بدانید ای ایرانیان ! شما را پراکندگی بیچاره و درمانده گردانیده. ( پرچم روزانه ش 157)

در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 4

مي‌بايد چگونگي را روشن گردانم : بايد دانست گفتگوي ما در آن نيست كه آدمي از بوزينه جدا شده و يا خود جداگانه آفريده شده. براي ما جدايي ندارد كه چنانكه گفته‌ی كيشهاست خدا گِلي ساخته و قالبي از گِل پديد آورده و در آن جاني دميده و يا چنانكه گفته‌ی دانشمندانست آن را از بوزينه‌اي جدا گردانيده باشد. اين بما نخواهد برخورد كه گفته شود آدمي از بوزينه جدا گرديده.
گفتگوي ما از جاي ديگر است. ما مي‌گوييم : آدمي اگرهم از بوزينه جدا گرديده خود «آفريده‌ی ويژه‌ايست». شما نتوانيد گفت : «بدانسان كه بوزينه از ليمور برخاسته هم بدانسان آدمي از بوزينه برخاسته ». ميانه‌ی آدمي و بوزينه گودال بسيار بزرگي باز است و آن گودال را با «حلقه‌ی گمشده» نيز پر نتوان گردانيد. در اينجا گفته‌ی خود داروين بجاست كه «جهشي» رخ داده. در اينجا قانون سپهر=طبیعت روش خود را ديگر گردانيده. در اينجا دست آفريدگار در كارهاي جهان نمودار گرديده. آدمي اگرهم از بوزينه است آفريده‌ی ويژه‌ايست. ميوه‌ی درخت آفرش است ، برگزيده‌ی آفريدگانست.
نام «جهش» را كه بردم مي‌بايد آن را روشن گردانم. اين خود جُستاري ارجدار است.
چنانكه گفتيم اين نام را داروين برده. ولي ما آن را گرفته بهتر و بيشتر بازنموده‌ايم. جهش آنست كه در پيشرفت آفرش يا پيدايش آن گاهي چيزهاي نابيوسيده[=غیرمنتظره] پديدار شده. كارهاي جهان كه همچون حلقه‌هاي زنجير بهم بسته است و هر يكي پديد آمده از ديگري مي‌باشد ، گاهي چيزهايي پديدار شده كه همبستگي با چيزهاي پيشتر نداشته كه تو گويي زنجير گسيخته شده و درميان رخنه‌ی بزرگي پديد آمده.
براي اين از گفته‌هاي خود دانشمندان مثل توان آورد. مثلاً تئوري لاپلاس كه ديگران نيز پذيرفته‌اند داستان آفرش را چنين نشان مي‌دهد :
خورشيد و زمين و ماه و ديگر كره‌ها توده‌ی بخاري مي‌بوده در فضا ايستاده. ناگهان تكاني درو پيدا شده و بدور خود چرخيدن گرفته.
پس از زمان بسياري تكه‌اي از آن جدا شده و اين نيز كره‌اي گرديده كه هم بگرد خود و هم بگرد كره‌ی مادر چرخيدن آغاز كرده.
اين كره زمان درازي تهي مي‌بوده تا هنگامي رسيده كه رُستنيها در آن پديد آمده.
باز زمان درازي گذشته تا هنگامي رسيده كه زندگي در آن آغاز شده و جانوران پديد آمده‌اند.
باز زمان درازي گذشته تا آدمي رخ نموده و بزندگي پرداخته است.
اينها هر يكي كاري نابيوسيده بوده و جهش بشمار است. توده‌ی بخار كه نمي‌چرخيده چه شده كه چرخيدن گرفته؟!. چه شده كه تكه‌اي از آن جدا شده و كره‌اي جداگانه گرديده؟!. تا بآخر همچنان توان پرسيد.
پس در جايي كه در پيشرفت آفرش چنين جهشهايي توانستي بود چه جاي شگفتست كه پيدايش آدمي نيز از آنها باشد؟!. چه جاي شگفتست كه او آفريده‌ی ويژه‌اي باشد؟!.
اينها چيزهاييست كه دانشمندان گفته‌اند و ما نيز پذيرفته‌ايم و از روي آنها دليل مي‌آوريم و امروز هوده‌هايي مي‌گيريم. با اين حال دور نمي‌دانيم كه در آينده اينها از ميان رود و دانشمندان زمانهاي آينده ، آن رخنه‌هايي را كه امروز در نظر ما پديدار است از ميان بردارند. مثلاً ما امروز پيدايش زندگاني را در روي زمين چيزي نابيوسيده مي‌شناسيم. ليكن تواند بود در آينده زمينه روشنتر از اين گردد و اين دانسته شود كه همان پيدايش زندگاني چيزي نابيوسيده نمي‌بوده. از همان پيشرفت كم‌كم باين هوده رسيده شده. چنين چيزي دور نيست. ولي اين ، سخنان ما را ديگر نخواهد گردانيد. زيرا چگونگي هرچه بوده باشد ، زندگي جز از نازندگيست و هيچگاه نتوان زندگي را با نازندگي به يك رشته كشيد. همان حال را ميدارد آدمي با جانوران ، پيدايش آدمي از هر راهي بوده است باشد ، جدايي او از بوزينه يا از هر چيز ديگر به هر گونه‌اي بوده است باشد ، به هر حال آدمي جز از جانورانست و اين را با آنها به يك رشته نتوان كشيد.
دليل همه‌ی اينها آن دستگاه روانست. اين دستگاه آدمي را از جانوران بيكبار جدا گردانيده. اينها آدمي را بيكباره بالا برده. در اينجاست كه ما مي‌گوييم : «آدمي اگرهم از جنس جانورانست با آنان نه يكسانست».

