نکتههایی از دستور خطّ فارسی
فاصلهگذاری «ـ تر» و «ـ ترین» با کلمۀ پیشاز خود
-تر و -ترین همواره با نیمفاصله/ بیفاصله از کلمۀ پیشاز خود نوشته میشوند، مگر در:
بهتر، کهتر، مهتر، بیشتر، کمتر، کلانتر (رئیس کلانتری)
@theapll
فاصلهگذاری «ـ تر» و «ـ ترین» با کلمۀ پیشاز خود
-تر و -ترین همواره با نیمفاصله/ بیفاصله از کلمۀ پیشاز خود نوشته میشوند، مگر در:
بهتر، کهتر، مهتر، بیشتر، کمتر، کلانتر (رئیس کلانتری)
@theapll
دهم فروردین، زادروز مسعود جعفری جزی (۱۳۴۵)
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۹۷/۹/۲)
برخی آثار: سیر رمانتیسم در اروپا؛ سیر رمانیسم در ایران؛ شاعران در جستوجوی جایگاه: نگاهی دیگر به تحول شعر فارسی؛ طلیعه تجدد در شعر فارسی (ترجمه)؛ زیباگرایی (ترجمه)؛ شعلۀ آه، منشی غیوری دهلوی (تصحیح و شرح)؛ ابنعربی و زبان تازهٔ عرفان (ترجمه)؛ تراژدی (ترجمه)
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۹۷/۹/۲)
برخی آثار: سیر رمانتیسم در اروپا؛ سیر رمانیسم در ایران؛ شاعران در جستوجوی جایگاه: نگاهی دیگر به تحول شعر فارسی؛ طلیعه تجدد در شعر فارسی (ترجمه)؛ زیباگرایی (ترجمه)؛ شعلۀ آه، منشی غیوری دهلوی (تصحیح و شرح)؛ ابنعربی و زبان تازهٔ عرفان (ترجمه)؛ تراژدی (ترجمه)
هیئت وزیران در تاریخ ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ به پیشنهاد وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه با بنیانگذاری «فرهنگستان ایران» موافقت و اساسنامهٔ نخست آن را تصویب کرد.
هیئت وزیران، روز پنجم خرداد همان سال، فهرست استادانِ پیشنهادی وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه شامل ۲۱ نفر را برای عضویت پیوستۀ فرهنگستان ایران تصویب کرد. یکی از این افراد پیشنهادی، استادِ زندهیاد علیاکبر دهخدا بود.
📌 توضیح:
آنچه از اسناد موجود (ازجمله تصویبنامهٔ شمارهٔ ۱۵۴۰ بهتاریخ ۱۳۱۴/۳/۵) برمیآید این است که در نشست روز ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ هیئت وزیران، به ریاست محمدعلی فروغی، نخستوزیر وقت، بنیانگذاری فرهنگستان ایران و اساسنامهٔ آن به تصویب رسیده است. عبارت مصوّب پنجم اردیبهشت در متن حکم جای تردید دارد.
@theapll
هیئت وزیران، روز پنجم خرداد همان سال، فهرست استادانِ پیشنهادی وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه شامل ۲۱ نفر را برای عضویت پیوستۀ فرهنگستان ایران تصویب کرد. یکی از این افراد پیشنهادی، استادِ زندهیاد علیاکبر دهخدا بود.
📌 توضیح:
آنچه از اسناد موجود (ازجمله تصویبنامهٔ شمارهٔ ۱۵۴۰ بهتاریخ ۱۳۱۴/۳/۵) برمیآید این است که در نشست روز ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴ هیئت وزیران، به ریاست محمدعلی فروغی، نخستوزیر وقت، بنیانگذاری فرهنگستان ایران و اساسنامهٔ آن به تصویب رسیده است. عبارت مصوّب پنجم اردیبهشت در متن حکم جای تردید دارد.
