اما در بیرون پل‌آجی زد و خورد تا سه ‌ساعت برپا می‌بود و باآنکه هر دو سو در بیابان می‌بودند پا می‌فشاردند ، تا کم‌کم مجاهدان چیرگی نمودند و از سواران گروهی را از پا انداختند. از جمله شجاع‌الملک پسر قادر‌آقا سردسته‌ی کردان که مرد تنومند و دلیری می‌بود و بر اسب چاپکی نشسته رزم‌آزمایی نیکی می‌نمود ، تیری که می‌‌گویند از تفنگ سردار بوده او را از اسب زندگی پیاده کرد. کردان او را برداشته بیدرنگ بازگردیدند. دیگران را نیز پا از جا دررفته رو برگردانیدند. مجاهدان بدلیری افزوده از دنبال ایشان تاختند و بسیاری از آنان را نابود ساختند. اگر رحیمخان از الوار بیاری ایشان نرسیدی و جلو مجاهدان را نگرفتی جز اندکی جان بدر نبردندی. صمدخان نومید و رسوا خود را به قراملک رسانیده و این ‌بار دوم می‌بود که بشکست سختی دچار می‌شد.

آن نزدیک حاجی ‌صمدخان چنین می‌گوید : ما در قراملک چشم‌براه سپاه می‌بودیم که بازگردند. هنگام پسین ناگهان شیون و مویه‌ی شگفتی شنیده شد. کسی را فرستادیم آگاهی آورد شجاع‌الملک کشته شده کردان سربرهنه و گل بِرو مالیده شیوه‌کنان [1] کشته‌ی او را می‌آورند. بیرون آمدیم هنگامه‌ی شگفتی می‌بود. مویه و گریه‌ی کردان سراسر آبادی را فرامی‌گرفت. از آنسوی سپاهیان سواره و پیاده پراکنده و پریشان پی‌ هم می‌رسیدند. پاره‌ای زخمی می‌بودند. صولت‌السلطنه سرکرده‌ی سوار گورانلو را تیری از گیجگاه خورده و از پیشانی بیرون آمده با اینهمه نمرده بود ، و پس از دیری هم بهبودی یافت. پس از همه خود حاجی ‌صمدخان رسید. گرد و خاک سر و رویش را پوشانیده و سبیلها فروآویخته ، پیدا می‌بود چه دلتنگی‌ای می‌داشت. پس از دیری رحیمخان آمد و از صمدخان دیدار کرده بگله و نکوهش پرداخت که چرا بی‌آگاهی از وی بچنان کاری برخاسته. سپس آمرزش خواست که چون روز چهارشنبه است و سواران چلبیانلو در این روز از جنگ دوری می‌جویند (2) اینست ما نتوانستیم از نخست بیاری شما بیاییم ، و سپس چون کار بسختی رسید ناگزیر شده بیرون آمدیم. صمدخان پاسخی نمی‌داشت و ازو آمرزش خواست. کردان تن شجاع‌الملک را شسته کفن کردند و همچنان مویه و زاری می‌کردند و فردا آن را برداشته روانه‌ی کردستان شدند. (3)

در نامه‌ی «انجمن» شماره‌ی کشتگان را از سپاه صمدخان سی‌ تن کمابیش نوشته. ولی چنانکه گفتیم او از سختی این جنگ آگاهی نداشته و این‌ است می‌توان پنداشت کشتگان بیش از آن بوده و بگفته‌ی کسان خود صمدخان این شکست او همپایه‌ی شکست روز هکماوار بشمار می‌رفت.

در همان روز از سوی خیابان و مارالان نیز بمباران می‌شد. توپهای دولتیان از دامنه‌ی کوهها پیاپی گلوله می‌ریخت و تا غروب همچنان آواز شنیده می‌شد.


🔹 پانوشتها :

1ـ شیون‌کنان؟!

2ـ چلبیانلو دسته‌ای از مردم قره‌داغ‌اند و شاید از نژاد کرد باشند و ما نمی‌دانیم این‌ را از کجا داشتند که روز چهارشنبه جنگ نکنند.

3ـ کسانی که آشنایی بزندگانی کردان و لران می‌دارند می‌دانند که اینان در سوگواری بمردگان خود اندازه نگه ‌نمی‌دارند. بویژه هرگاه مرده یکی از پیشروانشان باشد که شیون و مویه رنگ دیگر می‌گیرد و بکارهای شگفتی برمی‌خیزند. در ششصد‌ سال پیش ابن‌بطوطه راهش به لرستان افتاده و یک چنین داستانی را دیده و در کتاب خود یاد کرده. هنوز آن شیوه‌ی امروز میان کردان و لران رواج می‌دارد.


🌸

پ104ـ پیکره‌ی 104 نشان می‌دهد یک دسته از آزادیخواهان تبریز (شاگردان باسکِرویل) را.

(این پیکره پس از کشته شدن باسکرویل برای فرستاده شدن بآمریکا برداشته شده)

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 19ـ آمادگی برای واپسین جنگ
 
 
گرسنگی در شهر روزافزون می‌بود. از نیمه‌های فروردین کنسولگریهای روس و انگلیس ، با دستور سفارتخانه‌های خود از تهران ، بار دیگر با آزادیخواهان تبریز بگفتگو پرداخته بمیانجیگری کوشیدند. ایشان امید می‌داشتند که آزادیخواهان از فشار گرسنگی در شهر ، درپی مشروطه نبوده آسانتر رام خواهند شد. لیکن اینان سر رام شدن نمی‌داشتند ، و پس از گفتگوها برای آشتی چنین پیشنهاد کردند : (1) شاه مشروطه را بپذیرد. (2) کسی را بگناه آزادیخواهی نگیرد (عفو عمومی) (3) همه‌ی سپاهیان از پیرامون شهر برخاسته پراکنده شوند. (4) آزادیخواهان تفنگ و ابزار جنگی که از خودشان می‌دارند نگه دارند. (5) والی‌ای که برای آذربایجان فرستاده شود با آگاهی از خود مردم باشد.
 
پیداست که محمدعلی‌میرزا این چیزها را نخواستی پذیرفت. بویژه در این هنگام که امیدمند می‌بود شهر از گرسنگی ناگزیر شده درهای خود را بروی دولتیان باز خواهد کرد. از آنسوی در این روزها در استانبول سلطان ‌عبدالحمید بکندن ریشه‌ی آزادی برخاسته بود ، و بیگمان محمدعلی‌میرزا از آن آگاهی می‌داشت و مایه‌ی پشتگرمی او می‌شد.
 
در بیست‌و‌یکم فروردین (19 ربیع‌الاولی) کنسولهای انگلیس و روس و عثمانی در کنسولگری انگلیس باهم نشسته ، درباره‌ی بستگان خود در تبریز بگفتگو پرداختند و چنین نهادند که یکصد‌و‌هفتاد‌وپنج خروار آرد از دولت برای بستگان خود خواستار گردند ، و چون بسفارتخانه‌های خود در تهران تلگراف کردند و آنان با دربار بگفتگو پرداختند ، محمدعلی‌میرزا آن را هم نپذیرفته و چنین پاسخ داد که بستگان بیگانه همگی از تبریز بیرون روند. کنسولها این دستور را ببستگان خود دادند ولی آنان هیچ کدام نپذیرفتند.
 
