایران» بوده‌ یکی پیدا نشد که با دلیل (نه هایهوی) بتواند در برابر سخنان پرمغز او ایستادگی کند. این سخنان دشتی ، نویسنده‌ی چیره‌دست ، خود گواهست که در برابر آن سخنان جز آنکه به این رو آورند که سعدی و حافظ و خیام و مولوی بزرگ بوده‌ و چنان و چنین بوده‌اند و «مفاخر» ما می‌باشند و سخنانی از اینگونه که دیوانشان به منزله‌ی قرآن است ... سرمایه‌ی دیگری نداشتند که پیش آورند. ـ و

🔶 چرا با حقایق نبرد میكنند

🔸كسانی كه سالیان دراز به بیكاری ، مفتخواری ، ستایشگری ، چاپلوسی ، هجو و دشنام ، گزافه و دروغ نان خورده‌اند و هرچه به خیالشان رسیده به نظم كشیده‌اند عقاید پوچِ خانه‌برانداز جبریگری ، خراباتیگری ، باده و ساده‌پرستی ، صوفیگری ، مادیگری ، تعلیمات ضد وطن‌پرستی و... را بین توده انتشار داده‌اند حال به آنها بگویند اینها بیهوده است و یك قسمت از ناتوانی ایران از شماست.
پیداست گریبان چاك میكنند و داد و فریاد نموده و چون حرف حسابی ندارند به بیهوده‌گویی برمیخیزند.

🔸شگفتا در این كشور تاكنون راه تنقید هم شناخته نبوده. هركه میخواسته به گفته‌ی دیگری تنقید كند یكباره به ناسزاگویی برمیخاسته بدون اینكه در گفتارش كوچكترین دلیلی وجود داشته باشد.

🔶 چرا با حقایق نبرد میكنند

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

تا این اندیشه‌های پست و پراكنده درمیانست این توده روی رستگاری نخواهد دید.

(پرچم روزانه ش ۹۱)

بارها گفته‌ایم : این پراكندگی اندیشه‌ها كه شما گرفتارش هستید چاره‌ای جز این ندارد كه حقایقی بیرون آید و این پندارهای پراكنده از میان رود و شما اگر رستگاری میخواهید باید از پذیرفتن حقایق سر باز نزنید.

(پرچم روزانه شماره‌ی ۱۹۲)

این دسته مردان [خونگرم و غیرتمند] فراوانند ، ولی از هم پراكنده‌اند و بهم مربوط نمیباشند.

هر یكی به تنهایی در آتش درد می‌سوزند ، هر یكی به تنهایی می‌اندیشند و چاره‌ای نمی‌توانند.

ما میخواهیم آنان را بهم مربوط گردانیم. میخواهیم همه را بیک راه كشانیم.

بآنانست كه آواز برداشته میگوییم :

بیایید ای غیرتمندان ، بیایید ای دلسوختگان ، بیایید هم‌اندیشه باشیم و بچاره‌ی دردها كوشیم ، بیایید از دور و نزدیك دست بهم دهیم و این توده‌ی گرفتار را رها گردانیم.

رستگاری ایران با دست شما تواند بود. ولی باید بیک راهی درآیید و همگی اندیشه و آرزو یكی گردانید.

باید از دور و نزدیك خود را بما بشناسانید و با ما ارتباط پیدا كنید.

(پرچم روزانه شماره‌ی ۷۱)

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست یکم : معني «ادبيات» و تاريخچه‌ي آن واژه
تکه‌ی 6

