3⃣

تقابل دست‌های کوچک و بزرگ، افزون بر تفاوت جسمانی، نابرابری موقعیت دو طرف را نیز به یاد می‌آورد. کودک در جایگاه دریافت‌کننده مهر قرار دارد و بزرگسال کسی است که رابطه را معنا می‌کند. شعر کودک را در مرکز عاطفی خود می‌نشاند، اما صدای مستقل او را به ما عرضه نمی‌کند. این نکته به معنای انکار صداقت عاطفی شاعر نیست؛ مسئله، نابرابری قدرت تفسیر در رابطه میان بزرگسال و کودک است.

در عبارت «به خاطر عروسک های تو، نه به خاطر انسان های بزرگ»، جهان کودکانه بر جهان پرادعای بزرگسالان برتری می‌یابد. اما پایان شعر این جهان کوچک را به حافظه سیاسی پیوند می‌زند:

«به خاطر هر چیز کوچک هر چیز پاک بر خاک افتادند
به یاد آر
عموهایت را می‌گویم
از مرتضا سخن می‌گویم.»

فعل امری «به یاد آر» کودک را از مخاطب عاطفی به وارث حافظه تاریخی تبدیل می‌کند. عنوان «از عموهایت» نیز این انتقال را از مسیر خویشاوندی انجام می‌دهد: تاریخ مبارزه به گذشته‌ای خانوادگی بدل می‌شود که کودک باید آن را به خاطر بسپارد. اینجا کودک نه فقط مخاطب شعر، بلکه حامل روایتی است که از گذشته به او سپرده می‌شود. پرسش انتقادی این است که آیا او حق دارد آن گذشته را به شیوه خود تفسیر کند یا تنها باید حافظ روایت آماده بزرگسالان باشد؟

در «افق روشن»، که به کامیار شاپور تقدیم شده، جهت حرکت زمانی تغییر می‌کند. اگر در «از عموهایت» کودک با فرمان «به یاد آر» به گذشته متصل می‌شود، در این شعر در افق آینده قرار می‌گیرد. تکرار «روزی» ساختار زمانی شعر را می‌سازد:

«روزی ما دوباره کبوترهایمان را پیدا خواهیم کرد
ومهربانی دست زیبایی را خواهد گرفت»

این «روزی» نشانه تعویق تحقق آرمان است. شاعر جهانی را تصویر می‌کند که هنوز وجود ندارد، اما باید امکان آن را در زبان زنده نگه داشت: جهانی که در آن «کمترین سرود / بوسه است»، «هر انسان / برای هر انسان / برادری ست» و قفل به «افسانه» تبدیل می‌شود. سیاست در این شعر به زبان رابطه انسانی ترجمه شده است؛ جهانی بدون مرزهای خصومت و درهای بسته.

اما شعر از زبان جمعی «ما» به خطاب مستقیم «تو» می‌رسد:

«روزی که تو بیایی،برای همیشه بیایی
ومهربانی با زیبایی یکسان شود»

تقدیم شعر به کامیار شاپور، پسر فروغ فرخزاد و پرویز شاپور، این خطاب را در افقی عاطفی و مشخص قرار می‌دهد. نمی‌توان با قطعیت گفت که تمام شعر خطاب به کامیار است یا «آمدن» الزاماً به معنای بازگشت یکی از والدین است؛ اما تقدیم‌نامه امکان می‌دهد شعر را در کنار تجربه جدایی خانوادگی نیز بخوانیم. در این افق، عبارت «روزی که تو بیایی،برای همیشه بیایی» بار عاطفی دیگری پیدا می‌کند. پرسش این است که آیا تجربه خصوصی کودک در این آرمان بزرگسالانه جایگاهی مستقل دارد یا در تصویر عمومی شاعر از آینده‌ای سرشار از مهربانی حل می‌شود؟

در ادامه، شعر از زبانی سخن می‌گوید که در آن معنای هر سخن دوست داشتن است و آهنگ هر حرف، زندگی. «آخرین حرف» و «آخرین شعر» یادآور گسست و ناتمامی‌اند؛ گویی در جهان آرمانی، دیگر نیازی نیست برای یافتن معنای نهایی یا تکمیل سخن رنجی تحمل شود. سرانجام شاعر می‌گوید:

«ومن آن روز را انتظار می کشم
حتی روزی که
دیگر نباشم»

انتظار از عمر شاعر فراتر می‌رود. او ممکن است هنگام تحقق آن جهان حضور نداشته باشد، اما امید را به آینده واگذار می‌کند. کودک می‌تواند مخاطب و حامل این امید باشد؛ کسی که آینده به او سپرده می‌شود، هرچند در ساختن تصویر آن آینده هنوز مشارکتی مستقل ندارد.