در این‌ میان کنسولها بیکار نایستاده سفارتخانه‌های خود را در تهران آسوده نمی‌گزاردند ، و چنانکه گفتیم ترسهای بیجا از خود می‌نمودند. ما چون کتاب آبی را می‌خوانیم می‌بینیم مستر‌ راتسلاو گاهی تلگراف کرده که انجمن نان و گندم از بستگان بیگانه خواهد برید. گاهی آگاهی داده که بیم می‌دارد گرسنگان بکنسولگریها بریزند و بتاراج پردازند. ما نمی‌دانیم این دروغها از بهر چه بوده؟!. این یکی از سرفرازیهای ایرانیان است که در سختیها و آشوبها بیش از همه بنگهداری بیگانگان کوشند. در آن ده ماه گرفتاری تبریز کمترین آزاری به بیگانه‌ای نرسید و در این هنگام نایابی خوراک هم اروپاییان و بستگان ایشان آسوده‌تر از دیگران می‌بودند ، و انجمن می‌کوشید تا بتواند جلو گله‌ی آنان را گیرد و عنوان بدست دولتها ندهد ؛ چه ‌جای آن می‌بود که کسانی بکنسولگریها ریزند. هر کسی در آن روزها در تبریز بوده می‌داند مردم با همه‌ی گرسنگی رشته‌ی شکیبایی و خودداری را از دست نهشته هیچ ‌گونه بدرفتاری از خود نشان نمی‌دادند.
 
این بیتابی کنسولها به تبریزیان گران می‌افتاد و از فرجام آن سخت بیمناک می‌ایستادند. از آنسوی حال بینوایان دلگداز می‌بود. انجمن آسوده ننشسته از هر راهی می‌کوشید. روز بیست‌و‌ششم فروردین (24 ربیع‌الاولی) نمایندگان باهم نشسته و کنسولهای روس و انگلیس را نیز بآنجا خواندند و بمیانجیگری ایشان به محمد‌علی‌میرزا چنین پیشنهاد کردند : از جنگ جلوگیری شود و شاه دستور دهد عین‌الدوله روزانه یکصد‌و‌پنجاه خروار گندم بنام بینوایان بشهر روانه کند ، و کنسولها پایندانی [=ضمانت] کنند که از آن گندم چیزی بمجاهدان و آزادیخواهان داده نشود ، و چون بدینسان آرامش رخ داد انجمن بهمداستانی آزادیخواهان رشت و اسپهان و دیگر شهرها با دربار بگفتگو پرداخته کشاکش را بپایان رساند. کنسول انگلیس این خواهش را با پیرایه‌هایی از خود به تهران فرستاد ولی محمد‌علی‌میرزا سر فرونیاورد.
 
اینها تلاشهایی بود که انجمن برای جلوگیری از بهانه‌جویی بیگانگان و چاره‌جویی به بینوایان و گرسنگان می‌کرد. از آنسوی شادروان ثقة‌الاسلام با دستور خود محمد‌علی‌میرزا ، همراه حاجی ‌سید‌المحققین و حاجی‌سید حاجی‌آقا ‌میلانی (یکی از ملایان بی‌یکسو) به باسمنج آمده از تلگرافخانه‌ی آنجا با باغشاه در گفتگو می‌بود و با محمد‌علی‌میرزا و وزیران تلگرافها درمیانه می‌آمد و می‌رفت. ولی چنانکه گفته‌ایم مجاهدان اندیشه‌ی دیگر می‌داشتند و از راه دیگر می‌کوشیدند. در این هنگام سردار و سالار و دیگر سردستگان آماده می‌شدند که بار دیگر بتاختی برخیزند و تا توانند کوشش و جانبازی کنند. باین آهنگ بسیج کار می‌کردند ، و چون در این بسیج و آمادگی یکی از کارکنان مسیو‌ هوارد‌ باسکِرویل آمریکاییست و خواهیم دید که در آن جنگ خونین نخستین قربانی او شد ، باید در اینجا داستان آن جوان و کارهایش را بنویسیم.
 
 
 
🌸

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 20ـ مستر ‌باسکِرویل
 
 
پیش از جنبش مشروطه ، و همچنین در سالهای نخست آن جنبش ، مدرسه‌ی آمریکاییان در تبریز (مموریال اسکول) در نزد آزادیخواهان ارجی می‌داشت. زیرا یگانه جایگاهی می‌بود که زبان انگلیسی و دانشهای اروپایی درس داده می‌شدی ، و بسیاری از جوانان بیدارمغز بآنجا آمد و رفت می‌داشتندی. (1)[1] در این هنگام نیز یک داستانی بهمبستگی میان آن مدرسه با جنبش مشروطه پدید آورد ، و آن پیوستن مستر باسکِرویل ، یکی از آموزگاران آنجا بمجاهدان ، و کشته شدن او در راه مشروطه‌ی ایران بود.
 
این باسکِرویل جوان بیست‌و‌پنج‌ ساله‌ای می‌بود که اندکی پیش از جنگهای تبریز ، برای آموزگاری از آمریکا باین شهر رسید ، و چنانکه همکشور او مستر شت نوشته است ، جوان غیرتمند تازه دانشگاه پرنستون را بپایان رسانیده و گواهینامه‌ی B.A. گرفته بوده و نخستین کارش همین بود که بآموزگاری در این مدرسه آمد.
 
جوان پاکدل چون به تبریز رسید و سراسر شهر را پر از جوش و جنبش یافت خونش بجوش آمد و بآزادی ایران دلبستگی پیدا کرد. بگفته‌ی مستر شت با شریفزاده سخت گرمی داشته ، و این کشته شدن او بوده که دل جوان آمریکایی را تکان داده و شب و روز ناآرام گردانیده ، و چون با کسانی از آزادیخواهان که زبان انگلیسی می‌فهمیدند آشنایی می‌داشت با ایشان گفتگو کرده که یاوری بآزادیخواهان کند ، که چون در آمریکا دوره‌‌ی سپاهیگری را بپایان رسانیده و در آن باره آگاهی می‌داشت جوانانی را زیردست خود گرفته سپاهیگری یاد دهد.
 
در این هنگام دسته‌ای از جوانان و بازرگان‌زاده و توانگر‌زاده دست بدست هم داده گروهی پدید آورده بودند و پسینها بورزش و مشق می‌پرداختند.
 
گویا از ماه بهمن [1287خ] بود که باسکِرویل با این جوانان آشنا گردیده و بآن شد که ایشان را سپاهیگری یاد دهد و از همان روزها بکار پرداخت ، و برای آنکه کنسول آمریکا و مدرسه آگاهی نیابد حیاط ارگ را برای این کار خود برگزید که هر روز هنگام پسین جوانان در آنجا گرد می‌آمدند و بمشق و ورزش می‌پرداختند. بدینسان کار باسکِرویل پیش می‌رفت. جوان ساده‌درون آرزوی بس بزرگی در دل می‌پرورید. دسته‌ی خود را «فوج نجات» نامیده از یکایک آنان پیمان می‌گرفت که در هر جنگی پیشرو باشند ، و چون بدشمن نزدیک شوند دربند سنگر نبوده فدایی‌وار به ایشان تازند ، بکشند و کشته شوند ، و چنین کاری را از یکمشت جوانان توانگرزاده‌ی ناآزموده چشم می‌داشت.
 
چنانکه گفته‌ایم پس از جنگ هکماوار در شهر شور دیگری پیدا شده دسته ‌دسته بازاریان و برزگران بآرزوی مجاهدی افتاده بودند ، و پسینها در سربازخانه انبوه می‌شدند. در این هنگام باسکِرویل همراه مستر مور انگلیسی (آگاهی‌نویس روزنامه‌ی تیمس) و شاگردان خود بسربازخانه آمدند ، و چون کسانی از شاگردان باسکِرویل خود ورزیده شده بودند ، هر کدام آموزگاری دسته‌ای را بگردن می‌گرفتند. بدینسان در سربازخانه از هر گوشه‌ای آوازهای «یک‌دو» برمی‌خاست.
 