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 2

🔸 زيرا الكساندر هنگامي كه در آسيا بود و شنيد ارسطو گفتارهايي از آنگونه دانشها نگاشته و ميان مردم پراكنده ساخته نامه‌اي با زبان بسیار ساده باو نوشته و در آنجا از فلسفه گفتگو كرد و اينک عبارتهاي نامه‌ی او : «از الكساندر به ارسطو درود. شما نيك نكرديد كه كتابهاي خود را درباره‌ی دانشهاي زباني ميانه‌ی مردم پراكنده نموديد. زيرا ما ديگر با چه چيز مي‌توانيم بمردم فزوني جوييم؟ پس از آنكه شما چيزهايي را كه ما ياد گرفته و ويژه‌ی خود مي‌شماريم در دسترس همگي مردم گزارديد؟ من بنوبت خود مي‌نويسم كه من برتری خود را بر مردم بیش از همه از راه دانستن چیزهای برتر مي‌شمارم نه از راه توانايي و پهناوري پادشاهي خود بدرود.» ارسطو نيز با اينكه خود را از آن حس برتري‌جويي كنار می‌شمارد ، باز پراكنده كردن او اين دانشها را با پراكنده نكردنش يكسان است. چه اگر راستي را بخواهيم كتابهاي او در عالم حكمت با شيوه‌ی خاصي نگارش يافته كه هر كس از آنها بهره‌مند نمي‌تواند بود ، بلكه خود ياداشتهايي است براي فهميدن كساني كه از پيش از آن در زمينه‌ی آنها آگاهيهايي در دست داشته‌اند.
هم بيگفتگو است كه الكساندر علاقه‌اي را كه به طب داشت از آميزش با ارسطو پيدا كرده بود و او نه تنها طب را ميدانست بلكه آن را بكار هم مي‌بست كه هر زمان كه يكي از همراهان او بيمار مي‌شد براي ايشان دستور خوراك و پرهيز مي‌داد. نيز درمان براي بهبودي ياد مي‌كرد. چنانكه ما در نوشته‌هاي او اين را مي‌يابيم. نيز او ميل بخواندن و ياد گرفتن را در نهاد خود داشت و چنانكه اونيسيكريتوس1 خبر مي‌دهد هميشه نسخه‌اي را از الياذه‌ی هومرس كه ارسطو آن را تصحيح كرده بود و «نسخه‌ی صندوق» مي‌ناميدند همراه خود داشت و آن را با خنجر خود شبها زير بالين مي‌گزاشت و پيوسته مي‌گفت كه اين كتاب گنجينه‌ای همراه برداشتني است كه همگي دانشها را درباره‌ي جنگ در بر دارد. هنگامي كه او به آسياي بالا رسيده بود چون از ديگر كتابها تنگدستي مي‌كشيد به هارپالوس2 دستور فرستاد كه پاره‌ای كتابهايي براي او بفرستد. او نيز تاريخ فيليستوس3 را با مقدار بسياري از بازيهاي اييوريپديس4 و سوفوكليس5 و آييسخولوس6 و پاره‌ای از غزلهايي كه تيليستيس7 و فيلوكسينوس8 سروده بودند بفرستاد.
الكساندر تا ديرزماني ارسطو را سخت دوست داشته گرامي مي‌گرفت و چنانكه خودش بارها مي‌گفت ارسطو را كمتر از پدر خود نمي‌انگاشت. علت اين سخن را همچنين بازمي‌نمود كه اگر پدرم زندگاني بمن بخشيده آموزگارم ياد داده كه چگونه آن زندگاني را بنيكي بسر ببرم.
ليكن پس از ديري در سايه‌ی گمان بدي كه به فيلسوف پيدا كرد ديگر مهري باو در دل خود نداشت كه اگرهم بآزار او برنخاست از رفتارش پيدا بود كه آن مهر و دلبستگي پيشين را ندارد و ازو دلسرد گرديده. ليكن تخم دانش‌دوستي را كه از نخست در دل او كاشته بودند روزبروز بر نمو و پيشرفت خود مي‌افزود و هرگز روي بكاستن و افسردن نداشت. چنانكه رفتار او با آناكسارخوس9 و هديه‌ی پنجاه تالنتي كه به كسينوكراتيس10 فرستاد و آن توجه خاص و احترامي كه درباره‌ی دانداميس11 و كالانوس12 بكار مي‌برد گواه اين گفته‌ی ما مي‌باشد.
در هنگامي كه فيليپوس لشكر بر سر بوزانتين برده و الكساندر را كه اينزمان شانزده ساله بود بجاي خود در ماكدوني گزاشت و اختيار مهر خود را باو سپرد الكساندر بيكار ننشسته شورش ماييدي13 را فرونشانده شهر بزرگ ايشان را با زور شمشير بدست آورد و بوميان وحشي آنجا را بيرون رانده كسان ديگري را در خانه‌هاي ايشان بنشاند و آنجا را بنام خود الكساندر و پوليس خواند. در جنگ خاييرونيا14 كه ميانه‌ی فيليپوس با يونانيان رويداد گفته‌اند : الكساندر نخستين كسي بود كه حمله بر سر فوج برگزيده‌ی ثبيسيان (مردم ثبيس) برد. هنوز من ياد دارم كه در آنجا درخت بلوطي را در كنار رود كيفيسوس15 مردم درخت الكساندر مي‌خواندند ، زيرا كه چادر او را در زير آن درخت زده بودند و اندكي دورتر از آنجا گورهاي ماكدونيان كه در جنگ كشته شده بودند ديده مي‌شد. اين دليريها كه از الكساندر در آن خردسالي ديده مي‌شد فيليپوس را چندان دلشاد مي‌ساخت كه از شنيدن آنكه ماكيدونيان او را سردار خود و الكساندر را پادشاه خود مي‌خوانند خرسنديها مي‌نمود.


1ـ Onescritus
2ـ Harpalus
3ـ Philistus
4ـ Euripides مقصود از بازي آن كتابهايي است كه براي تياتر مي‌نويسند.
5ـ Sofocles
6ـ Aeschulus
7ـ Telestes
8ـ Philoxenus
9ـ Anaxerchus فيلسوف يوناني كه به دوستي الكساندر شهرت يافته
10ـ Xenocrates فيلسوف يوناني از شاگردان افلاطون.
11ـ Dandamis
12ـ Calanus
13ـ Maedi
14ـ Chaeronea
15ـ Cephisus

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی پنجم

🔸گفتید امروز انگیزه‌ی پدید آمدن ابر و باریدن باران و مانند اینها را دانسته‌اید. بسیار نیک ، ولی اینها سخن از کارخانه می‌باشد و ما در جستجوی پدیدآورنده و گرداننده‌ی این کارخانه می‌باشیم.
ما از جنبش مادیگری در اروپا و کتابهایی که دانشمندانِ بنام مادی نوشته‌اند و از ایرادهایی که به دینها (یا بهتر گویم : به پندارهای بیهوده‌ی دینی) گرفته‌اند ناآگاه نیستیم ، و در شگفت خواهید بود که بشنوید ما باهمه‌ی هواداری از دین از آنان رنجیدگی نمی‌نماییم و بلکه در زد و خوردی که با پندارهای بیهوده کرده‌اند نیکوکارشان می‌شناسیم. چیزی که هست ما می‌گوییم آنان با دروغها جنگیده و آنها را برانداخته‌اند ولی خودشان هم براستیها نرسیده‌اند. هرچه هست ما را درباره‌ی مادیگری گفتارهاییست که باید شما آنها را نیز بخوانید. [1]