اکنون می‌توان دو شعر را در تقابلی نظری به هم پیوند زد. در «از عموهایت»، کودک با فرمان «به یاد آر» به گذشته فراخوانده می‌شود؛ در «افق روشن»، در افق آینده و انتظار قرار می‌گیرد. شعر نخست حافظه مرگ و مبارزه را به او می‌سپارد و شعر دوم امید به تحقق جهانی دیگر را. در یکی کودک وارث گذشته است و در دیگری مخاطب آینده. در هر دو، زمان تاریخی از مجرای او استمرار می‌یابد: باید گذشته را به یاد بسپارد تا روایت مبارزه فراموش نشود، یا آینده را انتظار بکشد تا آرمان شاعر پس از مرگ او نیز زنده بماند.

این دو شعر را نمی‌توان به پیام سیاسی ساده‌ای فروکاست. قدرت زیبایی‌شناختی آن‌ها در تبدیل مفاهیم انتزاعی به تصاویر حسی و روابط عاطفی است: دست‌های کوچک، عروسک‌ها، خانه، کبوترها، بوسه، قفل و قلب. بااین‌حال، همین قدرت عاطفی می‌تواند سازوکار مصادره نمادین را نیز پنهان کند. کودک به سرمایه‌ای اخلاقی تبدیل می‌شود که شاعر با آن از انسانیت، حافظه و امید دفاع می‌کند؛ اما آیا او فقط باید عموهایش را به یاد آورد و روز موعود را انتظار بکشد، یا حق دارد درباره گذشته و آینده‌ای که به او سپرده شده پرسش کند و حتی آن را نپذیرد؟

4⃣
نقد مصادره نمادین کودکی متوجه نیت شاملو یا صداقت عاطفی او نیست؛ متوجه سازوکار بازنمایی است. ممکن است شاعر از آزادی و رهایی دفاع کند، اما کودک را درون معنایی قرار دهد که خود برای او ساخته است. این تناقض در سطح متن و مناسبات قدرت رخ می‌دهد: بزرگسال از کودک سخن می‌گوید، برای او آینده می‌سازد و گذشته‌ای را به او می‌سپارد، اما آیا برای تفسیر مستقل کودک نیز جایی باقی می‌گذارد؟ کودک می‌تواند موضوع عشق و امید باشد، بی‌آنکه صاحب معنای عشق و امید باشد. درست در همین فاصله است که مصادره نمادین کودکی رخ می‌دهد.

شاید بنیادی‌ترین پرسش این باشد: آیا می‌توان از کودک دفاع کرد، بی‌آنکه او را به نماد دفاع از خودمان تبدیل کنیم؟ حق کودک تنها حق محافظت شدن نیست؛ حق تجربه کردن، تفسیر کردن و حتی مخالفت کردن نیز هست. شاید نخستین گام در رهایی او از خشونت نمادین این باشد که از جایگاه شاهدی که بزرگسالان برای اثبات حقانیت خود احضار می‌کنند، بیرون آورده شود و به‌عنوان انسانی مستقل به رسمیت شناخته شود؛ انسانی که پیش از آنکه نشانه چیزی باشد، حق دارد خودش درباره جهان معنا بسازد.

جواد شجاعی فرد(۱۳۲۱ - ۱۴۰۵) شاعر معروف، عزیز و نازنین گیلانی امروز یکشنبه، هفدهم آبان ۱۴۰۵ پس مدت‌ها تحمل بیماری، در بیمارستان آریای رشت درگذشت.
ضایعه‌ی درگذشت این شاعر، ترانه‌سرا و اهل اندیشه را به همسر، فرزندان و همه‌ی دوستانش تسلیت می‌گویم.
@tabarshenasi_ketab

هرگز به کشف خود
نمی‌رسی
وقتی
به توهم کشف
آلوده‌ای


جواد شجاعی فرد(۱۳۲۱ - ۱۴۰۵) / آبی‌های سوگوار/ ۱۳۷۸، نشر رود/ ص ۹۱.
@tabarshenasi_ketab

🔹اینک اسب و اصل: تراژدی زوال
✍سینا جهاندیده

جواد شجاعی‌فرد را بیش از سی سال است می‌شناسم. اولین بار در اواخر دهه‌ی هفتاد به اتفاق شمس لنگرودی و زنده‌یاد سعید صدیق به خانه‌ی من آمد. هنوز مجموعه‌ی شعر «اکنون ابدی» را چاپ نکرده بودم. جواد مجموعه شعری چاپ کرد به نام «اینک اسب و اصل» عنوان تراژیک و نیچه‌ای این مجموعه شعر چنان برایم تکان‌دهنده بود که بعد از آن کمتر سالی شد که بارها و بارها این عنوان را زمزمه نکنم. بعد از جواد شجاعی‌فرد، سعید صدیق مجموعه شعری چاپ کرد به نام « بی‌پناهی وطن ندارد» این عنوان مرا باز به یاد عنوان دفتر شعر شجاعی‌فرد می‌انداخت. من از سال ۱۳۸۹ سلسله شعرهایی «صرفاً درباره‌ی مرگ» سرودم که عنوان «اکنون متروک» دارد. هر سه عنوان یعنی «اینک اسب و اصل»، «بی‌پناهی وطن ندارد» و «اکنون متروک» از تراژدی زوال می‌گویند؛ همان تراژدی‌ای که از اواخر دهه‌ی هفتاد در ایران شکل گرفت و شمس لنگرودی از آن تعبیر به « نت‌هایی برای بلبل چوبی» و «باغبان جهنم» کرده بود.
۲۵ اردیبهشت امسال ( ۱۴۰۱) به خاطر سخنرانی دکتر نیکویی عزیز به خانه‌ی فرهنگ رشت رفتم سخنرانی تمام شده بود و جواد شجاعی‌فرد، پیرمرد قصه‌ی ما، روی پله‌ی دوم ورودی راهروی خانه‌ی فرهنگ نشسته بود علیرضا پنجه‌ای بغلش کرد من با او دست دادم. نگاه او همیشه به من مهربان است. جواد نمی‌دانست که من به چه فکر می‌کنم. او گفت: آقا سیگار را تنهایی نکش! یکی از جوانان یک نخ سیگار بهمن به او داد...
بیست و نهم اردیبهشت ۱۴۰۱ رشت.
@tabarshenasi_ketab