@theapll
دوازدهم فروردین، زادروز بهاءالدین خرمشاهی (۱۳۲۴)
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۶۹/۵/۲)
برخی آثار: ذهن و زبان حافظ؛ حافظنامه؛ سیر بی سلوک (مجموعهمقاله)؛ چهارده روایت؛ دانشنامۀ قرآن و قرآنپژوهی؛ دائرةالمعارف تشیع؛ کتیبهای بر باد؛ پوزیتیویسم منطقی؛ ترجمهکاوی؛ طنز و تراژدی؛ کژتابیهای ذهن و زبان؛ فرصت سبز حیات؛ حافظ حافظۀ ماست؛ فرهنگ ـ دانشنامۀ کارا؛ فرار از فلسفه (زندگینامۀ خودنوشت فرهنگی)؛ رستگاری نزدیک (مجموعهمقاله)؛ در خاطرۀ شط (مجموعهمقاله)؛ قرآنپژوهی (مجموعهمقالات قرآنپژوهی)؛ زندهمیری (مجموعۀ اشعار)؛ از این دوراهه منزل (مجموعهمقاله)؛ قرآنشناخت؛ از واژه تا فرهنگ؛ از شک تا یقین؛ دلرباعیها؛ اکسیر خوشبختی؛ نبض شعر (مجموعۀ نقد اشعار)؛ انسانم آرزوست (شرح برگزیدۀ غزلیات شمس)؛ بررسی ترجمههای امروزین قرآن کریم؛ کلیات سعدی (تصحیح)؛ شیطان در بهشت، هنری میلر (ترجمه)؛ درد جاودانگی، میگل د اونامونو (ترجمه)؛ علم و دین، ایان باربور (ترجمه)؛ اندیشۀ سیاسی در اسلام معاصر، حمید عنایت (ترجمه)؛ خدا در فلسفه (ترجمه)؛ دانشنامۀ حافظ و حافظپژوهی؛ دل خونین/لب خندان (مجموعهمقاله).
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۶۹/۵/۲)
برخی آثار: ذهن و زبان حافظ؛ حافظنامه؛ سیر بی سلوک (مجموعهمقاله)؛ چهارده روایت؛ دانشنامۀ قرآن و قرآنپژوهی؛ دائرةالمعارف تشیع؛ کتیبهای بر باد؛ پوزیتیویسم منطقی؛ ترجمهکاوی؛ طنز و تراژدی؛ کژتابیهای ذهن و زبان؛ فرصت سبز حیات؛ حافظ حافظۀ ماست؛ فرهنگ ـ دانشنامۀ کارا؛ فرار از فلسفه (زندگینامۀ خودنوشت فرهنگی)؛ رستگاری نزدیک (مجموعهمقاله)؛ در خاطرۀ شط (مجموعهمقاله)؛ قرآنپژوهی (مجموعهمقالات قرآنپژوهی)؛ زندهمیری (مجموعۀ اشعار)؛ از این دوراهه منزل (مجموعهمقاله)؛ قرآنشناخت؛ از واژه تا فرهنگ؛ از شک تا یقین؛ دلرباعیها؛ اکسیر خوشبختی؛ نبض شعر (مجموعۀ نقد اشعار)؛ انسانم آرزوست (شرح برگزیدۀ غزلیات شمس)؛ بررسی ترجمههای امروزین قرآن کریم؛ کلیات سعدی (تصحیح)؛ شیطان در بهشت، هنری میلر (ترجمه)؛ درد جاودانگی، میگل د اونامونو (ترجمه)؛ علم و دین، ایان باربور (ترجمه)؛ اندیشۀ سیاسی در اسلام معاصر، حمید عنایت (ترجمه)؛ خدا در فلسفه (ترجمه)؛ دانشنامۀ حافظ و حافظپژوهی؛ دل خونین/لب خندان (مجموعهمقاله).