🔸سوم بر برانگیختگان ایراد گرفتید و گفتید خود آنان بمانند ، براست داشتن نیارستنی‌ها[=معجزات] بسیار دشوار است. در این باره ما با شما همسخنیم و ما نیز آنها را براست نمی‌داریم و خود نیازی بچنین کارهایی نمی‌بینیم. همین امسال سخنان بسیار درباره‌ی آنها نوشته‌ایم. اما درباره‌ی خود برانگیختگان آنچه کار را بر شما دشوار گردانیده سخنانیست که از زبان کشیشان و یا از کتاب توریت فراگرفته و در دل اندوخته‌اید و چون گفته‌های گزافه‌آمیز و بیهوده است شما را رمانیده است. ولی اگر از آنها چشم پوشید و با یک اندیشه‌ی ساده گفته‌های ما را بشنوید دشواری‌ای در کار نخواهید دید. اگرچه گفتگو از گذشتگان را سودی نتواند بود و امروز ما را نیازی بسخن راندن از موسا و عیسا و دیگران بازنمانده. لیکن از آنجا که همیشه گفتگو از آنها بمیان می‌آید و کشاکشها در پیرامون آن رخ می‌دهد و از آنسوی برانگیختگی خود داستان ارجداریست با شما در این باره گفتگو می‌کنم.
چنانکه گفتیم دشواری‌ای در این کار نیست. آفریدگاری که آدمی را برگزیده‌ی آفریدگان ساخته ، و دربایستهای[مایحتاج] زندگانی او را آماده کرده ، و به هر دردی درمانی نهاده و روزی کودک را پیش از زاییده شدن در پستان مادر اندوخته گردانیده ، چه دشواری دارد که برای راهنمایی آدمیان ، به هر هنگام نیازی ، کسی را برانگیزد؟!.. شما خودتان می‌گویید جهان در پیشرفت است. من می‌پرسم آیا این پیشرفت بخود تواند بود؟!.. آیا به پیش بَرنده‌ای نیاز نباشد؟!.

🔸شما آشکاره می‌بینید جنبش دانشها و اختراعِ افزارهای شگفت ، راه آسایش و خرسندی را بروی جهانیان باز نکرده. پس ناگزیریست که یک دست دیگری آن را بروی جهانیان باز کند ، وگرنه پیشرفت معنی نخواهد داشت. ما چون باور کنیم که جهان دستگاه بیهوده‌ای نیست و از آن خواستی (قصد) درمیانست ، چون از سوی دیگر می‌بینیم آدمیان بسر خود رستگار نمی‌گردند از سنجش این دو ، ناچار خواهیم بود بگوییم باید راهنمایانی درمیان باشند.
پر دور نمی‌رویم : از راه اندیشه و داوری خرد هیچ دشواری در کار برانگیختگی نیست.

اما برانگیختگان ، شما اگر بتاریخ برگردید و سرگذشت و کارهای هر یکی از ایشان را بسنجید و بیندیشید خواهید دید هر یکی در زمان خود برگزیده و بیمانند بوده. بمردمان راه زندگی آموخته و تکانی بجهان داده. خود شما خستوانید که جهان را از بت‌پرستی رها گردانیده و سه‌هزار سال بیشتر مردمان را از روی آیین خردمندانه راه بردند. ما را در این باره سخنان دیگری هست[2] ، و این را روشن گردانیده‌ایم که برانگیختگی یک کار دروغ‌برداری نیست و دلیلهایی در کارست که باید براستگویی آنان باور داشت ، و من بهتر می‌دانم که شما آنها را نیز بخوانید و بیندیشید و پس از آن اگر نیازی بود دوباره گفتگو کنیم.

🔸در اینجا تنها یک چیز را یاد میکنم و آن اینکه چون ما بدانش ارج می‌گزاریم و چنین میگوییم : «دین و دانش در پیشرفت جهان همگامند» ، کسانی می‌گویند با اینحال چه جدایی میانه‌ی دانشمندان و برانگیختگان می‌گزارید و چرا می‌گزارید؟! می‌گویند چنانکه دانشمندان با اندیشه بدانشهایی رسیده و آن را بمردم یاد داده‌اند برانگیختگان نیز همان حال را داشته‌اند و چه نیازی هست که آنان را برانگیختگان نامیم و یک پیوستگی میانه‌ی آنان با خدا باور کنیم؟ چون می‌دانم این ایراد از اندیشه‌ی شما نیز خواهد گذشت می‌خواهم پاسخ آن را بگویم.