در این میان کنسول آمریکا از کار باسکِرویل آگاهی یافته دلگیر گردید ، و یک روز پسین بهنگامی که سربازخانه پر از مردم شده و سردار و پاره‌ای نمایندگان انجمن در آنجا می‌بودند بسربازخانه آمد ، و با باسکِرویل روبرو شده باو یادآوری کرد که این درآمدن او بکارهای ایران نافرمانی از قانون آمریکا است ، و او را شاینده‌ی کیفر می‌گرداند ، و خواستار گردید که بسر آموزگاری خود در مدرسه بازگردد. باسکِرویل نه چندان شوریده‌دل می‌بود که پروای این سخن کند. آشکاره پاسخ داد چون ایرانیان در راه آزادی می‌کوشند من بایشان پیوسته‌ام و باک از قانون آمریکا نمی‌دارم. برخی می‌گویند : پاسپورت خود را درآورده بکنسول بازداد. سردار و نمایندگان انجمن هر کدام بنوبت خود سخنانی سرودند ، بدینسان که ما از شما بی‌اندازه خرسندیم ولی نمی‌خواهیم در راه آزادی ایران زیانی بشما برسد ، و دوست می‌داریم شما بجایگاه خود در مدرسه بازگردید. باسکِرویل باین سخنان گوش نداد ، و از این هنگام از مدرسه و آمریکاییان بریده یکباره به ایرانیان پیوست. اینست داستان باسکِرویل. ما ارجی که می‌گزاریم بپاکدلی و جانبازی اوست ، وگرنه خواهیم دید که از کوششهای او سودی بدست نیامد و جز دل‌شکستگی مجاهدان نتیجه دیده نشد.
 
آنگاه باسکِرویل که با سادگی و پاکدلی باین کوشش برخاسته بود ، کسانی از میوه‌چینان و دورویان چنین می‌خواستند که او و شاگردانش را بروی ستارخان و باقرخان و مجاهدان کشند و با دست این آنان را پس ‌رانند. یک چنین بدخواهی نیز بمیان آمده بود.

👇

بسخن خود بازگردیم. چنانکه گفتیم سختی کار نان و دیگر خوردنیها و تلاشهای بیم‌آور کنسولهای روس و انگلیس ، سردار و سالار را برآن واداشت که بار دیگر بجنگ بزرگی برخیزند ، و این بار سوی غرب را برگزیده برآن شدند که به شام غازان که یکی از لشکرگاههای صمدخان می‌بود ، تاخت ببرند و چون بسیج کار می‌کردند باسکِرویل چنین خواست که دسته‌ی او در این تاخت پیش‌جنگ باشند ، و بدانسان که بایشان یاد داده بود بسنگرهای دشمن بتازند و چندان شور بسر می‌داشت که از خوردن و خوابیدن بازماند. شب و روز می‌کوشید و می‌اندیشید. سردار با آن آزمودگی می‌دانست که این اندیشه آرزویی بیش نیست و بدان ارجی نمی‌نهاد ، ولی از نوازش و پذیرایی به باسکِرویل باز‌نمی‌ایستاد. چنانکه سه روز او را در خانه‌ی خود نگهداری کرد. این سخن از آقای یکانیست که جوان آمریکایی در آن سه روز همیشه بخود فرورفته اندیشه می‌کرد و بخوراک و بخواب بسیار کم می‌پرداخت.
 
 
🔹 پانوشت :
 
1ـ شادروان شریفزاده یکی از آموزگاران آنجا شمرده می‌شد.
 
 
🌸

پ106ـ یک دسته از سپاهیان روسی در تبریز

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 21ـ جنگ شام‌ غازان یا واپسین جنگ
 
 
روز دوشنبه سی‌ام فروردین [1288خ] بار دیگر تبریز پر از شور و هیاهو بود. در این روز واپسین جنگ میانه‌ی دولتیان و تبریزیان رخ می‌داد. شب دوشنبه همه‌ی مجاهدان در قره‌آغاج و آخونی گرد آمده ، بامدادان پیش از آنکه آفتاب بدمد از چند سو با شام غازان بکارزار پرداختند. در این روز مجاهدان با شور تازه‌ای بکار درآمده برآن بودند تا دشمن را از جا نکنند از پا ننشینند. ولی افسوس که در گام نخست باسکِرویل ، جوان آمریکایی را از دست دادند ، و این خود مایه‌ی دل‌شکستگی گردید.
 
چنانکه گفته‌ایم باسکِرویل «فوج نجات» آراسته و چنین می‌خواست که در این جنگ فوج او پیشاهنگ بوده هنرنمایی کند ، و با این آرزو شب و روز ناآرام می‌زیست. ولی افسوس که آزمایش ، ناآزمودگی او را نشان داد. آنهمه رنجها بیهوده شده خود او نیز بر سر این آزمایش رفت.
 
شماره‌ی پیروان او تا سیصد ‌تن می‌رسید. ولی چنین می‌گویند بیش از چهل‌و‌اند ‌تن اندیشه‌ی او را نپذیرفته و با وی پیمان استوار نکرده بودند ، و چون شب دوشنبه فرارسید باسکِرویل بآمادگی پرداخته دستور داد پیروان پیش از نیمه‌شب در شهربانی گرد آیند تا از آنجا به قره‌آغاج روانه گردند. سپس کسانی را نزد ستارخان فرستاده خواستار شد توپی بدست او سپارند. گفته‌ایم ستارخان با اندیشه‌ی او همداستان نمی‌بود ، و این‌‌ می‌دانست که از جوانان ناآزموده‌ی جنگ‌ندیده چنان کاری برنیاید. این هنگام نیز پاسخ داد : «می‌روید آمریکایی را بکشتن می‌دهید و توپ را بدشمن گزارده می‌گریزید». این گفته از دادن توپ بازایستاد. از این کار سردار بسیاری از پیروان باسکِرویل سست شدند و پیش از همه مستر ‌مور کناره جسته بتماشا بس کرد. خود این مرد داستان درازی می‌نویسد که سیصد‌و‌پنجاه‌ تن تفنگچی باو سپرده شده و او یکی از سرکردگان بشمار می‌بود ، و امشب بیشتر ایشان نیامده ، و او را تنها گزارده‌اند ، و چنین وامی‌نماید که در جنگ همپای باسکِرویل می‌بوده ، و تبریزیان را «ترسو» ستوده زبان به نکوهش دراز می‌دارد. ولی همه‌ی اینها دروغ است و هر کس می‌داند که این انگلیسی هیچگاه جنگ نکرده و تیری بدشمن نینداخته ، و بیش از این عنوانی نداشته که در ورزش و آموزگاری همراهی از باسکِرویل می‌کرد ، و امشب خود را بیکبار کنار کشید.
 
من از کسانی که در پیرامون باسکِرویل می‌بودند و هنوز زنده‌اند ، پرسشهایی کرده و اینک گفته‌های برخی از آنان را می‌آورم : علویزاده (1)[1] که از آغاز جنگ درمیانه‌ی مجاهدان و سپس با دسته‌ی باسکِرویل می‌بود چنین می‌گوید : شبانه که بایستی در شهربانی گرد آییم از کسانی که پیمان فداییگری می‌داشتند جز یازده ‌تن نیامدند. دیگران یا خودشان ترسیده پا پس گزاردند ، یا مادران و پدرانشان چون از آن آهنگ باسکِرویل آگاهی می‌داشتند جلو پسران خود را گرفتند. ولی از دیگران دسته‌ی انبوهی فراهم شدند. نزدیک به نیمه‌شب از آنجا روانه‌ی قراآغاج شدیم. این محله سرتاسر پر از مجاهد و توپچی و جنگجو می‌بود. ما را بمسجدی راه نمودند که چند ساعتی در آنجا بیاساییم. باسکِرویل دمی آرام نمی‌نشست و درون مسجد نیز ما را بمشق و ورزش وامی‌داشت. می‌گفتند : سردار خواهد آمد و یک ساعت پیش از دمیدن بامداد تاخت آغاز خواهد شد. ولی سردار دیر رسید و بامداد دمیده و روشنی نیمه‌تابیده بود که ما راه افتادیم. در همان هنگام مجاهدان دسته ‌دسته هر یکی از راهی پیش می‌رفتند. هنوز آفتاب ندمیده بود که بدشمن نزدیک شدیم.
 