چهاردهم فروردین، سالگرد درگذشت احمد آرام (۱۲۸۱-۱۳۷۷)
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۶۹/۲/۵)
برخی از آثار: هدیۀ سال نو؛ نقشۀ هندسی؛ نقشۀ آسمان؛ اصول علم هیئت؛ اصول حفظ الصّحه؛ فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی؛ ترجمۀ قرآن مجید؛ حسابهای دیفرانسیل و انتگرال برای همه؛ معمّاهای منطقی و ریاضی، جوزف تیکوساینز (ترجمه)؛ فلسفۀ علم کلام، هری اوسترین ولفسن (ترجمه)؛ گفتار رمضان، شیخعلی طنطاوی (ترجمه)؛ سه حکیم مسلمان، حسین نصر (ترجمه)؛ علم و تمدن در اسلام، حسین نصر (ترجمه)؛ تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن (ترجمه)؛ حدسها و ابطالها، کارل پوپر (ترجمه)؛ متفکران اسلام، بارون کارا دو وو (ترجمه)؛ انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی، دلیسی اولیوی (ترجمه)؛ علم، نظریه و انسان، اروین شرودینگر (ترجمه)؛ تاریخ علم، جورج سارتون (ترجمه)؛ مشرقزمین، گاهوارۀ تمدن، ویل دورانت (ترجمه)؛ اثبات وجود خدا، جان کلورمونسما (ترجمه).
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
(تاریخ عضویت پیوسته: ۱۳۶۹/۲/۵)
برخی از آثار: هدیۀ سال نو؛ نقشۀ هندسی؛ نقشۀ آسمان؛ اصول علم هیئت؛ اصول حفظ الصّحه؛ فرهنگ اصطلاحات جغرافیایی؛ ترجمۀ قرآن مجید؛ حسابهای دیفرانسیل و انتگرال برای همه؛ معمّاهای منطقی و ریاضی، جوزف تیکوساینز (ترجمه)؛ فلسفۀ علم کلام، هری اوسترین ولفسن (ترجمه)؛ گفتار رمضان، شیخعلی طنطاوی (ترجمه)؛ سه حکیم مسلمان، حسین نصر (ترجمه)؛ علم و تمدن در اسلام، حسین نصر (ترجمه)؛ تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن (ترجمه)؛ حدسها و ابطالها، کارل پوپر (ترجمه)؛ متفکران اسلام، بارون کارا دو وو (ترجمه)؛ انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی، دلیسی اولیوی (ترجمه)؛ علم، نظریه و انسان، اروین شرودینگر (ترجمه)؛ تاریخ علم، جورج سارتون (ترجمه)؛ مشرقزمین، گاهوارۀ تمدن، ویل دورانت (ترجمه)؛ اثبات وجود خدا، جان کلورمونسما (ترجمه).
برابرهای مصوّب فرهنگستان ایران (فرهنگستان نخست) برای اصطلاحات فوتبال
آشنایی ایرانیان با ورزش فوتبال به سالهای پایانی دورۀ قاجار یعنی پساز کشف نفت در مسجدسلیمان و حضور کارگران انگلیسی در این منطقه برمیگردد.
فرهنگستان ایران که ازجمله وظایف آن «اختیار الفاظ و اصطلاحات در هر رشته از رشتههای زندگانی با سعی در اینکه حتیالامکان فارسی باشد» بود، برای اصطلاحات فوتبال، برابرهای زیر را برگزید که سال ۱۳۱۹ با امضای نخستوزیر وقت ابلاغ شد:
هالبان | گلکیپر
پیشرو | فرورد
نگهبان | هافبک
پشتیبان | بک
پیشرو مرکز | سنتر فرورد
پیشرو دست راست | رایت وینگ فرورد
پیشرو دست چپ | لفت وینگ فرورد
پیشرو راست | رایت فرورد
پیشرو چپ | لفت فرورد
نگهبان مرکز | سنتر هافبک
نگهبان راست | رایت هافبک
نگهبان چپ | لفت هافبک
پشتیبان راست | رایت بک
پشتیبان چپ | لفت بک
هال | گلپُست
هال کرد | گل
بیرون | آت
گوشه | کرنر
خطا | فول
تاوان | پنالتی
کنار | آفساید
سر | هد
دست | هند
رد | پس
هالگاه | گلآریا
تاوانگاه | پنالتی
داور | رفری
سردسته | کاپیتن
دسته | تیم
فوتبال | فوتبال
@theapll
آشنایی ایرانیان با ورزش فوتبال به سالهای پایانی دورۀ قاجار یعنی پساز کشف نفت در مسجدسلیمان و حضور کارگران انگلیسی در این منطقه برمیگردد.