[1] : شماره‌ی 8 و 9 سال چهارم [پیمان]
[2] : [کتاب] راه رستگاری

در پیرامون روان
نشست دوم : چگونه بهستي روان پي مي‌بريم؟.
تکه‌ی 5

اينها گفتگويي درباره‌ی روانست. ما در آدمي يكي هم «خرد» را مي‌يابيم. اين خرد كه مي‌بايد آن را از بستگان روان شماريم ، داور نيك و بد و راست و كج و سود و زيانست و نكته‌اي كه در اين گفتگو بكار ميخورد و ارجدار است ، آنست كه اين خرد در داوريهاي خود آزاد است و هيچگاه دربند خودخواهي و سودجويي نيست. بارها رخ داده كه خرد هر كسي بزيان او داوري كرده. براي مثال چنين انگاريد كه شما در خيابان راه مي‌رويد و مي‌بينيد كسي كه جلوتر از شماست پولي از او بزمين افتاد و آن را برمي‌داريد. خودخواهي خواستار است كه آن را به جيب خود گزاريد و در راه خوشيهاي خود بكار بريد. ولي خردتان مي‌گويد : اين ستم است ، بد است. شما را وامي‌دارد كه دارنده‌ی پول را صدا كنيد و آن را بخودش بازدهيد.
اين داستان دو چيز را روشن مي‌گرداند : يكي آنكه در جهان نيكها هست و بدها هست و آنها چيزهاي پايداريست. آنچه نيكست هميشه نيكست و براي همه نيكست. آنچه بد است هميشه بد است و براي همه بد است. ديگر اينكه در آدمي نيرويي براي شناختن آن نيكها و بدها هست و آن خرد است. و اين نشان ديگري از برگزيدگي آدميست. چه اين نيرو تنها دروست.
درباره‌ی خرد نيز چون تازه سخن مي‌رانديم ايرادهايي گرفته شده كه به يكايك آنها پاسخ داده‌ايم1.
گفته شده : شما كه مي‌گوييد خرد داور راست و كج و نيك و بد است پس چرا مردمان گمراه مي‌گردند؟!. چرا راست را از كج نمي‌شناسند؟!. يا گفته شده : خردها نيز كشاكش دارند. فيلسوفان كه از خردمندترين آدميان بوده‌اند ، دو تن از ايشان سخنانشان يكي نبوده2.
پاسخ اينها آنست كه چنانكه گفتيم آدمي داراي دو دستگاه جان و روان است. اينست هر آدمي چنانكه داراي خرد مي‌باشد كه از بستگان روان است ، داراي پندار[=خیال] و انگار[=فرض] و سَمَرد[=وهم] و خودنمایی و سودجويي و رشك و مانند اينها مي‌باشد كه از بستگان جانست. در برابر خرد اينها نيز هست. گمراهي هوده‌ی اينهاست. اگر آدمي تنها خرد را داشتي هرگز گمراه نگشتي.
گمراهيها از اينهاست. مثلاً كيشها را بگيريد : همه‌ی آنها از آنجا برخاسته كه نشسته‌اند و از پندارهاي خود چيزها گفته‌اند و پيروي از دليل نكرده‌اند ، يا از اينجا پديد آمده كه فلان مرد براي خودنمايي و سودجويي و يا از راه رشك به راهنمايان جهان ، بفريفتن مردم پرداخته و يك راه گمراهي بروي آنان باز كرده. اگر از روي خرد بودي اينها هيچ يك نبودي.
اكنون هم اگر پيروان كيشها داوري خرد را بپذيرند بيپايي همه‌ی اين كيشها روشنست و همهی آنها با يك تكان از ميان تواند رفت.
آمديم بر سر فيلسوفان : اين گزافه است كه آنان «از خردمندترين آدميان» بوده‌اند. فيلسوفان كالاهاشان جز پنداربافي نبوده است و كمتر بوده كه پرواي خرد كنند و پيروي از دستور آن نمايند.
اين دستور خرد است كه به هر چيزي كه راه نيست بايد در برابرش بازايستاد و به پندار يا انگار نگراييد. فيلسوفان اين دستور را ناانديشيده گرفته مردمان را با پندارها و انگارهاي خود گيج گردانيده‌اند. نام «فلسفه» دررفته و مردمان از پشت سر آن آميغهاي ارجداري را مي‌بيوسند3.
ولي ما از فيلسوفان كارهايي مي‌بينيم كه به بازيچه‌هاي كودكان ماننده‌تر مي‌بوده.
براي مثل ميگويم :
بطلميوس ستاره‌شناس يوناني كه خورشيد و ماه و ستارگان را گردنده بگرد خورشيد ميشناخته چرخهايي (افلاك) براي گردش آنها انگاشته بود. خود او گفته است : اين چرخها انگاريست. من انگاشته‌ام براي آنكه حساب ماه و خورشيد و ستارگان را بساماني اندازم. با اين حال اگر شما كتابي از فلسفه كه در فارسي و عربي بسيار است بدست آوريد خواهيد ديد دري در آن بنام «فلكيات» باز كرده و فيلسوفان درباره‌ی گردش چرخها و انگيزه‌ی آن «گردش» گفتگو داشته‌اند و هر يكي از پندار خود سخني گفته. اين گفته : گردش چرخها از «عشق» است. آن گفته : چرخها جان دارند. سومي گفته : هر چرخي را ستاره‌اي كه دروست مي‌چرخاند. ببينيد بروي انگاري چه پندارهايي بنياد نهاده‌اند. اين نمونه‌اي از رفتار فيلسوفانست. اين نشان از دوري آنان از خرد مي‌باشد.

در اين نشست چند چيز را روشن گردانيدم :
١ـ هستي روان و اينكه چگونه بآن پي مي‌بريم.
٢ـ روان نه تنها پيرو خودخواهي نيست ، خواهاكها و كُناكهايش بآخشيج آنست.
٣ـ آدمي با داشتن روان آفريده‌ی ويژه‌ی برگزيده‌ايست.
٤ـ آدمي داراي خرد است كه داور نيك و بد و راست و كج و خود در داوريهايش آزاد مي‌باشد.


پابرگیها :
1ـ نگاه کنید به کتاب «در پیرامون خرد» ـ و
2ـ خواست پرسندگان از فیلسوفان ، فیلسوفان یونان است. ـ و
3ـ بیوسیدن (biusidan) = منتظر بودن ـ و

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی ششم

🔸باید دانست میانه‌ی برانگیختگان با دانشمندان جدایی بسیار است.

🔸نخست ، دانشمندان آگاهیهاشان همچون رشته بهم پیوسته و هر یکی از آنان آگاهیهای پیشینیان را گرفته و خود نیز آگاهیهایی بآنها افزوده و رشته را بدست پسینیان دهد و گاهی نیز یکی در رشته‌ی خود گامهای بزرگی بردارد و نامور گردد و آن رشته بنام وی شناخته شود. مثلاً چارلس داروین دانشمند انگلیسی که شما نیز نام او را آوردید و امروز در سراسر شرق و غرب یکی از دانشمندان بزرگ شناخته گردیده و یک فلسفه‌ای بنام او نامیده شده این مرد خودش بما می‌گوید : از هزارها سال پیش کسانی از دانشمندان یونان و از دیگران هوش بدان فلسفه داشته و هر یکی چند جمله‌ای درباره‌ی آن نوشته بوده‌اند و پس از همگی لامارک دانشمند فرانسه‌ای آن را برُویه‌ی دانش انداخته و دنبال کرده و پس از وی بوده که نوبت بداروین رسیده و این با گامهای بزرگی که در آن رشته برداشته آن را دانش درستی گردانیده و در رده‌ی دیگر دانشها جا داده است. با اینهمه باز نارساییهایی درمیان بوده که بگفته‌ی خود شما دیگران پس از داروین آنها را از میان برداشته‌اند.

ولی برانگیختگان نه چنانند. زیرا هر یکی از ایشان هنگامی برخیزد که آنچه پیشینیان بنیاد نهاده بودند گوهر خود را از دست داده و دستورهاشان رویه‌ی وارونه بخود گرفته ، که از آنها نه تنها یاوری نتواند دید ، این یک رنج بزرگی باشد که آنها را دور گرداند و دلها را از آنها پاک سازد ، و اگر پشتیبانی و نگهداری خدا نباشد همان لغزشگاه بزرگی برای او گردد. زیرا نداند بآنها چه رفتاری کند و راست و دروغ آنها را چگونه شناسد ، و چه ‌بسا فریب خورده و چیزهای بیهوده و بیپایی را از آنها برگیرد و بدنبال کردن پردازد. همان مسیحیگری مَثل نیکیست. ما امروز در کوششهای خود چه سودی از آن توانیم برداشت و چه چیزی توانیم یاد گرفت؟!. از سالها این اندیشه میان مسلمانان پیدا شده که اسلام را به بنیاد خود برگردانند و صدها علمای بنام در مصر و حجاز و هند و ایران در این راه کوشیده‌اند ولی هیچ کاری نتوانسته‌اند. زیرا چنان نیاشفته که کسی چاره تواند و سر رشته چنان گم نشده که کسی آن را بدست آورد.