کوچه‌باغی را گرفته پیش می‌رفتیم. این دست و آن دست ما باغها می‌بود. در پایان کوچه‌باغ شالیزار پهناوری پدید شد. در آنسوی کشتزار سنگر توپ قزاق می‌بود که در پیرامون آن قزاقها پاسداری می‌نمودند. ما از دور ایشان را می‌دیدیم. یکی در کنار ایستاده آتش گردون می‌چرخانید و پیدا می‌بود که ما را نمی‌بینند. همینکه کوچه‌باغ را بپایان رسانیده بدهنه‌ی کشتزار نزدیک شدیم باسکِرویل فرمان دو داده خویشتن در جلو رو بسوی سنگر قزاقان دویدن گرفت. چند تنی از ما پی او را گرفتند ، و دیگران چون توپ و گلوله را در برابر می‌دیدند پیروی نکرده بیدرنگ دو دسته شده دسته‌ای بباغهای این دست و دسته‌ای به باغهای آن دست درآمدند و پشت درختها و دیوارها را سنگر گرفتند اما باسکِرویل همینکه تیری انداخت و چند گامی دوید قزاقی آماج گلوله‌اش گردانید ، و در آن هنگام که می‌افتاد فرمان «درازکش» داد. آن چند تن که بدوری چند گامی در پشت‌ سرش می‌بودند خوشبختانه در همان ‌هنگام که برابر پشته‌ای رسیده بودند و در برابر آن دراز کشیدند. آواز باسکِرویل بلند شد : «حاجی‌آقا (2)[2] من تیر خوردم». این گفته دیگر خاموش شد.

👇

در این میان قزاقان پیاپی گلوله می‌بارانیدند. آن چند تنی که درمیان کشتزار ماندند ما دیدیم همگی کشته خواهند شد. از پشت درختها و دیوارها بجنگ درآمدیم تا دشمن را بخود سرگرم سازیم. ولی اینان در جای بسیار بدی گیر کرده و همگی در گلوله‌رس می‌بودند ، و قزاقان دست از سر ایشان برنمی‌داشتند. در این میان حاجی‌خان پسر علی‌مسیو با دسته‌ی تفنگچیان خود از راه دیگری پیش رفته و دست راست دشمن را گرفته بودند ، و چون آنان بشلیک برخاستند قزاقان ناگزیر شدند بآن سو پردازند و ما در این میان فرصت بدست آورده برهایی آن چند تن و بیرون کشیدن تن خونین باسکِرویل پرداختیم.
 
بدینسان جوان پاکدل آمریکایی جان خود را باخت : یک تیری انداخت با یک تیری هم از پا افتاد. از کسانی که در پشت سر او بوده‌اند من چند تن را می‌شناسم و اینک نام می‌برم : 1) میرزا‌ حاجی‌آقا ‌رضازاده که ترجمانش می‌بود. 2) حسن‌آقا‌ علیزاده 3) حسن‌آقا حریری 4) میرزا ‌احمد ‌قزوینی 5) محمد‌خان 6) حسینخان ‌کرمانشاهی. (3)[3]
 
این حسینخان [4][4] یکی از دلیران مجاهدان و همانست که همراه یارمحمد‌خان به تبریز آمده بود.
 
این را علیزاده می‌گوید : در آن هنگام که ما درمیان کشتزار افتاده بودیم قزاقان کوشیدند کشته‌ی باسکِرویل را ببرند حسینخان نگزاشت و با تیر دو تن را از پا درآورد. حاجی ‌حسن‌آقا‌ کوزه‌کنانی و میرزا‌ علی‌خان ‌پستخانه و پاره‌ای کسان دیگر نیز در فوج باسکِرویل می‌بوده‌اند ولی نمی‌دانیم در آن روز میان کدام دسته افتاده بودند. علویزاده خودش را می‌گوید در دسته‌ی میان باغها بوده.
 
مستر مور در پیرامون کشته‌ شدن باسکِرویل سخنانی می‌راند. در اینجا هم چنین می‌نماید که خود او در جنگ می‌بوده. ولی همه‌ی اینها دروغهاییست که از پندار خود بافته است ، و چنانکه گفتیم او هیچ کاره نمی‌بود و بجنگ هم پا نگزاشت. نکوهشها که از ایرانیان کرده و از فداییان ارمنی بستایشها پرداخته آنها نیز از همین گونه سخنانست و از روی فهم و راستی رانده نشده. این کار باسکِرویل و آن تاختی که می‌خواست بسیار پردلانه می‌بود ولی بی‌باکی را هم دربر می‌داشت. گیرم که همگی شاگردانش پیروی از وی کردند و کسانی از ایشان در نیمه‌راه افتاده و کسانی خود را تا سنگر دشمن رسانیدندی و بدانجا دست یافتندی پس از آن چه کردندی؟! آیا توانستندی آنجا را نگاه دارند؟! پرسشی است که بآسانی پاسخ نمی‌توان گفتن. هرچه هست برای این کار مردان جنگ‌آزموده می‌بایست. از یک دسته‌ توانگرزادگان (یا بگفته‌ی ستارخان ، حاجی‌زادگان) چه برخاستی؟!
 
 
🔹 پانوشت :
 
1ـ آقای مهدی‌ علویزاده پسر حاجی‌ میر‌محمد‌علی‌ اصفهانی که اکنون در تهرانست.
 
2ـ خواستش میرزا‌‌ حاجی‌آقا‌ رضا‌زاده (دکتر شفق کنونی) بوده که ترجمانش می‌بود.
 
3ـ میرزا‌ حاجی‌آقا ، دکتر شفق است. علیزاده به همان نام خوانده می‌شود و اکنون در تهرانست. حریری بنام بیرنگ خوانده می‌شود و در تبریز است. میرزا ‌احمد ‌قزوینی همان نماینده‌ی علمای نجف می‌بوده که سپس بنام «عمارلو» شناخته می‌شد و مرد. محمدخان اکنون بنام نیساری خوانده می‌شود و اکنون در تهران در شهربانیست.
 
4ـ اصل : حسنخان که غلط چاپیست.
 
 
🌸

صادق رضازاده شفق

پ107ـ یک دسته از روسیان در تبریز

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 22ـ دامنه‌ی جنگ
 
 
کشته‌ی باسکِرویل را از رزمگاه درآورده همراه کسانی از پیروانش بشهر فرستادند. دیگران بجنگ ایستاده بیش از این باو نپرداختند. پیکار سختی پیش می‌رفت. دسته‌هایی از مجاهدان از این گوشه و آن گوشه دلیرانه می‌جنگیدند. خود سردار در «باغ سازنده» بالاخانه‌ای را گرفته با دوربین رزمگاه را می‌پایید و بسردستگان دستورهایی می‌فرستاد. آواز تفنگ بهم ‌پیوسته و توپها پیاپی غرش می‌نمودند ، گاهی نیز آوای بمب برمی‌خاست.
 
این بار دوم بود که همه‌ی مجاهدان از سرداریان و سالاریان و از گرجیان و ارمنیان و قفقازیان و ایرانیان ، دست بهم داده به یکسو رو می‌آوردند ، و دسته‌هایی از مردم تهیدست از پشت‌ سر بیاری برمی‌خاستند. از آنسوی حاجی ‌صمدخان نیز همه‌ی نیروی خود را بکار انداخته دلیرانه ایستادگی می‌کرد. شاید دسته‌هایی نیز از لشکرگاه عین‌الدوله یا رحیمخان باو پیوسته بودند. اینست دلیرانه پافشاری کرده فشار مجاهدان را برمی‌گردانیدند و چه‌‌بسا ایشان بتاخت برمی‌خاستند.
 
گذشته از شام غازان از خطیب نیز جنگ می‌رفت. بلکه برای نخست‌بار دولتیان در برابر لیلاوا و اهراب پیدا شده از آن سو نیز پیکار می‌کردند. تنور کشتار بسیار گرم شده زبانه می‌زد. پس از سی‌و‌چند ‌سال تو گویی آواز ریزش گلوله‌های آن روز که از دور همچون ریزش تگرگ تند می‌نمود ، در گوش منست. در سراسر شهر آواز پیچیده هنگامه‌ی بس شگفتی برپا می‌بود.
 
