پاکدینی ـ احمد کسروی

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست پنجم : واژه‌اي كه بسيار شوم درآمده
تکه‌ی 3

🔸 روزي يكي از آشنايان اين شعر حافظ را با يك لذتي خواند :
بعزم مرحله‌ی عشق پيش نِه قدمي كه سودها بري ار اين سفر تواني كرد
گفتم : «عشق چيست؟.» در شگفت شده گفت : «مگر شما معني عشق را نمي‌دانيد؟!.» گفتم : «چرا مي‌دانم. عشق دل باختن بكسي يا بچيزيست. عشق آنست كه شما بزن خوشرويي دل بازيد و در مهر او بيتاب گرديد. اين معني ستوده‌ايست كه از عشق توان فهميد. ولي شاعران به پسران نيز عاشق مي‌شده‌اند. صوفيان با خدا هم عشقبازي مي‌كرده‌اند. اينهاست معنيهايي كه ما از عشق مي‌شناسيم. شما در اين شعر كه خوانديد كدام يكي از اين معنيها را مي‌فهميد؟!.»
چون پاسخي نتوانست و درماند ، خودم دنباله سخن را گرفته گفتم : «اگر بگوييد معني نخست (عشق به زن) را مي‌فهمم كه بيجاست. زيرا عشق به يك زن كاري اختياري نيست تا كسي بگويد : «بعزم مرحله‌ی عشق پيش نِه قدمی». آنگاه از آن عشق سودي هم چشم نتوان داشت. حاليست كه بي‌اختيار گريبانگير آدمي گردد و بيتابش گرداند و از كارش بازدارد و چاره جز آن نيست كه زن را بگيرد و همسر خود گرداند و از رنج و سوزش بازرهد. آمديم بر سر معني دوم (عشق به پسر). نخست آن عشق طبيعي نيست و جز كسان بيمار بآن دچار نگردند. آنگاه كاري ناپاكست. پس از همه‌ی اينها اختياري نيست. آنگاه آن هم سودي ندارد ، بلكه زيان بسيار دارد.
اگر بگوييد كه معني سوم (عشق بخدا) خواسته شده در آنحال ايرادهاي ديگر پيش خواهد آمد. نخست تو كه صوفي نيستي تا از انديشه هاي صوفيانه لذت بري. دوم حافظ صوفي نبوده كه آن معني را بخواهد. آنگاه در همان غزل پيش از آن بيت مي‌گويد :
بسر جام آنگه نظر تواني كرد
كه خاك ميكده كحل البصر تواني كرد
در پشت سر آن مي‌گويد :
مباش بي‌مِي و مطرب كه زير چرخ كبود
كز اين ترانه غم از دل برون تواني كرد
آيا با اين شعرها معنا مي‌دارد كه بگوييم خواستش عشق بخداست؟!. من مي‌خواستم آن بدانم كه شما از اين واژه‌ی عشق چه معنايي در انديشه داريد؟ چه چيزي به پيش چشم مي‌آوريد كه بدانسان لذت مي‌بريد؟!. پرسش من از شما اينست.
با لبخندي گفت. «راستش آنست كه من معناي روشني از اين بيت در انديشه نداشتم. اين شرحي كه شما داديد هيچگاه بانديشه‌ی من نيامده بود. ما عادت كرده‌ايم كه اين شعرها را بخوانيم و يك معناي نارونشي بفهميم و لذت بريم. من اقرار مي‌كنم كه عشق در شعرهاي ما يك كلمه‌ی مبهمي است. ما نيز به همان ابهامش قانع شده شعر را مي‌خوانيم».
گفتم : راستش گفتي. درد اينجاست كه اين تنها درباره‌ی عشق نيست. در ديگر عنوانها نيز چنانست. مثلاً : واژه‌هاي تمدن ، اخلاق ، دين ، سياست ، فرهنگ (يا تربيت) چيزهاييست كه بزبانها افتاده و همه‌ی آنها اين حال را مي‌دارد. از هيچ كدام معني روشني در دلها نيست. ما آزموديم هنگامي كه از كسي مي‌پرسيم : تمدن يا دين يا اخلاق چيست درمي‌ماند و پاسخي نمي‌تواند. بارها ديده شده كسي درباره‌ی «اخلاق» گفتار نوشته و آورده كه ما بچاپ رسانيم و چون پرسيده‌ايم «اخلاق چيست؟!.» پاسخ درستي نتوانسته و درمانده. بي‌شُوند نيست كه هميشه مي‌گوييم : اين مردم گيجسر شده‌اند ، بي‌شُوند نيست كه هميشه از گيجسري مردم گله‌ها مي‌نويسيم.
شما نيك انديشيد كه مردمي با چنين گرفتاري كارشان بكجا تواند رسيد؟!. مثلاً مي‌گويم : مردمي كه معني راست تمدن را نمي‌دانند ، در شاهراه تمدن چه پيشرفتي توانند داشت؟!. مردمي كه معني اخلاق را نمي‌دانند ، چگونه خيمهاي خود را نيك توانند گردانيد؟!. مردمي كه معني راست «فرهنگ» را نمي‌دانند آيا جز اين تواند بود كه بدخواهاني بميان افتند و دستگاه بزرگي چينند و بنام فرهنگ به آشفته گردانيدن مغزهاي جوانان كوشند؟!
اينها سخناني بود كه با آن آشنا راندم. دانستنيست كه در هايهوي اخير كه بدخواهان در پيرامون ادبيات برانگيخته‌اند ، يكي هم كوشيده شده كه از واژه‌ي عشق و از معني پستي كه شاعران بآن داده‌اند سود جسته. بارها ديده مي‌شود : فلان نويسنده گفتاري درباره‌ی حافظ يا سعدي نوشته است و از جمله چنين مي‌گويد : «در عشق بيانات بسيار عالي دارد» : بارها ديده مي‌شود بهمان مرد در سخن راندن از ادبيات ، سخن از عشق بميان آورده است و چنين مي‌نويسد : «يكي از مزاياي ادبيات ايران بيانات بسيار دقيق و پرشوري است كه شعراي بزرگ در زمينه‌ی عشق داشته‌اند ...»

1.41K views07:30