🔸دوم ، دو رشته از هم جداست. آن کاری که یک برانگیخته انجام می‌دهد با کاری که یک دانشمند می‌کند درخور سنجیدن نیست. بازنمودن معنی زندگانی و نشان دادن آیین آن و تکان دادن به خردها و پیراستن خویها چیزیست که درمیان دانشها مانندی برای آن نتوان پیدا کرد و اینها نه چیزیست که کسی با درس خواندن یا اندیشه بکار بردن بدست آورد.

در اینجا نمی‌خواهم از معنی فَرهِش (وحی) و اینکه چه حالی یک برانگیخته را باشد سخن رانم. چه ، این رازیست میانه‌ی او با خدا و چه ‌بسا در هر یکی از برانگیختگان ، دیگر[=متفاوت] باشد. همین اندازه می‌گویم آنچه عامیان می‌پندارند نه درست است. به هر حال باید این باور کرد که برانگیختگی بدلخواه نتواند بود و بیگمان خواستی از خدا درمیان باید بود.

ما این را می‌پذیریم که اینجهان دستگاهیست آماده و درچیده ، و همه چیزش از خودش و کارهای آن همه بیکدیگر بسته ، می‌گردد و بسوی نیکتری و آراسته‌تری پیش می‌رود. ولی می‌گوییم گاهگاهی نیز در آن جهشی پیداست یا بهتر گوییم دست گرداننده‌ی دستگاه نمودار است که گردش آن را تندتر می‌گرداند ، و یکی از آن گاهها پیدایش آدمی را می‌شناسیم که بگفته‌ی خود داروین [1] جهشی در آن روی داده و جدایی میانه‌ی آدمی و بوزینه بیش از اندازه‌ی طبیعی می‌باشد و دیگری این برخاستن برانگیختگان است که باید آن را هم جهشی شماریم و دستی را از خدا پدیدار بینیم.

اینکه یک کسی برمی‌خیزد و معنی زندگی را بازمی‌نماید ، و راه آن را بمردم نشان می‌دهد و سود و زیان و نیک و بد را روشن می‌گرداند ، و خردها را تکان می‌دهد ، و دانشهای بسیار گرانمایه را بی‌آنکه درسش خوانده باشد از خود بیرون می‌دهد ، و از هزاران دانشمندان یکی خرده بَرو نمی‌تواند گرفت ـ این نیرو او را از کجا پیدا شده؟!. اکنون که دانشمندان روانشناسی از دریافتها و اندیشه‌های آدمی گفتگو می‌کنند و برای هر یکی سرچشمه و انگیزه‌ای نشان می‌دهند بگویند در این باره چه می‌گویند؟!.

[1] : این را از گفته‌ی داروین دیگران آورده‌اند.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 3

🔸 ولي نابسامانيهايي در خاندان فيليپوس پديد آمد كه علت سترگ آن زناشوييهاي نوين او بود كه سخت در ميان زنان دوتيرگيها و كينه‌توزيها برخاسته سپس كينه از حرامسرا بسراسر كشور پراكنده گرديد. سرچشمه‌ی اين كينه‌توزيها اولومپياس و رشكهاي او بود كه الكساندر را نيز بدشمني پدر برمي‌انگيخت. يكي از پيشامدهايي كه پيش از همه پرده از روي كارها برداشت اينبود كه در جنبش عروسي كلئوپاترا1 كه فيليپوس دل باو داده و او را به زني خواسته بود با آنكه او دختر خردسالي بود و نسبت به فيليپوس بسيار كوچك بود در باده‌گساريهايي كه مي‌شد عموي او آتالوس2 روي بديگران كرده چنين گفت : ماكدونيان بايد دعا كرده از خدايان خواستار شوند كه پادشاه را از اين برادرزاده‌ی من پسري زاييده شده و آن پسر جانشين قانوني پادشاه باشد.
الكساندر از اين سخن چندان برآشفت كه خودداري نكرده يكي از پياله‌ها را بر سر او زده و چنين گفت : «اي بدنهاد! پس من چيستم؟! مگر من ساختگي و ناقانوني مي‌باشم؟!» فيليپوس به پشتيباني از آتالوس برخاسته آهنگ الكساندر كرد ولي از خوشبختي هر دوي ايشان از خشم بيحد يا از مستي بي‌اندازه پايش لغزيده بر روي زمين افتاد. الكساندر زبان بريشخند و دشنام گشاده چنين گفت : «نگاه كنيد! مردي كه بسيج كار مي‌كند كه از اروپا به آسيا بگذرد در گذشتن از صندلي بصندلي ديگر بزمين درغلتيد.» پس از اين ننگين‌كاري ، الكساندر و مادر او از فيليپوس دوري گزيدند. الكساندر مادر را به ايپيروس3 برده و در آنجا گزارده خويشتن به الوريا4 بازگشت.
پس از اندكي ديماراتوس5 از مردم كورنثس6 كه دوست كهن اين خاندان بود و نزد فيليپوس گستاخ بوده آزادانه گفتگو مي‌كرد و هرچه مي‌خواست مي‌گفت بي‌آنكه مايه‌ی رنجش كسي باشد بديدن او آمد. پس از درودگويي و همديگر را در بر گرفتن فيليپوس پرسيد : آيا يونانيان با همديگر بمهرباني رفتار مي‌كنند؟
ديماراتوس پاسخ گفت : «اين از شما ناشايسته است كه بمهرباني يونانيان با هم علاقه داشته ولي خانه‌ی خود را بدينسان دچار نامهربانيها گردانيده پراكنده نمايي.» اين سخن چندان بر فيليپوس اثر كرد كه درزمان كسي را برآوردن پسرش فرستاده به ميانجيگري ديماراتوس او را راضي گردانيد كه بنزد او بازگشت كند. ليكن اين آشتي هم دير نپاييد. زيرا پيكسودوروس7 جانشين8 كاريا آريستوكريتوس9 را فرستاد كه براي نامزد كردن دختر بزرگ او با آرهيدايوس10 پسر فيليپوس گفتگويي بنمايد و مقصود او از اين خويشاوندي فيليپوس را پشتيبان خود ساختن بود. از اينسو مادر الكساندر و پاره‌ای كساني كه دعوي دوستي با او داشتند وي را آسوده نمي‌گزاردند بعنوان آنكه مقصود از آن خويشاوندي و جشن باشكوهي كه براي عروسي گرفته خواهد شد همانا اينست كه فيليپوس پادشاهي خود را براي آرهيدايوس بازگزارد.
از اين گفتگوها الكساندر تكان خورده تيسالوس11 نامي را كه از بازيگران تياتر بود به كاريا فرستاد كه با پيكسودوروس گفتگو كرده او را بر آن وادارد كه از آرهيدايوس كه هم زنازاده12 و هم ابله بود چشم پوشيده الكساندر را بدامادي خود بپذيرد. اين پيشنهاد نزد پيكسودوروس بيشتر پذيرفتني بود تا پيشنهاد پيشين. ولي فيليپوس همينكه چگونگي را فهميد به نشيمنگاه الكساندر آمده فيلوتاس13 پسر پارمينيو14 را كه از دوستان همراز الكساندر بود همراه آورد و با الكساندر عتاب آغاز كرده نكوهشهاي تلخي نمود كه تو چندان پستي از خود مي‌نمايي كه شايسته‌ی پادشاهي‌ای كه من براي تو تهيه مي‌بينم نخواهي بود. تو چرا بايد بخويشاوندي يك مرد كاريايي پستي كه تنها سرفرازي او بندگي يك پادشاه آسيايي مي‌باشد سر فروبياوري؟ با اين تلخگوييها نيز خشم او فروننشسته نامه بمردم كورنثس نوشته دستور داد كه تيسالوس را گرفته با بند و زنجير نزد او بفرستند. نيز هارپالوس15 و نيارخوس16 و اريگويوس17 و بطلميوس را كه دوستان و برگزيدگان پسرش بودند گرفته دور براند كه سپس الكساندر اينان را نزد خود آورده هر كدام را بجايگاه والايي رسانيد.