تا غروب همچنان خونریزی می‌شد و تیر و گلوله در ریزش و آمد و شد می‌بود. هر دو سو ایستادگی سخت می‌نمودند و راستی اینکه کار به شهریان و آزادیخواهان دشوار شده بود. زیرا با آن آهنگی که می‌داشتند و بباز کردن راه می‌کوشیدند ، هنوز کار چندانی انجام نداده و از سوی دشمن نشانی از سستی و زبونی پدیدار نشده بود. روزنامه‌ی «انجمن» از گفته‌ی یکی از بستگان صمدخان می‌آورد که هرگاه جنگ نیم‌ ساعت دیگر پیش رفتی سوار و سرباز چون از سه‌ سو زیر آتش می‌بودند زینهار خواستندی. شاید هم این سخن راست باشد. ولی در بیرون نشانی پدیدار نمی‌بود ، و بدانسان که مجاهدان به پیشرفت می‌کوشیدند دولتیان هم در جلوگیری پا می‌فشاردند.
 
در این هنگام که غروب فرارسیده ولی جنگ همچنان برپا می‌بود کنسولهای روس و انگلیس بانجمن آمدند و نمایندگان را دیده تلگرافی از سفیران خود از تهران نشان دادند که میانه‌ی ایشان با محمد‌علی‌میرزا گفتگو رخ داد ، و برآن شده‌اند که شش ‌روز جنگ کرده نشود و دولتیان راه خواربار را بروی شهر باز دارند تا آرامش و آسودگی درمیان باشد ، و از آنسوی با محمد‌علی‌میرزا دوباره گفتگو کرده کشاکش و دشمنی را بپایان رسانند. دو کنسول می‌گفتند : «شرط این قرارداد آنست که آزادیخواهان از تاختن بدولتیان خودداری نمایند» (1)[1]. انجمن پیشنهاد را پذیرفته برای سردار آگاهی فرستاد ، و سردار چنانکه شیوه‌اش می‌بود که همیشه در برابر پیشنهاد آرامش و خشنودی می‌نمود ، بیدرنگ دستور فرستاد مجاهدان از جنگ بازایستادند و سنگرهایی که از دولتیان گرفته بودند رها نمودند و بازگشتند. بدینسان واپسین جنگ خونین بپایان رسید.
 
داستان گفتگوی سفیران را با محمد‌علی‌میرزا در گفتار دیگری خواهیم آورد. در اینجا دنباله‌ی پیشامدهای تبریز را می‌گیریم. مرگ باسکِرویل به تبریزیان سخت افتاده همه را افسرده گردانیده بود. هزار کسی که از خود تبریزیان کشته می‌شد راه دیگری می‌داشت ، و این چون میهمان بشمار می‌رفت هر کسی از آن پژمرده می‌شد. اینست برآن شدند جنازه‌اش را با شکوه بسیاری بخاک سپارند. باآنکه گرسنگی همه را دلگیر ساخته و در این‌ روزها آگاهیهای بیم‌آوری از سرحد جلفا می‌رسید ، دربند اینها نشده خواستند روان جوان آمریکایی را از خود خشنود گردانند. روز سه‌شنبه را باین کار پرداختند و چون جنگی درمیان نمی‌بود ، بآسودگی آن را انجام دادند. سراسر راه را از شهر تا گورستان آمریکاییان مجاهدان این سو و آن سو رده کشیده و با تفنگهای وارونه ایستادند. شاگردان باسکِرویل و دسته‌ی فداییان او و ارمنیان و گرجیان و آمریکاییان و همه‌ی آزادیخواهان از بزرگ و کوچک با دسته‌های گل بدست پیرامون جنازه را گرفته روانه شدند. همه را اندوه گرفته پژمرده و افسرده می‌بودند. میانه‌ی راه در چند جا پیکره برداشتند و چون جنازه‌ بدینسان بگورستان آمریکاییان رسید ، در آنجا یک رشته گفتارهایی رانده شد و شور و خروش سترگی برخاست. از کسانی که بگفتار پرداختند بارون ‌سدراک از آزادیخواهان ارمنی می‌بود و چنین گفت : «من اکنون بیگمان شدم که مشروطه‌ی ایران پیش خواهد رفت زیرا خون پاک این جوان بیگناه در راه آن ریخته گردید».

👇

این بارون ‌سدراک از نخست با مجاهدان همپای و با گفتارهای پرشور و مغزدار خود بآنان یاری می‌کرد. این جمله هم ازوست که در روزهای آخر که گرسنگی تبریز را فراگرفته و مردم که در یکجا گرد می‌آمدند بیشتر رخسارها پریشان و پژمرده می‌بود ، بارون‌ سدراک در سربازخانه‌ گفتار خود را باین جمله آغاز کرد : «ملت آج‌ سگز آزاد سگز» (2)[2] (مردم گرسنه‌اید ولی آزادید).
 
انجمن می‌خواست پولی به آمریکا برای مادر باسکِرویل بفرستد. دکتر وانیمان که ریش‌سفید آمریکاییان در تبریز می‌بود خرسندی نداد. تفنگی را که آن جوان بدست می‌گرفت و بهنگام کشته ‌شدن نیز در دستش می‌بود ، پیدا کرده نامش را و اینکه در راه آزادی کشته شده ، بروی آن نویسانده بیادگار برای مادرش فرستادند. نیز دسته‌ای از کسانی که زیردست او می‌بودند با رخت و کلاه ویژه‌ی خود پیکره‌ای برداشته این را نیز به آمریکا فرستادند. (3)[3]
 
در این روزها جنگ بریده شده و چون گفتگوی آشتی درمیان می‌بود پنداشته می‌شد اندوه باسکِرویل واپسین اندوه باشد. ولی در همان روزها اندوه دردناک دیگری رخ داده داغ دیگر بدل آزادیخواهان نهاد.
 
بارها نام میرهاشم‌خان ‌خیابانی را برده‌ایم. این مرد جوان که دلیری و زیبایی و کاردانی و ستوده‌خویی را باهم می‌داشت این زمان جایگاه دیگری پیدا کرده پس از سردار و سالار یگانه کس شمرده می‌شد ، و گفته‌ایم که رشته‌ی کارهای سالار در دست او می‌بود. روز چهارشنبه یکم اردی‌بهشت بهنگامی که سراسر شهر را خاموشی فراگرفته و هیچ‌ گونه تکان و آوازی درمیان نیز نمی‌بود او برای سرکشی بسنگر ساری‌داغ می‌رود و در آنجا بهنگامی که ایستاده بوده از سنگر دولتیان گلوله‌ای می‌اندازند و آن از گونه‌ی راستش خورده از پشت ‌سر بیرون می‌آید و مرد دلیر همانجا افتاده جان می‌سپارد.
 
این آگاهی چون بشهر رسید از مردم خروش برخاست و همچون روزی که حسینخان باغبان کشته شده بود همگی بهم برآمدند. مجاهدان خیابان دسته ‌دسته به ساری‌داغ شتافتند تا جنازه‌ را بیاورند. سختی اینجا می‌بود که چگونه آگاهی را بخاندان و کسان او برسانند. این گفته از حاجی ‌محمد‌جعفر ‌خامنه‌ایست که من بخانه‌ی میرهاشمخان شتافتم و با پدرش دیدار کرده گفتم : میرهاشم‌خان زخم برداشته. آقا‌میر‌جعفر خودداری نموده پاسخ داد : اگر کشته نشده باکی نیست ، در این میان چون ‌تن خون‌آلود آن جوان را از کوه پایین آورده بنزدیکی رسانیده بودند و از بیرون آواز شیون و گریه برخاست ، آقا‌میرجعفر چگونگی را فهمیده چنان بی‌توان گردید که خویشتنداری نتوانست و بیخود و بیهوش بزمین افتاد. مادرش بی‌هشانه سنگی را برداشته بر سر خود کوفت چنانکه ما گمان کردیم سرش را از هم پاشید. پسر کوچکش میراحمد نام تفنگ را زیر چانه گزارده می‌کوشید خود را بکشد نگزاردند. اینست نمونه‌ای از اندازه‌ی اندوه آن خاندان. این جنازه را نیز با شکوه بسیاری بخاک سپردند ولی ما چون آگهی روشنی نمی‌داریم باین اندازه بس می‌کنیم.
 
