جهانداری و پادشاهی



تاریخ شاهنامه آیینه‌ی تمام‌ نمای آرزوهای اجتماعی ایرانیان بود، از قرن‌ها پیش تا روزگار شاعر و پس از آن. شاهِ آرمانی چنین زمانه‌ای باید دانای دانایان و بیش از همه در اندیشه‌ی دین و دنیا، نگران خوب و بد اخلاق و رفتار و دلواپس بهبود حال و روز همگان باشد. شاید از جمله برای همین، چند جلد پایانی شاهنامه، و بیش از همه پادشاهیِ نوشیروان، سرشار از انبوهی مفهوم‌ها، تعریف‌ها، آموزش‌ها و راهنمایی‌هاست.

شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب


@vir486

فایده‌ی تاریخ را بهره‌وری از تجربه‌ی پیشینیان گرفته‌اند، ولی خوش‌ترین نصیبی که آن به ما می‌دهد آنست که برای ما تسلّی است؛ به ما می‌گوید که هزاران هزار هزار از گذشتگان، مسافرِ همین راه بودند، آن را پیمودند و در دهانه‌ی افقِ بی‌انتها ناپدید شدند: «گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند».
اگر تاریخِ جامعِ ایران چنانکه باید نوشته شود، همراه با برّرسیِ همه جانبه، شاملِ: وقایع، فرهنگ، ادبیات و اندیشه، گمان می‌کنم که دنیا با یکی از شگفت‌ترین خواندنی‌ها روبرو خواهد شد. تاکنون حرف بر سرِ آن لایه‌ی رویینِ تاریخ بوده است، ولی او را یک لایه‌ی زیرین است بسی شگرف‌تر و به واقعیّت نزدیک‌تر، که باید روزی به سراغ آن رفت.


ایران و تنهایی‌اش
محمدعلی اسلامی ندوشن

  @vir486

کسی کو برادر فروشد به خاک
سزد گر نخوانندش از آبِ پاک

آبِ پاک: منظور نطفه‌ی پاک.

شاهنامه
فردوسی


@vir486

ای‌خاکیان ای‌خاکیان از دیو ناید جز زیان
زینهار ز آسیبِ بدان، وز آز و خشم سهمگین

زین پیشوایان و سران، زین بددلان، زین گمرهان¹
شد تیره روز مردمان، هم از مهین و از کهین

خوی بدت اهریمن است، زو اندُه و زو شیون است
هشدار کویت دشمن است بنشسته ایدون در کمین

کردار بد در این سرا، آنجا کند دوزخ به‌ پا
وز کرده‌ات یابی سزا، آیی دچار رنج و کین...



@vir486

جهانداری و پادشاهی


در اینجا ما فقط به دو نکته‌ی بنیادی در اندیشه سیاسی و نظریه‌ی اجتماعی زمان اشاره می‌کنیم:
ـ به اینکه چرا در شاهنامه بیدادِ ستمگران به تن و جان خود آنان باز می‌گردد؟ شاهان بی‌خرد پیش از همه و بیش از همه به جان و تن خود ستم می‌کنند، همچنان که جمشید کرد، یا فرنگیس در کشتن سیاوش پدر را هشدار داد و گفت: «ستمکاره‌ای بر تن خویشتن».
ـ و نیز چرا بیداد آدمی تن طبیعت، آب و خاک و هوا، دشت و گیاه و دد و دام را، جهان را تباه می‌کند؟
در زبان فردوسی داور (=دادور) یکی از نام‌های خداست. خدا دادورزنده‌ای کارساز است، و این اندیشه‌ای کهن بود که از روزگاران گذشته به شاعر شاهنامه رسید.

از آنجا که آدمی خود آفریده پروردگار است، پس بیدادگر با تجاوز به آیین آفرینش، سامان جسم و جان خود را نیز تباه می‌کند. بیدادگران شاهنامه سرنوشتی ناخوش دارند. جمشید، نخستین آزمند شاهنامه، دم از خدایی زد که بیداد و گناه بزرگ بود. سلم و تور و کاوس نمونه‌های دیگرند، یا سهراب و اسفندیار که آزمندان «بی‌گناه» شاهنامه‌اند. اینها همه به تن خود ـ و بیش از همه به تن خودـ ستم کردند.