1ـ Cleopatra
2ـ Attalus
3ـ Epirus كوره‌اي در يونان در جنوب ماكيدوني.
4ـ Illyria كوره‌ای كوهستاني كه امروز ميانه‌ی اتريش و يوگوسلاوي دو بخش شده.
5ـ Demaratus
6ـ Corinth يكي از شهرهاي معروف يونان باستان بوده كه در شمار آتن و اسپارت شمرده مي‌شده است.
7ـ Pixodorus
8ـ مقصود از جانشين حكمران يك شهريست كه خود دست‌نشانده و جانشين پادشاه مي‌باشد.
9ـ Aristocritus
10ـ Arrhedaeus
11ـ Thessalus
12ـ چون آرهيدايوس پسر يكي از «برگزيدگان» فيليپوس بود نه پسر زن قانوني.
13ـ Philotas
14ـ Parmenio
15ـ Harpalus
16ـ Nearchus
17ـ Erigyius

تندیس یادمان ژاندارک

📘 در پیرامون روان

🖌 احمد کسروی

🔹نشست یکم در یکجا

در پیرامون روان
نشست سوم : هوده‌هاي مادّيگري همه بيپاست
تکه‌ی 1

در نشست گذشته بازنمودم كه چگونه ما بهستي روان (و همچنان بهستي خرد) پي مي‌بريم. اين جُستار روان بسيار ارجدار است. اين بيپايي فلسفه‌ی مادّي را نيك ميرساند. چندانكه فلسفه‌ی مادّي زيانمند و شوم است ، اين جستار سودمند و ارجدار مي‌باشد.
فلسفه‌ی مادّي كه جهان را جز اين دستگاه سَتَرسا[=محسوس] نمي‌شناسد و آدمي را همين تن و جان مي‌شمارد ، ما از راه اين جُستار ، كوتاهي دانش و بينش پيروان آن فلسفه را به رخشان كشيده نشانشان مي‌دهيم كه ما در آدمي جز از تن و جان دستگاه ديگري بنام روان (كه خرد و فهم و انديشه هم از بستگان اوست ) مي‌يابيم ـ دستگاهي كه آنان پي نبرده‌اند ـ و همين را نشان مي‌گيريم كه در پشت سر اينجهان مادّي نيز جهان ديگري هست و آنان پي نبرده‌اند ، و بدينسان سستي پايه‌هاي آن فلسفه را روشن مي‌گردانيم. ولي چون در اين باره بسخن درازي نياز هست و خود از زمينه‌ی گفتگو بيرون مي‌باشد در اينجا بآن نمي‌پردازيم.
گفتگوي ما در اينجا از روانست و چنانكه گفتيم در اين زمينه سخن ما از ديده‌ی سود و زيان زندگانيست و بيش از هر چيزي با هوده‌هاي مادّيگري كار مي‌داريم.
هوده‌هاي مادّيگري را برايتان شمردم و اينك يكايك آنها را ياد كرده بيپاييش را بازمي‌نمايم :
١ـ چنانكه گفتيم نخست هوده‌ی مادّيگري بي‌ارج و پست گردانيدن آدميست. پيروان مادّيگري آدمي را با جانوران به يك رشته مي‌كشند ، و اين دُژفهمي[1] از آنجاست كه از گوهر رواني آدمي ناآگاهند ، از آنجاست كه تنها گوهر جاني او را بديده مي‌گيرند. راستش هم آنست كه اگر آدمي تنها همين تن و جان بودي جز برتري كمي بجانوران نداشتي. ولي چنانكه گفتيم آدمي تنها تن و جان نيست و درو گوهر روان هست كه بسيار والاست و داراي خيمهايخصلت بسيار ستوده‌اي از نيكخواهي بجهان و دلسوزي بديگران و آميغ‌پژوهي و آبادي‌ دوستي و مانند اينها مي‌باشد. دوباره مي‌گويم : آدمي اگر از جنس جانورانست با آنان نه يكسانست.
آدمي اگر برخاسته از بوزينه است گو باشد. آفريده‌ای ويژه است ، برگزيده‌ی آفريدگانست. ميوه‌ی درخت آفرش است.
پيروان مادّيگري (پارديان) باين سخنان ريشخند مي‌كنند و از خودخواهي آدمي مي‌دانند كه خود را برگزيده‌ی آفريدگان مي‌شمارد و جهان را آفريده بهر خود مي‌پندارد.
ولي مي‌بايد گفت : جاي ريشخند نيست. سخن با دليل چه جاي ريشخند است؟!. آدمي بدانسان كه ما مي‌شناسيم در رشته‌ی ديگر آفريدگان نيست. اين غلطست كه شما آن را با چهارپايان به يك رشته كشيد و بالادست ليمور و بوزينه نشانيد. اين دُژفهمي از شما بوده.
چيزيست بسيار روشن : درميان آفريدگان ، جنبندگان و زيندگان برتري بديگران ميدارند. درميان زيندگان ، نيز آدمي از همه برتر است. گذشته از فزونيهاي تني و مغزي كه فلسفه‌ی مادّي نيز آنها را شناخته و پذيرفته يك فزوني بسيار ارجداري درميانست ، و آن اينكه جانوران ، دست و پا بسته‌ی زنجير خودخواهيند و هر يكي جز درپي خوشيهاي خود نتواند بود. ولي آدمي ، آزاد و دست و پايش باز است. آدمي اگر گوهر روانيش نيرومند گردد ، سرچشمه‌ی خواهاكها و كُناكهايش نيكخواهي و آبادي‌دوستي و دادگري و اين گونه خيمهاي بسيار والاست و اينها چيزهاييست كه جز درو نيست و خود مايه‌ی شايندگي[=لیاقت] او مي‌باشد. اينهاست دليل آنكه آدمي برگزيده‌ی آفريدگانست.
اما جهان بسيار بزرگست و ما نمي‌دانيم خدا آن را بهر كه آفريده. اين مي‌دانيم اين زمين را بهر آدميان آفريده و زيستگاه آنان گردانيده. اين مي‌دانيم كه زمين را بدست آدميان سپارده كه آبادش كنند و از بديها (تا آنجا كه تواند بود) بپيرايند.
زمين سپارده بدست آدميانست و آدميان براه بردن آن ، هم توانا و هم شايايند[=لایقند].
اين گفتگو درباره‌ی آدمي و آنچه فلسفه‌ی مادّي در اين باره گفته ، بياد من مي‌آورد انديشه‌اي را در قرنهاي نخست اسلامي هنگامي كه صوفيگري بشرق آمد. چون يكي از آموزاكهايش «وحدت وجود » (يا يكي بودن هستي) مي‌بود و همه را با خدا يكي مي‌شمرد ، اين بكساني خوش مي‌افتاد كه مي‌شنيدند خدايند و از خدا نه جدايند. اينبود كوك مي‌شدند و بميان مي‌افتادند و خدايي مي‌فروختند. از يكسو در بازارها بگدايي مي‌پرداختند و شكم خود را با صد پستي پر مي‌گردانيدند و از يكسو لاف از خدايي زده «سبحاني ما أعظم شأني» مي‌گفتند.
مي‌بايد گفت : آموزاكهاي مادّيگري و بپاي بوزينه آوردن آدمي كه امروز درميانست كيفر لافهاي خنك آنروزيست.