 
🔹 پانوشت :
 
1ـ انگیزه‌ی این شرط دانسته خواهد شد.
 
2ـ گویا در استانبول بزرگ شده بود و اینست بترکی استانبول سخن می‌گفته.
 
3ـ پیکره‌ی 104.
 
 
🌸

پ108ـ یک دسته از روسیان با زنانشان

دکتر ویلیام وانیمان

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 23ـ میانجیگری نمایندگان روس و انگلیس
 
 
در اینجا باید بار دیگر به تهران بازگردیم و بداستانهای آنجا پردازیم و چگونگی میانجیگری نمایندگان دو دولت را بنویسیم :
 
در تهران سال نوین 1288 با یک داستان خون‌آلود دلسوزی آغاز یافت. چگونگی آنکه یک دسته از مشروطه‌خواهان که در عبدالعظیم بستی می‌نشستند میرزا‌ مصطفا‌ آشتیانی نیز با پیرامونیانی بآنان پیوسته بود. از این میرزا ‌مصطفا و همچنین از برادر بزرگترش حاجی‌شیخ ‌مرتضا در داستانهای آغاز جنبش نام بسیار برده‌ایم ، و چنانکه خوانندگان می‌دانند خانواده‌ی آشتیانی از پیشگامان جنبش بشمار می‌رفتند ، و میرزا ‌مصطفا کاردانیهای نیکی در پیشامدها از خود نشان می‌داد. لیکن سپس اینان گام پس ‌گزارده بودند ، و چنانکه درمیان مردم گفته می‌شد حاجی‌شیخ ‌مرتضا بسوی محمد‌علی‌میرزا گراییده به پیشرفت کار او می‌کوشید.
 
با اینحال در این هنگام که بار دیگر مشروطه‌خواهان بکوشش برخاسته بودند ، میرزا‌ مصطفا برکناری نتوانسته چنانکه گفتم در عبدالعظیم بدیگران پیوست. بدینسان که با پیرامونیان خود خانه‌ای گرفتند و فرونشستند ، و چون نشیمنگاه از بست بیرون می‌بود ، مفاخرالملک «رئیس تجارت» که دستیار حکمران تهران نیز می‌بود ، شب چهارشنبه چهارم فروردین صنیع‌حضرت را با کسانی از لوتیان تهران فرستاد که ناگهان بسرشان ریختند ، و میرزا‌ مصطفا را با سه ‌تن دیگر کشتار کردند.
 
این پیشامد مایه‌ی اندوه همه‌ی آزادیخواهان گردید ، و محمد‌علی‌میرزا و پیرامونیانش همدردی نشان داده چنین وانمودند که از داستان آگاهی نداشته‌اند. نیز این پیشامد چشم کسانی را ترسانید که از مشروطه‌‌خواهی پا پس ‌گزاردند.
 
از آنسوی چون در این ماه در تبریز جنگهای سختی می‌رفت ، و نیز محمد‌علی‌میرزا و پیرامونیانش از سختی کار خواربار در شهر آگاهی می‌داشتند ، از اینرو گوش بسوی آنجا دوخته بودند که مژده‌های شادی‌آور رسد. چنانکه گفته‌ایم این زمان در بسیار جاها شورش برپا می‌بود. ولی محمد‌علی‌میرزا سرچشمه‌ی همه‌ی آنها را تبریز دانسته پیش از همه باینجا می‌پرداخت.
 
روزها بدینسان می‌گذشت تا داستان گرسنگی تبریز رخ داد و تلگرافهای کنسولهای روس و انگلیس به تهران رسید ، و دولتهای روس و انگلیس که از آغاز پیدایش شورش با محمد‌علی‌میرزا گفتگو کرده همیشه یادآوری می‌کردند که با مشروطه‌خواهان کنار بیاید و با باز کردن مجلس آب بر آتش شورش بریزد ، در این هنگام بار دیگر پا جلو نهاده بگفتگو برخاستند ، (و این یک رازیست که دو همسایه بپایداری شورش خرسندی نمی‌دادند ، و فرونشاندن آن را بسود خود می‌پنداشتند) و چون روز بروز کار سختتر می‌شد روز دوشنبه سی‌ام فروردین (همان روز پرشوری که در تبریز جنگ شام غازان رخ می‌داد) دو سفیر روس و انگلیس بنزد شاه شتافته پس از گفتگوهای بسیار (1) خواستار شدند که شش‌روزه جنگ با تبریز بریده شود ، و در این چندگاه هر روز باندازه‌ی خوراک آن روز بنام بینوایان و بیچارگان گندم و خوردنی بشهر راه داده شود ، تا فرصتی در دست بوده دو سفیر با گفتگو و میانجیگری کشاکش را بپایان رسانند. محمد‌علی‌میرزا خرسندی نداده می‌گفت شورشیان فرصت بدست آورده بلشکرهای دولتی خواهند تاخت. می‌گفت من از چهار روز پیش بلشکریانی که در برابر تبریز هستند دستور داده‌ام دست از جنگ برداشته و چشم ‌براه گفت و شنیدهایی که در زمینه‌ی آشتی می‌رود بایستند ، ولی شورشیان از دیشب جنگ را آغاز کرده‌اند ، و هم‌اکنون آتش پیکار در پیرامون تبریز زبانه می‌زند. اینبود دو سفیر شرط نهادند که اگر شاه پیشنهاد را بپذیرد شورشیان هم بجنگ و تاختن برنخیزند ، و بگردن گرفتند که این خواهش را از آزادیخواهان بکنند.

👇

اینست پسین همان روز با تلگراف بکنسولهای خود در تبریز دستور فرستادند و اینان به انجمن درآمده آن پیام را رسانیدند و چنانکه گفتیم آزادیخواهان خوشرویی نموده همان دم از جنگ دست برداشتند. همان روزها دولت روس بار دیگر دسته‌هایی را از سپاه خود بمرز فرستاده دستور داده بود به تبریز شتابند ، ولی چون این پیمان و نوید با محمد‌علی‌میرزا پیش آمد انگلیسیان خواستار شدند از فرستادن آن سپاهیان بازایستند. دولت روس آن را پذیرفته دستور داد سپاهیان از جلفا نگذرند و در آنجا آماده بایستند. لیکن محمد‌علی‌میرزا نوید خود را بکار نبست و باآنکه بسفیران می‌گفت به عین‌الدوله دستور داده خواربار را بشهر راه دهند در تبریز نشانی از این کار دیده نمی‌شد و راهها همچنان بسته می‌بود. سفیران دوباره یادآوری کردند و شاه بار دیگر نویدهایی داد. ولی نتیجه همان بود که می‌بود. اینست دولتهای روس و انگلیس ازو نومید گردیده بآن شدند که سپاهیان روس را بخاک ایران فرستند. و روز ششم اردی‌بهشت ، سه باتالیان سرباز و چهار اسکادررون قزاق و دو باتری توپخانه و یک دسته مهندس ، از پل جلفا گذشته رو بسوی تبریز بشتاب روانه گردیدند.
 
 
🔹 پانوشت :
 
1ـ این گفتگوها را در کتاب آبی آورده در آنجا دیده شود.
 
 
🌸

🔶  «تاریخ مشروطه‌ی ایران»
 
🔹  جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..
 
🖌  احمد کسروی
 
🔸 24ـ رو آوردن تبریزیان به محمد‌علی‌میرزا
 
 
اما در تبریز چنانکه گفتیم جنگ خاموش شده در این چند روزه آزادیخواهان بکارهای دیگری پرداختند و باآنکه از وعده‌ی باز شدن راه و رسیدن آذوقه نشانی پدیدار نشد همچنان خاموش ایستاده نخواستند بهانه‌ای بدست بدهند. لیکن در این‌ میان روز پنجم اردی‌بهشت نامه‌ای از کنسول انگلیس بانجمن رسید ، در این زمینه چون دولت ایران از باز کردن راه خودداری می‌نماید دولتهای روس و انگلیس برآنسرند که خودشان راه خواربار را باز دارند.
 