🔸 اين كار هم تاريخچه‌اي مي‌دارد كه مي‌بايد بگويم اگرچه سخن بدرازي خواهد انجامد ، اين رازها بايد بيرون ريخته شود.
اگر تاريخ هجده‌ساله را خوانده‌ايد در سال 1289 (1329) دولت خودكامه‌ی روس به ايران التيماتوم داد. بيرون داستان آن بود كه دولت روس از كارهاي مستر شوستر آمريكايي بخشم آمده و بما فشار آورده سه چيز ميخواست : 1) شوستر را بيرون كنيم. 2) ديگر كاركني از بيگانگان بي‌خشنودي دول روس و انگليس نياوريم. 3) دررفت[=خرج] ارتش روس را كه به ايران آمده بود بپردازيم. ولي از درون خواسته مي‌شد دستگاه مشروطه و آزاديخواهي از ايران برافتد ، و در اين كار دست بدخواهان خودمان در كار مي‌بود. باين معني بايستي بخش بيشتر نقشه با دست اينان انجام گيرد.
اينبود دولت نكولايي التماتومش را داد و وزيران نيز رُلهاي خود را بازي كردند و كار بجنگ كشيد و مجاهدان و آزاديخواهان توسريهاي سخت از مشت آهنين دولت روس خوردند و از ميان رفتند. اين زمان دولت گامي بالاتر گزاشت و مجلس را نيز بست. در التماتوم اين را نخواسته بودند. ولي در نقشه‌ی نهاني اين نيز مي‌بوده.
بدینسان نقشه انجام گرفت. ولي يك كار ديگر بازمي‌ماند. توده‌اي كه هفت سال با شورش و جنگ بسر برده و گُرداني از ميان آن همچون ستارخان و يِفرِمخان و حيدر عمواغلي و ديگران برخاسته بودند ، كار او تنها با بستن و پراكندن مجاهدان پايان نيافتي. بيش از همه بايستي انديشه‌هاي آزادي خواهانه را از مغزها بيرون كنند. بايستي مردم را از آن شور پايين آورند. خونها را از جوش اندازند. بايستي ريشه‌ها را بسوزانند ، از بريدن شاخه‌ها سودي نتوانستي بود.
اين كار مي‌بايست با دست خانواده‌ی فروغي و همدستانشان از ايران و پرفسور براون1 و همراهان او از اروپا انجام گيرد ، مي‌بايست اینان بكوششهايي كه درباره‌ی رواج شعر و ادبيات مي‌داشتند بيفزايند و تكان بزرگي پديد آورند. مي‌بايست مردم را سرگرم گردانند. برخي را شاعر سازند ، برخي را شعردوست گردانند ، شعرهاي زهرآلود شاعران را در مغزها جا دهند ، براي انديشه‌هاي جوانان ميدان تازه‌اي باز كنند.
براي اين كار خود عنواني نيز پيدا كرده بودند. زيرا مي‌گفتند : «ما كه نخواهيم توانست در برابر ديگران با قوه و قدرت عرض اندام كنيم. براي ما يك راه باز است ، و آن اينكه ادبيات و تمدن قديم خودمان را بگوش دنيا برسانيم و جلب احترام براي خود كنيم. در اروپا ما را با سعدي و حافظ و خيام و فردوسي مي‌شناسند. بايد ما نيز هرچه مي‌توانيم باينها اهميت دهيم».
اينها سخناني بوده كه پرفسور صديق بيست و چند سال پيش هنگامي كه از اروپا بازمي‌گشت در تبريز در سالن دبيرستان دولتي بزبان آورده و چنين گفته بود » «بهمين جهت من در اروپا با پرفسور براون همدست مي‌بودم و به نشر ادبيات ايران مي‌كوشيديم». يك بار هم من اين سخن را از زبان فروغي شنيدم.
پيداست توده‌اي را كه خواستند فريب دهند اين گونه سخنان دلسوزانه هم پيدا كنند. به هر حال از همان سال 1290 تكاني در ايران در زمينه شعر و ادبيات پديد آورده شد. از اروپا براون «تاريخ ادبيات ايران» مي‌فرستاد ، كتابها چاپ مي‌كرد ، «انجمن خيام» باياي خود را انجام مي‌داد. در ايران گفتارها درباره‌ی شاعران نوشته مي‌شد ، كتابها بچاپ مي‌رسيد ، جستجو از تاريخچه‌ی زندگي شاعران مي‌رفت ، ساتها[صفحه] سياه مي‌گرديد درباره‌ي آنكه سال زاييده شدن شاعري بدست آيد ، مهنامه‌هاي ادبي پراكنده مي‌شد ، در شهرها انجمنهاي ادبي برپا مي‌گرديد ، چَخِشها2 مي‌رفت درباره‌ی آنكه فلان شاعر از كدام شهرست ، در دبيرستانها و دانشكده‌ها بيشتر جوانان (شصت و هفتاد درصد آنها شعر مي‌گفتند ، خيابانها بنام شاعران ناميده مي‌شد ، به سعدي و حافظ و خيام و فردوسي نام «مفاخر ملي» داده شده كتابهاشان پياپي بچاپ مي‌رسيد ، در شهرستانها بروي گورهاي شاعران گنبدها افراشته مي‌شد ، هر شهري براي خود شاعري با چنان گنبدي مي‌خواست. كم‌كم كار بالا گرفته گفته مي‌شد : «شعر وحي است». آشكاره مي‌نوشتند : «شاعر هنگامي كه بشعر گفتن مي‌پردازد روح او بعوالم ديگري ارتباط پيدا مي‌كند ...». كساني از اين اندازه هم گذشته گفتگو مي‌داشتند كه كتاب يكي از چهار شاعر بزرگ را كه فردوسي و حافظ و سعدي و مولوي باشند ، بجاي قرآن برگزينند و آن را «كتاب مقدس» ايرانيان يا «قرآن فارسي» گردانند و سخن در آن مي‌بود كه كدام يكي را برگزينند. هايهويي مي‌بود كه نمي‌دانم چه نامي دهم. در آن ميان داستانهاي خنده‌آوري نيز رخ مي‌داد كه يكي چون در ياد منست در اينجا می‌گويم :


1ـ Edward Granville Brown
2ـ چخيدن = (همچون جهيدن) = مجادله كردن ؛ چخش (همچون جهش) = مجادله ـ و

