یار بی پرده کمر بست به رسوایی ما
ما تماشایی او ، خلق تماشایی ما

قامت افروخته می‌رفت و به شوخی می‌گفت
که بتی چهره نیفروخت به زیبایی ما

او ز ما فارغ و ما طالب او در همه حال
خود پسندیدن او بنگر و خودرایی ما

قتل خود را به دم تیغ محبت دیدیم
گو عدو کور شو از حسرت بینایی ما

جان بیاسود به یک ضربت قاتل ما را
یعنی از عمر همین بود تن آسایی ما

حالیا مست و خرابیم ز کیفیت عشق
پس از این تا چه رسد بر سر سودایی ما

هر کجا جام می‌آن کودک خندان بخشد
باده گو پاک بشو دفتر دانایی ما

نقد دنیا به بهای لب ساقی دادیم
تا کجا صرف شود مایهٔ عقبایی ما

شب ما تا به قیامت نشود روز، که هست
پردهٔ روز قیامت شب تنهایی ما

مگرش زلف تو زنجیر نماید ور نه
در همه شهر نگنجد دل صحرایی ما

دل ز وصلت نتوان کند، بهل تا بکند
سیل هجران تو بنیاد شکیبایی ما

ناتوان چشم تو بر بست فروغی را دست
ورنه کی خاسته مردی به توانایی ما


فروغی بسطامی



@vir486

بلانشو در مقاله‌ی کافکا و ادبیات
نوشته است که دیدگاهی ساده‌گرا، ادبیات و زبان را همچون تصویر واقعیت معرفی می‌کند اما این دیدگاه نادرست است؛ و به بیان و مورد بیان شده، یعنی به واقعیت زبانی و واقعیت بیرون متن خیانت می‌کند. واژگان در حکم برچسب‌هایی نیستند که مستقل از چیزها تنها به کار چسباندن روی آنها بیایند. هنگامی که چیزی می‌خوانیم، اهمیت خواندن هر تجربه‌ی دیگری را حذف می‌کند. من تنها نوشته‌ای را می‌خوانم، تحقق یا امکان وجود نوشتار در حکم گسست مناسبت آن با موضوع است. اما این موضوع نمی‌میرد، وگرنه نوشتاری وجود نمی‌داشت. نوشته پیوند به موضوع و گست از آن است و ادبیات آنجا ممکن می‌شود که کسی این کار ناممکن را آغاز کند. به نظر بلانشو یا آنچه می‌نویسیم حاضر است که در اینصورت چه جایی برای نوشتن باقی می‌ماند؟ یا موضوع غایب است که در اینصورت از چه چیز بنویسیم؟ پس برای نوشتن باید هدفی فراتر، تعیین کنیم از آغاز می‌پرسیم: اصلاً چرا می‌نویسیم؟ و این پرسش راه دریدا و شالوده شکنی را تعیین کرده است شاید می‌نویسیم تا یادآوری کنیم که نه تنها موضوع، بل معنا و حقیقت نیز غایبند. بلانشو می‌گفت: که نگارش همواره همراه با فاصله غیبت و مرگ است. مرگ در دل هر نوشته‌ای پنهان است.
مرگ درونمایه‌ی اصلی یکی از مهمترین مقاله‌های بلانشوست: اثر ادبی و فضای مرگ ، به ویژه در بخش سوم این مقاله «ریلکه و انتظار مرگ» منطق نهایی و درونی اثر ادبی مرگ است: تحقق ادبی یافتن مرگی است ویژه‌ی من‌. در حکایتی که بورخس نوشته است، نویسنده‌ای محکوم به مرگ می‌شود، از خداوند یک سال مهلت می‌خواهد تا کتابش را به پایان رساند: «به خاطر او خداوند معجزه‌ای طرح افکنده بود گلوله آلمانی او را در ساعت محتوم می‌کشت، اما در ذهن او میان فرمان آتش و اجرای آن یک سال فاصله می‌افتاد. نوشتن کار آن یک سال است. وقتی نیستیم و هستیم. مردن باور به مرگ است وگرنه مرگ حاضر نخواهد. شهرزاد به مرگ باور نداشت، آن را غایب کرد یا به بیانی دیگر در سایه‌اش قصه‌ها گفت اما قبولش نداشت. دریدا در پی بلانشو می‌گوید: هر شکل نوشتار در گوهر خود وصیتنامه‌ای است.