از این نوشته نمایندگان انجمن و سردستگان بهم برآمدند و سخت دلگیر شدند و سه ‌تن از نمایندگان انجمن را که میرزا‌ محمد‌تقی (رئیس انجمن) و اجلال‌الملک و حاجی ‌علی‌ قره‌داغی باشند نزد کنسول فرستاده خواستار شدند بدولت خود تلگراف کرده از زبان مشروطه‌خواهان خواستار گردد که از آهنگی که می‌دارند بازگردند ، و بخود مشروطه‌خواهان فرصت دهند که با محمد‌علی‌میرزا کنار آیند و راه خواربار گشاده شود. در همان هنگام خودشان نیز همگی بتلگرافخانه‌ی کمپانی شتافته تلگرافی به محمد‌علی‌میرزا در این زمینه فرستادند : «شاه بجای پدر و توده بجای فرزندانست. اگر رنجشی میان پدر و فرزندان رخ دهد نباید همسایگان پا بمیان گزارند. ما هرچه می‌خواستیم از آن درمی‌گذریم و شهر را به اعلیحضرت می‌سپاریم هر رفتاری با ما می‌خواهند بکنند و اعلیحضرت بیدرنگ دستور دهند راه خواربار باز شود و جایی برای گذشتن سپاهیان روس بخاک ایران بازنماند». (1)[1]
 
راستی‌را این پیشامد به تبریزیان بی‌اندازه سخت افتاده نمی‌دانستند چه چاره کنند و برای جلوگیری از آن به هر گونه فداکاری خرسند می‌بودند. حاجی ‌مهدی‌آقا اشک از دیده فرومی‌ریخت. ستارخان می‌گفت شما با محمد‌علی‌میرزا کنار بیایید و پروای مرا هیچ نکنید. من بر اسب خود نشسته از راه و بیراه خود را از ایران بیرون اندازم و روانه‌ی نجف شوم.
 
تلگراف تبریزیان شب یکشنبه به محمد‌علی‌میرزا رسید و چون خواستار شده بودند کسانی از درباریان و دیگران در تلگرافخانه آمده با ایشان گفتگو نمایند روز یکشنبه محمد‌علی‌میرزا ، حاجی ‌امام‌جمعه‌ی ‌خویی را بباغشاه خواسته باو دستور داد بتلگرافخانه آمده با تبریزیان گفت و شنید کند. حاجی ‌امام‌جمعه خواستار شد شاه پاسخی از روی مهر بتلگراف تبریزیان بفرستد و به عین‌الدوله دستور دهد راه را بروی شهر باز کند. در همان هنگام حاجی ‌علی‌اکبر ‌بروجردی از بستگان حاجی‌شیخ‌ فضل‌الله در دربار می‌بود ، چون حاجی ‌امام‌جمعه از شاه خواستار شد که سر بمشروطه فروآورد این مرد بستیزگی پرداخته در آن هنگام سخت به یک رشته سخنان بیجایی آغاز ، و چون دسته‌ای از درباریان نیز می‌بودند ، پیکار و کشاکش بزرگ شد. پس از دیری محمد‌علی‌میرزا دوباره به امام‌جمعه دستور رفتن بتلگرافخانه داد. نایب‌السلطنه ، کامران‌میرزا و سعد‌الدوله و حشمت‌الدوله و فرمانفرما را نیز همراه او گردانید. از این سو در تبریز حاجی‌ مهدی‌آقا و تقیزاده و میرزا ‌اسماعیل نوبری و معتمدالتجار و معین‌الرعایا و میرزا حسین واعظ و شیخ اسماعیل‌ هشترودی و شیخ ‌محمد ‌خیابانی و حاجی ‌اسماعیل ‌امیرخیزی و میرزا‌ محمد‌تقی و اجلال‌الملک و حاجی‌میرزا‌ علینقی‌ گنجه‌ای و حاجی ‌‌میر‌محمد‌علی ‌اسپهانی و حاجی ‌علی ‌دوافروش و دیگران بتلگرافخانه‌ی کمپانی گرد آمده و گوش بآواز دستگاه تلگراف می‌داشتند. خود محمد‌علی‌میرزا پاسخ پایین را داد :
 

«حاضرین تلگرافخانه ـ تلگراف شما را در خصوص عبور قشون روس از سرحد ملاحظه کردم این اندازه تزلزل و اضطراب وقتی جا دارد که ما از خیال آسودگی شماها غافل باشیم چگونه می‌شود که کارهای بزرگی را کوچک شمرده و مهم ندانیم تمام بهانه‌ی آنها ورود آذوقه بشهر و حفظ تبعه‌ی خودشان بود حالا که جنگ را متارکه نموده ورود آذوقه را بشهر تأکید کردیم دیگر رفع اعتراض آنها شده و جلوگیری خیالات آنان را البته با تمام قوا مصمم هستیم. خوبست شما هم با آقای ‌نایب‌السلطنه امروز قرار ورود نایب‌الحکومه شاهزاده عین‌الدوله و ترتیبات لازمه‌ی آسایش مردم را بطوری که وهن دولت نباشد عاقلانه بدهید که بتوانیم تا بشور و صلاح شما و عین‌الدوله برای آتیه‌ی مملکت فکر صحیحی بکنیم و سد طرق اغراض بشود و بهمین وسایل بتوانیم بگوییم که امر تبریز بخوشی گذشته خارجی متقاعد شود بحواس جمع با شور و صواب‌دید شماها بترتیب امورات شروع شود»

 
نیز تلگرافی به عین‌الدوله بدینسان فرستاد :

👇

«توسط حاضرین تلگرافخانه ـ شاهزاده عین‌الدوله این تلگراف را فوراً بسردارها برسانید شجاع‌الدوله امیرتومان سردار نصرت امیر معزز سالار جنگ سردار ارشد چون اظهارات از شهر تبریز رسید حقیقتاً تأثیر بخشید تبریز و آذربایجان خانه‌ی منست بیشتر از این گرسنگی و استیصال تبریز را بهیچ‌وجه نمی‌توانم تحمل و صبر نمایم بوصول این تلگراف بکلی جنگ را موقوف نمایید و راه آذوقه را باز نمایید و بلکه خودتان هم در سهولت حرکت مال برای حمل آذوقه ساعی و جاهد باشید.»
 
لیکن از این تلگرافها چه ‌سود توانست بود؟!. در همان هنگام که سیم تهران این پیامها را می‌رسانید سیم جلفا نیز پیام دیگری می‌آورد : «سپاهیان روس از پل گذشتند». از این خبر گرد نومیدی بر سر و روی همگی نشست و چون درباریان در تلگرافخانه‌ی تهران چشم‌ براه گفت‌ و شنید می‌بودند این‌ پیام را برای ایشان فرستادند :
 

«حضور آقایان عظام ـ کان‌الذی خفت‌ ان‌ یکونا بعد از مخابره‌ی تلگراف اولی الآن خبر بدبختی غیر متوقع رسید و خاکستر مذلت بسر مملکت ... بیخته شد. انا لله ‌و ‌انا ‌الیه ‌راجعون مغرضین ملک و ملت بسلامت باشند. تمام الحاحات برای این ‌بود که بلا نازل نگردد. الآن خبر تلگرافی رسید که قشون روس از سرحد گذشت. تا حال سیصد‌و‌پنجاه ‌نفر گذشته و مشغول لشکرکشی‌اند. دیگر هیچ حواسی برای این جمع که چون حلقه‌ی ماتم اشک حسرت بنتایج جهالت چند نفر مملکت خراب‌کن می‌ریزند نمانده مؤاخذت این زوال مملکت اسلام را باولیای امور گذاشته می‌خواهیم مرخص بشویم و بدرد خود و مصیبت وطن عزیر مشغول باشیم قلم در دست می‌لرزد دیگر تاب نوشتن ندارد حاضرین تلگرافخانه ـ اگر علاجی دارید در تهران بکنید اگر فرمایشی دارید بفرمایید.»