[1ـ] دُژ پيشونديست بمعني بدي‌ای كه با درشتي توأم باشد. ـ و

✴️ گفت و شنید (1)
تکه‌ی هفتم

🔸درباره‌ی برانگیختگی یک دلیل هم از تاریخست و آن اینکه کسان بسیاری بآن برخاسته‌اند ، ولی درمانده و کاری از پیش نبرده‌اند. همین دلیلست که جز با یک نیروی خدایی بآن نتوان برخاست. تاریخ اسلام نمونه‌های نیکی را در این باره دربر می‌دارد ، و دیده می‌شود کسانی که از میان مسلمانان باین دعوی برخاسته‌اند ندانسته‌اند چه کار کنند ، و بیش از این نتوانسته‌اند که از رفتار و کردار پیغمبر اسلام رُویه‌سازیها[کپی] نمایند و درماندگیشان تا بآنجا رسیده که پیغمبر اسلام که از میان عرب برخاسته بوده و کتابش بایستی بعربی باشد اینان پنداشته‌اند برای راهنمایی بجهان جز زبان عربی بکار نباید برد ، و آنان که از ایران و هند برخاسته‌اند نیز بعربی پرداخته‌اند و همچون قرآن آیه‌هایی سروده‌اند.

آنگاه هر یکی بیش از این نتوانسته‌اند که همان نادانیها و گمراهیها که مردم گرفتارش بوده‌اند چندی را بهم آمیخته گمراهی نوینی پدید آورند و اینبوده هیچ یکی گرهی از کار مردم نگشاده‌اند. اینان کسان بسیار زیرک و باهوشی بوده‌اند ، و اگر چنان بودی که کسی بی‌نیروی خدایی کار برانگیختگی را از پیش بَرد اینان بردندی.
اینها بشما گران می‌افتد ولی سپس چون بیندیشید پاسخی باینها نخواهید یافت و ناچار از پذیرفتن خواهید بود.

🔸چهارم ، دانشها را ایراد گرفتید که اکنون که ما درس می‌خوانیم و درباره‌ی پیدایش زمین و گردش آن و دیگر چیزها آگاهیهای بسیاری یاد می‌گیریم دیگر چگونه توانیم از همه‌ی آنها چشم پوشیده بداستان آفرینش که در توریت است گردن گزاریم و این کار را برای چه کنیم؟. سپس گفتید : بهر چه دین از این دانشها ناآگاهست؟.

اینها ایرادهای بسیار ریشه‌داریست و شما نیک می‌دانید که پیشوایان دین که امروز هزارها و صدهزارها هستند بیکبار خود را به کوری و کری زده‌اند که تو گویی هیچ این ایرادها را نشنیده‌اند و بهیچ پاسخی نمی‌پردازند و خود نتوانند پرداخت. ما نیز در این باره تاکنون بنوشتنی برنخاسته بودیم تا گفتار «دین و دانش» را چندی پیش نوشته در آنجا دو سه گامی بسوی این زمینه برداشتیم. ولی می‌باید بگویم که این زمینه بسیار سنگلاخست و ما برای روشن گردانیدن بسخن درازی نیاز می‌داریم. در اینجا نیز چون گفتگو بدرازی انجامیده و هر دو فرسوده‌ایم نخواهم توانست بآن پردازم و تنها کاری که می‌توانم کرد آنست که مثلی یاد کنم و بخود شما واگزارم که آن را نیک بیندیشید و خواست مرا دریابید و اگر پرسشهایی نیاز افتاد در نشست دیگری آن را بپرسید.