«آز» نماد پریشانی و تجاوز، زیاده‌خواهی و بی‌رسمی، تجسم بیداد است. آزمند هرگز به مرزی، پایگاهی و چیزی بسنده نمی‌کند، همیشه نیازمند و سیری‌ناپذیر است، همه چیز را می‌خواهد و می‌بلعد و چون دیگر چیزی نیابد، خود را می‌جود و فرو می‌خورد. «آز» در دشمنی با اشه، نهایت بیداد است. بیداد و «آز» هم‌گوهرند و در یکدیگر می‌دمند. پس بیدادگر نه به خود بسنده می‌کند و نه به جز خود، به ویژه اگر بیدادگر فرمانروای مردمی و سرزمینی باشد. آنگاه پادشاهی او آشوب و آشفتگی در همه‌کس و همه‌چیز است. در برابر این بیداد، دادوری نه تنها برازنده‌ی اهوره مزدا و شاه بلکه خویشکاری همگان است. داد و بیداد انسان ـ به منزله جزئی از جهان و آفریده‌ای از دست خدا ـ به آفریده و آفریدگار و پیش از همه به جسم و جان خود وی باز می‌گردد. پس او باید تن خود را همان گونه پاس بدارد که اهوره مزدا تن خود را! گویی انسان مسئول «تن» خدا نیز هست. بن‌مایه ناپیدای چنین اندیشه‌ای را بارها در سراسر کتاب می‌توان دریافت.



شکاریم یکسر همه پیش مرگ
شاهرخ مسکوب



@vir486

در کتاب قابوس‌نامه، در باب مِی خوردن آمده:

تا نَبید خوش نبود مهمان مکن، که همه روز خود مردمان نان خورند، سِیَکی خوش و سماع خوش باید.
سیکی خوردن بَزه است، چون بزه خواهی کردن باری بزه بی‌مزه مکن، سیکی که خوری خوش‌ترین خور و سماع که شنوی خوش‌ترین شنو.

نبید: شراب
سیک: شراب غلیظ
سماع: آواز
بزه: گناه

قابوس‌نامه
عنصرالمعالی


@vir486

بگذار زاهدان سیه دامن
رسوای کوی انجمنم خوانند
نام مرا به ننگ بیالایند
اینان که آفریده‌ی شیطانند

اما من آن شکوفه‌ی اندوهم
کز شاخه‌های یاد تو می‌رویم
شب‌ها ترا به گوشه‌ی تنهایی
در یاد آشنای تو می‌جویم

فروغ فرخزاد


@vir486

اگر تو با منِ مسکین چنین کنی، جانا!
دو پایم از دو جهان نیز درکشم بی‌تو

پیام دادم و گفتم «بیا خوشم می‌دار»
جواب دادی و گفتی که «من خوشم بی‌تو»

سعدی




@vir486

بازرگانی را هزار دینار خسارت افتاد. پسر را گفت: نباید که این سخن با کسی در میان نهی. گفت: ای پدر! فرمان تو راست، نگویم، ولکن خواهم مرا بر فایدهٔ این مطلع گردانی که: مصلحت در نهان داشتن چیست؟ گفت: تا مصیبت دو نشود؛ یکی نقصانِ مایه و دیگر شماتتِ همسایه.

مگوی اندُهِ خویش با دشمنان
که لاحَوْل گویند شادی‌کنان

گلستان
سعدی

@vir486

و خردمند بدین معانی التفات ننماید، و دل در طلب جاه فانی نبندد، و روی به کسب خیر باقی آرد، زیرا که جاه و عمر دنیا ناپایدار است، و اگر از مال چیزی بدست آید هم بر لب گور بباید گذاشت تا سگان دندان تیز کرده در وی افتند که میراث حلال است.

کلیله و دمنه
نصرالله منشی



@vir486

من آنم که در پای خوکان نریزم
مَر این قیمتی دُرِّ لفظِ دری را
ناصرخسرو

سال‌ها پیش وقتی این بیت را می‌خواندم تمام خشمم متوجه سلطان محمود غزنوی بود که انگشت به جهان کرده‌بود و -ایرانی می‌جُست-(به اعتقاد اسلامی‌ندوشن) تا از بین ببرد. و همین خشم باعث می‌شد تا درست و دقیق بیت را مزمزه نکنم. امّا وقتی داخل دفتر مدرسه می‌نشینم و سیل استفاده‌ی نابجا و دروغین از واژه‌ها و القاب را می‌بینم بهتر و بیشتر به عمق بیت می‌رسم، و حیف از این دُرِّ که چه ساده‌لوحانه در پای خوکان ریخته‌می‌شود بی‌آنکه که کسی ککش بِگَزد. یا خیل منتصب‌های منتسبی را در اداره‌ها که دنبال می‌کنم باز یاد این بیت می‌اُفتم و سال‌هاست با خود پیمان بسته‌ام که واژه‌ای از این دریای دُرّخیز به پای این خوکان نریزم و نخواهم ریخت. مقداری بی‌ادبی هم بد نیست. یا بقول هدایت زبان فارسی تا دلت بخواهد فحش آبدار دارد و ما که بر روی این گنجینه نشسته‌ایم چرا استفاده نکنیم.