مرگ در پاییزان خواننده‌ی ماری ماری
دوات، پایگاه فرهنگ، فلسفه، هنر و ادبیات، جامه نیلی کن:
بگذار تا بگریم چون ابر در بهاران_ کز سنگ لاله خیزد روز وداع یاران
سرانجام غروب هفدهم آبان ۱۴۰۵ جواد شجاعی فرد، شاعر ، گیلان‌پژوه و خواننده‌ی صاحب‌سبک ترانه‌های ماندگار گیلکی تلویزیون گیلان در پیش از انقلاب ۵۷، در سن ۸۴ سالگی، در رشت دیده از جهان فروبست. این خبر از تلخ‌ترین خبرهایی مرگی‌ست که در باره‌ی یک دوست گرامی پس از چهل سال خاطره با او می‌نویسم.
شامگاه ۱۷ آبان ۱۴۰۵
علی‌رضا پنجه‌یی
https://t.me/davat1394/18617

در این که می‌گذرد
میل مطرودی است
که در آخرین لحظه بدست می‌آید
همان لحظه
که ضمیری اشاره می‌کند
به ترک گفتن

آنگاه
میلی که در ضمایر دور است
نزدیک خواهد شد
میلِ زمانِ حال
به ضمیر مبهم هیچ‌گاه

سینا جهاندیده
۱۸ آبان - به یاد پدر
@tabarshenasi_ketab

🌑 درمانگری مرگ
سینا جهاندیده

این اواخر، زندگی برایت سخت شده بود. آوازخوان گیلانی فراموشی تاریخ را به یاد می‌آورد. مردی که قد و قامت رستم را داشت، محتاج دیگران شده بود. اما انتخاب کردی که آخرین لحظات زندگی‌ات را در ایران تمام کنی؛ چراکه ذهنت پر از آوازهای درخشانی بود که باید در ایران به یاد می‌آمد

عمو جواد، در این اواخر نمی‌دانم چه چیزهایی را به یاد آوردی و چه چیزهایی را فراموش کردی. ما همه می‌میریم - مرگ بزرگ‌ترین حافظه‌ای است که همیشه ما را در آخرین لحظه به یاد می‌آورد. بااین‌همه، گمان می‌کنم راحت شدی. مرگ آخرین دوای ماست.

عمو جواد، امروز هجدهم آبان است، یک روز بعد از رفتن تو، روزی که پدرم نیز ( سال‌ها پیش) برای درمان یافتن به ابدیت پیوست.

هجدهم آبان ۱۴۰۵
رشت

جوهر یک چیز هیچ‌گاه نه در آغاز، بلکه همواره در میانه، در جریان بسط و گسترش آن، پدیدار می‌شود، زمانی که توان آن تضمین شده باشد(ژیل دولوز، سینما۱؛ به نقل از کتاب «انچه سینما هست!، دادلی اندرو، ترجمه‌ی مجید اخگر، ۱۳۹۷، ص ۱۱).
@tabarshenasi_ketab

نقد و بررسی مجموعه داستان: "مه و اشباح نسيان گرفته"

اثر: ابوالقاسم مبرهن

منتقد: سینا جهاندیده

سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵
در کافه ساووی

🔹کشتگان جامعه‌شناسی ادبیات
سینا جهاندیده

تولد جامعه‌شناسی ادبیات در ایران با سوژه‌‌ی سیاسی پیوند پیچیده دارد؛ به همین دلیل سرنوشت این رشته در ایران خونبار بوده است. متفکران معاصر جامعه‌شناسی ادبیات در ایران یا جزو مطرودان قدرت حاکم بودند یا به وسیله‌ی قدرت حذف شده‌اند. اندیشمندانی چون غفار حسینی، جعفر پوینده و مختاری در واقع جزو کشتگان جامعه‌شناسی ادبیات در ایران‌اند.
(بیستم آبان ۱۳۷۵ سالروز مرگ غفار حسینی؛ یادش گرامی.)
@tabarshenasi_ketab