فرهنگستان ایران که ازجمله وظایف آن «اختیار الفاظ و اصطلاحات در هر رشته از رشتههای زندگانی با سعی در اینکه حتیالامکان فارسی باشد» بود، برای اصطلاحات فوتبال، برابرهای زیر را برگزید که سال ۱۳۱۹ با امضای نخستوزیر وقت ابلاغ شد:
هالبان | گلکیپر
پیشرو | فرورد
نگهبان | هافبک
پشتیبان | بک
پیشرو مرکز | سنتر فرورد
پیشرو دست راست | رایت وینگ فرورد
پیشرو دست چپ | لفت وینگ فرورد
پیشرو راست | رایت فرورد
پیشرو چپ | لفت فرورد
نگهبان مرکز | سنتر هافبک
نگهبان راست | رایت هافبک
نگهبان چپ | لفت هافبک
پشتیبان راست | رایت بک
پشتیبان چپ | لفت بک
هال | گلپُست
هال کرد | گل
بیرون | آت
گوشه | کرنر
خطا | فول
تاوان | پنالتی
کنار | آفساید
سر | هد
دست | هند
رد | پس
هالگاه | گلآریا
تاوانگاه | پنالتی
داور | رفری
سردسته | کاپیتن
دسته | تیم
فوتبال | فوتبال
@theapll
نکتههایی از دستور خطّ فارسی
«ب» زینت یا تأکید، نون نفی و نهی، یا میم نهی، در اتّصال به فعل
🔸 هرگاه «بای زینت یا بای تأکید»، «نون نفی و نهی» یا «میم نهی» بر سر فعلهایی بیایند که با الفِ مفتوح یا مضموم آغاز میشوند (مانند انجامیدن، انداختن، انگیختن، افکندن، افتادن)، «الف» در نوشتن حذف میشود و بهجای آن صامت میانجی «ی» میآید:
بینجامد، بینداز، بینگیخت، میفکن، نیفتاد
🔸 «الف» در گونههای فعل «ایستادن» حذف نمیشود:
بِایست، نَایستد، مَایست...
🔸 هرگاه «بای زینت یا تأکید»، «نون نفی و نهی»، «میم نهی» بر سر فعلهایی بیایند که با «آ» آغاز میشوند (مانند آموختن، آزردن، آفریدن)، بین آنها و فعل «ی» میانجی افزوده میشود: بیاموز، میازار، نیافرید
@theapll
«ب» زینت یا تأکید، نون نفی و نهی، یا میم نهی، در اتّصال به فعل
🔸 هرگاه «بای زینت یا بای تأکید»، «نون نفی و نهی» یا «میم نهی» بر سر فعلهایی بیایند که با الفِ مفتوح یا مضموم آغاز میشوند (مانند انجامیدن، انداختن، انگیختن، افکندن، افتادن)، «الف» در نوشتن حذف میشود و بهجای آن صامت میانجی «ی» میآید:
بینجامد، بینداز، بینگیخت، میفکن، نیفتاد
🔸 «الف» در گونههای فعل «ایستادن» حذف نمیشود:
بِایست، نَایستد، مَایست...