 
پس از این پاره‌ای تلگرافهای دیگری درمیانه آمد و شد کرده که چون ارج بسیاری نمی‌دارد در اینجا نمی‌آوریم. همان روز هنگام پسین نوشته‌ی پایین از کنسولگریهای روس و انگلیس بانجمن رسید :
 

«چهارم ربیع‌الثانی 1327 ـ انجمن مقدس ایالتی را با کمال احترام مصدع می‌شویم امروز جناب مستطاب قدسی انتساب آقا‌میرزا‌ محمد‌تقی‌ سلمه‌الله‌ تعالی رئیس انجمن مقدس و جناب جلالتمآب اجل آقای اجلال‌الملک دام ‌اجلاله‌العالی و جناب حاجی‌علی‌آقا دام‌اقباله با دوستدار ملاقات در بعضی فقرات سؤال و جواب و بالاخره از علت و سبب عبور قشون روس از راه جلفا بخاک ایران استفسار نمودند جواباً تفصیل آن را با آقایان محترم اظهار داشتیم و حالا هم برای اطلاع انجمن مقدس ایالتی با نهایت احترام زحمت می‌دهیم بنا بوعده‌[ای] که اعلیحضرت شهریاری خلدالله ‌ملکه‌ و ‌سلطانه در طهران بسفرای دولت روس و انگلیس داده بودند لازم بود راههای آذوقه مفتوح و مجادله را موقوف دارند ولی رؤسای اردوی دولتی ابداً اجازه‌ی حمل آذوقه بشهر نداده و شرایط ترک مجادله را مقدس و محترم نشمارده‌اند. بنابراین دولت انگلیس و روس بنا بملاحظه‌ی شرایط انسانیت قرار دادند که راه جلفا برای حمل آذوقه به تبریز برای اهالی شهر و اتباع خارجه باز شود و مسلم است با وجود سواران قرجه‌داغی حمل آذوقه و تأمین راه عابرین ممکن نیست باین ملاحظه قرار گذاشته‌اند یک قوه‌ی کافی برای ترفیق حاملین آذوقه و تأمین راه از شر اشرار تعیین گردد تا اینکه راه مفتوح شود و پس از حمل آذوقه بشهر و افتتاح راه ضمناً در وقت لزوم همین قوه حاضر است اهالی شهر و اتباع خارجه را از شر اشرار سوارهای دولتی که مسلماً در صورت ورود بشهر از ارتکاب هیچ قسم حرکات ظالمانه مضایقه نخواهند کرد محافظه نماید و پس از اعاده‌ی آسایش و آسودگی و امنیت این قوه بدون تأخیر و شرط و بدون اینکه در آتیه از اولیای دولت ایران ادعایی نماید خاک ایران را ترک و بروسیه مراجعت خواهد کرد و اولیای دولت ما مقرر فرموده‌اند دوستداران بهمین قرار بانجمن مقدس ایالتی اعلان نموده و اطمینان بدهیم ضمناً احترامات فایقه را تکرار می‌نمایم زیاده زحمت است مهر و امضای جنرال قونسول انگلیس راتسلاو مهر و امضای جنرال قونسول روس اسکندر‌ میللر»

 
 
🔹 پانوشت :
 
1ـ ما نسخه‌ی این تلگراف را در دست نمی‌داریم و در اینجا نیاوردیم.
 
 
🌸

🔶 «تاریخ مشروطه‌ی ایران»

🔹 جلد 1 ، بخش 3 ، گفتار پانزدهم : چگونه تبریز بار دیگر به تنگنا افتاد؟..

🖌 احمد کسروی

🔸 25ـ سر فروآوردن محمد‌علی‌میرزا به مشروطه


پس از رسیدن تلگراف محمد‌علی‌میرزا به عین‌الدوله رحیمخان و پاره‌ای سرکردگان تو گفتیی باور نمی‌کردند چنان دستوری از شاه برسد آن را نمی‌پذیرفتند ، و برخی از ایشان که از چگونگی داستان آگاهی نمی‌داشتند و می‌پنداشتند مردم شهر از درماندگی رو به محمد‌علی‌میرزا آورده‌اند بدربار تلگراف کردند که شهر از فشار گرسنگی نزدیک است بدست دولتیان بیاید ، باز کردن راه خواربار بزیان آن کار می‌باشد. از محمد‌علی‌میرزا دوباره تلگراف رسید که راه را باز کنند. از روز یکشنبه نخست راه باسمنج باز و بیست‌ و ‌چند‌ خروار آرد از آنجا بشهر درآمد. فردا از راههای دیگر نیز اندک گندم یا آردی آورده شد. روز پنجشنبه نهم اردی‌بهشت هنگام پسین سپاهیان روس به بیرون شهر رسیده در نزدیکی پل‌آجی چادر زدند. پیش از رسیدن ایشان لشکرهای صمدخان از قراملک برخاسته آن راه را باز کردند. فردای آدینه یک دسته از میهمانان تازه‌رسیده سوار و پیاده بشهر درآمدند و سرود‌خوانان از کوچه‌ها گذشتند ولی در شهر نمانده دوباره به پل‌آجی بازگشتند. سردار و سردستگان آزادی تا توانستند پذیرایی و مهمان‌نوازی کردند ، و بمجاهدان دستور سخت دادند که هیچ ‌گونه برخوردی با یکی از ایشان نکنند. بدینسان جنگ و کشاکش از تبریز برداشته شد و گرسنگی و نایابی از میان برخاست. از آنسوی در نتیجه‌ی یک رشته‌ گفتگوهایی که با محمد‌علی‌میرزا در تهران و از تبریز کرده می‌شد و در سایه‌ی پیشرفتی که شورشیان گیلان و اسپهان رو بسوی تهران می‌داشتند ، محمد‌علی‌میرزا خواه ‌ناخواه رام گردیده گردن بمشروطه نهاد و در نیمه‌های اردی‌بهشت بار دیگر دستخط مشروطه را بیرون داد و کاری را که بدلخواه و بپاس سود کشور و توده نکرده بود از راه ناچاری و پس از گذشتن هنگامش کرد. اینبود در تبریز و دیگر شهرها دوباره بجشن و چراغانی پرداختند. نیز با نوشته‌ی دیگری چشم‌پوشی از شورشیان (عفو عمومی) را آگاهی داد. کسانی را که از ایران بیرون رانده شده بودند در بازگشت آزاد گردانید. نیز چون دوباره پاره‌ای گفتگوها میانه‌ی مردم می‌بود که آیا همان مشروطه‌ی درست پیشین داده شده یا کم و کاستی درمیان خواهد بود ، محمد‌علی‌میرزا بار دیگر نوشته بیرون داده در آن چنین بازنمود : «مشروطیت ایران در روی همان یکصد‌و‌پنجاه‌و‌هشت اصل قانون ‌اساسی برقرار است».

از اینسو در تبریز لشکرهای دولتی هر دسته‌ای از پس دیگری از کنار شهر برخاسته بجایگاه خود بازگشتند. محمد‌علی‌میرزا می‌خواست در این هنگام عین‌الدوله بدرون شهر آمده عنوان والیگری داشته باشد. ولی تبریزیان نپذیرفتند ، و او نیز روانه‌ی تهران گردید. در تبریز همچنان که می‌بود اجلال‌الملک بنام نایب‌الایاله رشته‌ی کارها را در دست داشت.

بدینسان تبریز پس از یازده ماه جنگ و آشوب بدلخواه خود رسید و مشروطه را دوباره به ایران بازگردانید. ولی افسوس که درآمدن روسیان به ایران دلهای همه را پر از اندوه می‌داشت و کسی نمی‌دانست از این میهمانان ناخوانده چه زیانهایی پدید خواهد آمد.

ما نیز در اینجا سخن خود را بپایان می‌رسانیم.



🌸