خاطره‌ای از فریدون جنیدی از شیفتگی پرفسور صدیق به غرب

دو پرفسور : ادوارد براون و عیسای صدیق اعلم

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 3

🔸 هنگامى كه داريوش داتيس‌1 را فرستاد كه بكيفر آتشى كه آتنيان به سارديس‌2 زده بودند گوش آنان را بمالد و خود مى‌خواست بدين دستاويز دست به يونان پيدا كند و يونانيان را زيردست خود گرداند و داتيس به يونان آمده در ماراثون لشكرگاه زد و بويران كردن كشور پرداخت. آتنيان ده تن سردار برگزيدند كه بجنگ او بفرستند. از اين ده تن مشهورتر از همه ‌ملتياديس بوده. پس از آن آريستيديس شهرت داشت و نيروى او نيز در مرتبه‌ی دوم از ملتياديس بود. هر يكى از اين ده تن در روز نوبت خود سردار همگى لشكر بود و همه‌ی اختيار را داشت‌. ولى آريستيديس چون نوبت سردارى باو رسيد بدلخواه و آرزو اختيار را به ملتياديس ‌واگزارده بدينسان بآن ديگران هم فهمانيد كه كهترى از خود نمودن در برابر مردان كاردان و بزرگ نه تنها از ارج يك كسى نمى‌كاهد بلكه خود خردمندى و پاكدلى او را مى‌رساند. و با اين رفتار خود همچشمى را از ميان آنان برداشته و همه را قانع گردانيد كه اختيار سپاه را يكجا بدست ملتياديس بسپارند و او را به هر كارى دست و بال گشاده گردانند. زيرا از آن ‌پس نوبت سردارى به هر يكى كه مى‌رسيد فرمانهاى ملتياديس را بکار مى‌بست. در گرماگرم ‌جنگ چون سپاه ايران بيش از همه در برابر تيره‌هاى لئونتيس‌3 و آنتيوخيس ايستادگى‌ مى‌نمودند ، از اين جهت ثميستوكليس و آريستيديس دست بهم داده سخت تلاش نمودند. زيرا يكى از ايشان از تيره‌ی لئونتيس و ديگرى از تيره‌ی آنتيوخيس بودند. سپس كه ايرانيان را شكست دادند و بكشتيها پس راندند چون چنين دريافتند كه آنان بسوى جزيره‌ها رهسپار نشده‌اند بلكه در نتيجه‌ی جلوگيرى سپاهيان يونانى در دريا و مخالفت باد ناگزير شده بسوى آتيكا روانه گرديده‌اند و ترسيدند كه مبادا بشهر آتن كه تهى از جنگجو و بى‌نگاهدار است حمله ببرند از جهت نه تيره بدان سوى شتافتند و همان روز بشهر رسيدند. ولى آريستيديس را با تيره‌ى خود در ماراثون گزاردند كه مالهاى تاراجى و دستگيران را پاسبانى كند و او باين كار برخاسته و با آنكه نقره و زر و رختهاى گرانبها كه بگفتن نيايد بفراوانى در ميان چادرها ريخته و كنون در دست اينان بود آريستيديس نه تنها خويشتن هيچگونه دستى بآنها نزد و نزديك نرفت بلكه ديگران را هم نگزاشت كه نزديك‌ رفته يا دستى بآنها بزنند مگر آنكه كسانى بدزدى چيزهايى برده باشند و او آگاه نشده باشد ، چنانكه اين كار را كالياس‌4 مشعل‌بردار كرد. زيرا يكى از ايرانيان كه گويا او را ديده و از مويها و نشانيها كه بر سرش بوده او را پادشاه پنداشته بود ، از اين جهت در برابر او بخاك ‌افتاده سپس دست او را گرفته و گودالى را كه در آنجا مقدار گزافى زر نهان ساخته بود نشان داد و كالياس كه مرد بسيار ستمگر و ناپاكى بوده آن زر را برگرفته هم آن مرد را كشت تا كسى‌ ديگر از موضوع آگاه نباشد. از اين جهت در شعرهايى كه براى خنده سروده‌اند بخاندان او نام «لاكوپلوتى»5 داده‌اند كه ‌معنى آن توانگرى يافته از گودال مى‌باشد ، پس از اين پيشامدها اندكى نگذشت كه ‌آريستيديس «آرخون»‌6 برگزيده شد. اگرچه ديمتريوس فاليرى چنين مى‌گويد كه اين سمت او اندكى پيش از مرگش بود كه پس ‌از جنگ پلاتايا رویداد و كسانثيپديس‌7 كه جنگ پلاتاى در سال آرخونى او رویداد. در سالنامه‌ها كه جانشينان او را شمرده‌اند ما هرگز نام آريستيديس را نمى‌يابيم. ولى فاينپوس‌8 كه‌ جنگ ماراثون در سال آرخونى او رويداد ما پشت سر او نام آريستيديس را مى‌يابيم كه ياد كرده شده.
1ـ Datis
2ـ Sardis پايتخت لودياى باستانى كه اينزمان پايتخت آسياى كوچك بود و شهرپان (ساتراپ) ايرانى كه براى آسياى كوچك فرستاده مى‌شد در آنجا مى‌نشست.
3ـ Leontis
4ـ Callias
5ـ Laccopluti
6ـ Archon
7ـ Xanthippides از گفته‌ی خود پلوتارخ پيداست كه يكى از حكمرانان آتن بوده.
8ـ Phaenippus