🔸 هرگاه «بای زینت یا تأکید»، «نون نفی و نهی»، «میم نهی» بر سر فعلهایی بیایند که با «آ» آغاز میشوند (مانند آموختن، آزردن، آفریدن)، بین آنها و فعل «ی» میانجی افزوده میشود: بیاموز، میازار، نیافرید
@theapll
فاصلهگذاری «ها» (نشانۀ جمع)
🔸 -ها (نشانۀ جمع) در پیوند با واژهها به هر دو صورتِ پیوسته و جدا (با نیمفاصله/ بیفاصله) به کار میرود، ولی جدانویسی آن، ازنظر آموزشی و همچنین مسائل فنّی مربوط به پردازش متن، توصیه میشود:
باغها/ باغها، چاهها/ چاهها، کتابها/ کتابها، کوهها/ کوهها، گرهها/ گرهها
🔸 «ها» در موارد زیر بهصورتِ جدا (با نیمفاصله/ بیفاصله) نوشته شود:
۱. هرگاه پساز واژههای بیگانه به کار رود:
آنزیمها، پوزیتیویستها، فرمالیستها، مرکانتیلیستها، ویتامینها
۲. هنگامی که بخواهیم اصل واژه را برای آموزش یا برجستهسازی مشخّص کنیم:
ایرانیها، باغها، کتابها، متمدّنها
۳. هرگاه واژه پردندانه (بیش از سه دندانه) باشد:
پیشبینیها، حسّاسیّتها، دانستنیها، نشستها
۴. هرگاه بخواهیم نامهای خاص را جمع ببندیم:
سعدیها، فردوسیها، مولویها، هدایتها
۵. هنگامی که کلمه به «ها»ی ناملفوظ (بیانِ حرکت) ختم شود:
خانهها، میوهها
یا به «ها»ی ملفوظی ختم شود که پیشاز آن حرف چسبان باشد:
بهها، پیهها، سفیهها، فقیهها
۶. هرگاه کلمه به یای ساکن ختم شود:
خطّمشیها، زردپیها، نیها
🔸 -ها (نشانۀ جمع) در پیوند با واژهها به هر دو صورتِ پیوسته و جدا (با نیمفاصله/ بیفاصله) به کار میرود، ولی جدانویسی آن، ازنظر آموزشی و همچنین مسائل فنّی مربوط به پردازش متن، توصیه میشود:
باغها/ باغها، چاهها/ چاهها، کتابها/ کتابها، کوهها/ کوهها، گرهها/ گرهها
🔸 «ها» در موارد زیر بهصورتِ جدا (با نیمفاصله/ بیفاصله) نوشته شود:
۱. هرگاه پساز واژههای بیگانه به کار رود:
آنزیمها، پوزیتیویستها، فرمالیستها، مرکانتیلیستها، ویتامینها
۲. هنگامی که بخواهیم اصل واژه را برای آموزش یا برجستهسازی مشخّص کنیم:
ایرانیها، باغها، کتابها، متمدّنها
۳. هرگاه واژه پردندانه (بیش از سه دندانه) باشد:
پیشبینیها، حسّاسیّتها، دانستنیها، نشستها
۴. هرگاه بخواهیم نامهای خاص را جمع ببندیم:
سعدیها، فردوسیها، مولویها، هدایتها
۵. هنگامی که کلمه به «ها»ی ناملفوظ (بیانِ حرکت) ختم شود:
خانهها، میوهها
یا به «ها»ی ملفوظی ختم شود که پیشاز آن حرف چسبان باشد:
بهها، پیهها، سفیهها، فقیهها
۶. هرگاه کلمه به یای ساکن ختم شود:
خطّمشیها، زردپیها، نیها
نگاهی به پیشینۀ دو واژه
به بهانۀ نوزدهم فروردینماه (هفتم آوریل) روز جهانی بهداشت
«بهداشت» و «بهداری» امروزه برای همگان واژههایی آشنا هستند. پیشینۀ ساخت و آغاز کاربرد این دو واژه، به تصویب آنها در فرهنگستان ایران (بنیانگذاری: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴) میرسد. فرهنگستان ایران در همان آغاز کار، برای دو واژۀ عربی «حفظالصّحه» و «صحیّه»، نوواژۀ «بهداشت» را برگزید. اندکی پساز آن، با توجه به اینکه کاربرد این نوواژه در دو معنای گوناگون موجب اشتباه میشد، فرهنگستان ایران در دورۀ ریاست حسن وثوق (وثوقالدوله)، تصمیم گرفت نوواژۀ «بهداشت» تنها در برابر «حفظالصّحه» به کار رود و برای «صحیّه»، «ادارۀ بهداری» را برگزید و در تاریخ ۱۶ آذرماه ۱۳۱۵ در نامهای، موضوع را به نخستوزیر وقت اعلام کرد.