در این جنگی که امروز در اروپا می‌رود چنین انگاریم بیکی از شهرها سپاه دشمن می‌آید و از آسمان و زمین هجوم آغاز گردیده و از اینسو مردم شهر به تلاش افتاده ، بنگهداری شهر خود می‌کوشند و جوانان و مردان با تفنگ و توپ و شصت‌تیر و بمب و دیگر افزارهای جنگی بجلو دشمن می‌شتابند ، و در چنین هنگامی مردم ناگهان کسی را می‌بینند که بشیوه‌ی جنگجویان هفتصد سال پیش زره آهنین بتن پوشیده و خُود فولادین بسر گزارده و نیزه بدست گرفته و شمشیر بکمر بسته و کمان بدوش انداخته و او نیز بجلو دشمن شتابانست. آیا از دیدن او چه حالی پیدا کنند؟!. نه آنست که همه در شگفت شوند و باو بخندند و او را نه یک جنگجو بلکه یک بازیگر تئاتر شمارند؟. در حالی که ما نیک می‌دانیم که در هفتصد سال پیش اگر مردی باین آرایش در کوچه‌ها پدید آمدی سَهمش [هیبت] در دلها نشستی و مردم او را جنگجوی درست‌افزاری شناخته پاسش داشتندی و بتماشایش ایستادندی. نیز نیک می‌دانیم که باهمان افزارها جنگهای بس بزرگی کرده‌اند و شهرهای بسیاری گشاده‌اند و دشمنان نیرومندی پس نشانده‌اند. پس کنون برای چه همه بآن می‌خندند؟!. آیا نه اینست که چون زمان پیش رفته و آن افزارها از شایستگی افتاده؟!. نه اینست که بآن افزارها هیچ نکوهشی نیست و همه‌ی نکوهشها به کسیست که امروز آنها را بخود می‌بندد و برخ مردم می‌کشد؟!.

🔸درباره‌ی توریت نیز همینست. این پیشرفت زمانست که آن را از شایستگی انداخته. بآن هیچ نکوهش نیست و همه‌ی نکوهش به کسانیست که آن را امروز برخ مردم می‌کشند و پیاپی چاپ کرده می‌پراکنند. آنان کسانیند که نه معنی دین می‌دانند و نه از معنی زندگی آگاهند و نه راستی را بخدا باور می‌دارند. اگر دمی آنان را بنشانید و چهار پرسشی از ایشان بکنید از پاسخ درمانند و به چخش و پرخاش برخیزند و بگفته‌ی شما از در تکفیر درآیند. بیش از این کالایی ندارند. بسیاری از ایشان نیز از این راه نان می‌خورند که این گناه دیگری از ایشانست.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 4

🔸 چندي از اين داستان نگذشت كه پااوسانياس1 كه اهانتي باو به تحريك آتالوس و كلئوپاترا شده بود چون مي‌ديد كه اميد دادرسي از فيليپوس ندارد و جبران آن اهانت را نخواهد توانست كردن از اين جهت فرصتي بدست آورده فيليپوس را بكشت. گناه عمده‌ی اين كشتار را بگردن اولومپياس انداخته‌اند كه گويا پااوسانياس جوان را بكينه‌جويي برانگيخته و بآن كار دليرتر مي‌ساخته. بلكه شبهه‌هايي درباره‌ی خود الكساندر نيز مي‌رود كه مي‌گويند چون پااوسانياس نزد او آمد از اهانتي كه باو رسيده بود شكايت آغاز كرد ، الكساندر اين شعر ايئوريپيداس2 را از ميدييا3 :
بر شوهر بر مادر بر عروس
بر زبان رانده چند بار بخواند. با اين‌همه او كساني را كه باعث آن حادثه و با كشنده همداستان بودند سخت دنبال كرده در اين باره كوتاهي از خود ننمود و بر مادر خويش از اينكه در نبودن او با کلئوپاترا بدرفتاري كرده بود سخت خشمگين گرديد.
در اين هنگام كه الكساندر پس از كشته شدن پدر خود بپادشاهي رسيد بيش از بيست سال نداشت و كشوري كه بدست او سپرده شد از هر باره خطر آن را فراگرفته و دشمنان كينه‌توز از هر سوي گرد آن نشسته بودند. نه تنها مردمان وحشي كه در همسايگي ماكيدونيا نشسته و از گردن نهادن به هر فرمانروايي جز از فرمانروايان خود بيزار بودند و پادشاه ماكدوني هميشه از رهگذر آنان بيمناك بود. يونانيان نيز كه فيليپوس در جنگ بر آنان دست يافته بود هنوز رام نبودند و فيليپوس آن مجالي را پيدا نكرد كه كارهاي آنان را بسامان آورده فيروزي خود را بنتيجه‌ی درستي برساند و اينبود كه كارها از هرباره درهم و نابسامان بود. كوتاهسخن : براي ماكيدونيا هنگام بس بيمناكي پيش آمده بود. پاره‌ای ‌كسان چنين راهنمايي مي‌كردند كه الكساندر از انديشه‌ی آنكه يونانيان را با زور در زير يوغ ماكيدونيا نگاهدارد چشم پوشيده بيش از اين چشم نداشته باشد آنان را با نرمي و مهرباني همدست و هم‌پيمان خود گرداند و از گناه آن دسته‌هايي كه به شورش كوشيده بسيج كار مي‌ديدند بگذرد.
ولي الكساندر اين راهنمایی را كه دليل ترس و ناتواني شمرده مي‌شد بگوش نگرفته بهتر آن ديد كه خود را بزرگ و باعزم نشان داده راه بكساني ندهد كه انديشه‌هاي خود را برو بار كنند ، يا كساني گستاخانه پا بر روي او بردارند. در سايه‌ی اين قصد بود كه لشكرهاي پياپي بر سر وحشيان فرستاده در سرزمين آنان تا كنار رود دانوب پيشرفت نمود ، در آنجا بود كه سورموس4 پادشاه تريباليان5 را شكست داده زبون گردانيد. بدينس آنهمه وحشيان را بحال آرامش آورده خود را از بيم شورش آنان آسوده ساخت. نيز چون شنيد كه مردم ثبيس سر به شورش آورده‌اند و آتنيان با آنان نامه‌نويسيها مي‌كنند بيدرنگ بر تنگه‌ی ثرموپولاي6 تاخته چنين مي‌گفت كه ديموسثينس7 كه او را بهنگام بودن در الوريا و در سرزمين تريباليان كودكي ناميده و بهنگام بودن در تسالي نوجواني خوانده ، كنون همچون مردي در كنار ديوارهاي آتن هويدا خواهد گرديد.


1ـ Pausaniss
2ـ Euripsides
3ـ Meda
4ـ Syrmus
5ـ Triballi مردمي بودند كه در كوره‌ی تساليا نشيمن داشتند.
6ـ Thermopylae تنگه‌ی معروفي كه يكي از جنگهاي ايرانيان با يونانيان در آنجا رويداد.
7ـ Demosthnes خطيب معروف يونان