@theapll
به بهانۀ نوزدهم فروردینماه (هفتم آوریل) روز جهانی بهداشت
«بهداشت» و «بهداری» امروزه برای همگان واژههایی آشنا هستند. پیشینۀ ساخت و آغاز کاربرد این دو واژه، به تصویب آنها در فرهنگستان ایران (بنیانگذاری: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۱۴) میرسد. فرهنگستان ایران در همان آغاز کار، برای دو واژۀ عربی «حفظالصّحه» و «صحیّه»، نوواژۀ «بهداشت» را برگزید. اندکی پساز آن، با توجه به اینکه کاربرد این نوواژه در دو معنای گوناگون موجب اشتباه میشد، فرهنگستان ایران در دورۀ ریاست حسن وثوق (وثوقالدوله)، تصمیم گرفت نوواژۀ «بهداشت» تنها در برابر «حفظالصّحه» به کار رود و برای «صحیّه»، «ادارۀ بهداری» را برگزید و در تاریخ ۱۶ آذرماه ۱۳۱۵ در نامهای، موضوع را به نخستوزیر وقت اعلام کرد.
@theapll
نسخۀ الکترونیکی شاهنامۀ هاتفی خرجردی منتشر شد
از دورۀ مغولان و تیموریان، شاعران پارسیگو، به تشویق پادشاهان این سلسلهها یا فرمانرویان محلی و حاکمان ولایات یا به انگیزههای شخصی، با الهام گرفتن از شاهنامۀ فردوسی، مثنویهایی سرودند. یکی از سرایندگان این روزگار، مولانا عبدالله هاتفی خَرجِردی جامی (درگذشت ۹۲۷ق.)، از شاعران اواخر دوران تیموری و آغاز دورۀ صفوی، است. یکی از آثار او، که با نامهای شاهنامۀ هاتفی، اسماعیلنامه و چند نام دیگر خوانده شده است، گزارش فتوحات شاه اسماعیل صفوی در سالهای نخستین فرمانروایی این پادشاه است که با درگذشت شاعر ناتمام مانده است.
این اثر سال ۱۳۸۷ با تصحیح و مقدمۀ سید علی آلداوود و با عنوان شاهنامۀ هاتفی خرجردی (حماسۀ فتوحات شاه اسماعیل صفوی)، به پیوست مجلۀ نامۀ فرهنگستان منتشر شده است.
نسخۀ الکترونیکی شاهنامۀ هاتفی خرجردی را دریافت کنید.
@theapll
از دورۀ مغولان و تیموریان، شاعران پارسیگو، به تشویق پادشاهان این سلسلهها یا فرمانرویان محلی و حاکمان ولایات یا به انگیزههای شخصی، با الهام گرفتن از شاهنامۀ فردوسی، مثنویهایی سرودند. یکی از سرایندگان این روزگار، مولانا عبدالله هاتفی خَرجِردی جامی (درگذشت ۹۲۷ق.)، از شاعران اواخر دوران تیموری و آغاز دورۀ صفوی، است. یکی از آثار او، که با نامهای شاهنامۀ هاتفی، اسماعیلنامه و چند نام دیگر خوانده شده است، گزارش فتوحات شاه اسماعیل صفوی در سالهای نخستین فرمانروایی این پادشاه است که با درگذشت شاعر ناتمام مانده است.
این اثر سال ۱۳۸۷ با تصحیح و مقدمۀ سید علی آلداوود و با عنوان شاهنامۀ هاتفی خرجردی (حماسۀ فتوحات شاه اسماعیل صفوی)، به پیوست مجلۀ نامۀ فرهنگستان منتشر شده است.
نسخۀ الکترونیکی شاهنامۀ هاتفی خرجردی را دریافت کنید.
@theapll