ساختار و تأویل متن
بابک احمدی
ص ۴۵۷
@vir486

سخن شمرده و سنجیده گوی، بی سوگند
که شاهد سخنان دروغ، سوگند است


                             صائب تبریزی


@vir486

ادبیات غنایی با ضمیر «من» شروع می‌شود. انسان از «درونیّات» خودش می‌گوید، در ادبیّات تعلیمی، ضمیر «تو» مهم است. من دیگر من نیست، من خودش را فدای تعلیم تو می‌کند، معلمی یعنی همین! آنچه اهمیت دارد این است که «تو» بفهمی و یاد بگیری. پدر و مادر، «منیّت» ندارند، خودشان را فدایِ «توِ» فرزند می‌کنند. امّا «او»یی هم هست! «او» نه «من»م که از خودم بگویم، نه «تو»یی که دَرسَت بدهم. «او» فراتر از «من» و «تو» ما را به چالش می‌کشد، او «دیگری» است! در شاهنامه «او» افراسیاب است که می‌خواهد به ایران حمله کند، ادبیّات حماسی با «او» شروع می‌شود. وقتی «او» آمد، مجالی برای عشق‌بازی (غنا) و تعلیم (ادبیات تعلیمی) نیست. باید لباس رزم بپوشی و جلوِ «او» بایستی! امّا وقتی سعدی می‌گوید:

«سعدی نه مرد بازی شطرنج عشق توست
دستی به کام دل ز سپهر دغا که برد؟»

تکلیف این ضمایرِ ژانری چه می‌شود؟ سعدی که «منِ» عاشق هست، «تو» هم که همچنان توِ معشوقی و ادبیات تعلیمی در مورد تو صدق نمی‌کند. اما «او» سپهرِ دغاست! کسی که نمی‌گذارد کار «من» و «تو» به جایی برسد. در حقیقت، تقدیر و فلک پروتوتایپِ تمامِ «رقیبان» شعر فارسی‌اند. رقیب اصلی است آسمان است که خودش را در شکل و شمایلِ «رقیب عشقی» متجلّی می‌کند! اینکه حافظ می‌گوید:

«دیده‌ی بخت به افسانه‌ی او شد اندر خواب
کو نسیمی ز عنایت که کند بیدارم».

یا

«بسم حکایت دل هست با نسیم سحر
ولی به بخت من امشب سحر نمی‌آید».

تعیین‌کننده‌ی اصلی در عشق، «بخت» و «اقبال» و «آسمان» است، همان «او»! پس ادبیّات حماسی در شعر غنایی هم هست اما پس می‌نشیند و با فرم‌های دیگری خودش را نشان می‌دهد، به فرمِ «او» که تقدیر باشد! می‌خواهم بگویم این‌که سعدی در آغاز غزل شروع کرد که:

«بازت ندانم از سرِ پیمانِ ما که بُرد
باز از نگینِ عهدِ تو، نقشِ وفا که برد؟»

جوابش همان رقیب‌الرقبا، «سپهر» است که در بیت تخلص تصریح کرد! وانگهی از مجموعِ این «منِ» عاشق و «او»ی رقیب که «دشمنِ عشقی است»، «توِ» تعلیمی نیز همچنان حضور دارد، سعدی در عشق هم «درس» می‌دهد:

«توِ مخاطب به یاد داشته باش که آن‌کسی که نگذاشت من و معشوقم به هم برسیم کسی نبود به‌جز «او» و او نیز تقدیر و آسمان است که دغل‌کار و دشمنِ عشق است»!

«اسد آبشیرینی»
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز


@vir486

حکیم توس می‌ترسید که نکند مرگ فرا برسد و این وظیفه را به پایان نبرد، در ابیات زیر خواهش و آرزوی حکیم را می‌بینیم، و چه زیباست و سترگ وقتی نتیجه‌ی‌ کار را می‌خوانیم و در‌می‌یابیم.


چنین‌ست گیهانِ ناپایدار
در او تخمِ بد تا توانی مَکار
همی خواهم از دادگرِ یک‌خدای
که چندان بمانم به گیتی به جای
که این نامه‌ی شهریارانِ پیش
بپیوندم از خوب‌گفتارِ خویش
از آن پس تنِ جانور خاک راست
سخن‌گوی‌جان معدن پاک راست

شاهنامه‌ی فردوسی
تصحیح دکتر خالقی مطلق


@vir486

دور مشروطه‌خواهان آمد...


ای امان از فراقت، امان
مُردم از اشتیاقت، امان

از که گیرم سراغت، امان (امان امان امان امان)

مژده ای دل که جانان آمد
یوسف از چه به کنعان آمد

دور مشروطه‌خواهان آمد (امان امان امان امان)

عارف و عامی سر می نشستند
عهد محکم به ساقی بستند

پای خم توبه را بشکستند (امان امان امان امان)

چشم لیلی چو بر مجنون شد
دل ز دیدار او پر خون شد

خون شد از راه دل بیرون شد (امان امان امان امان)

شکرلله که هجران طی شد
دیده از روی او روشن شد

موسم عشرت و شادی شد (امان امان امان امان)

شکرلله که آزادی شد
مملکت رو به آبادی شد

موسم عشرت و شادی شد (امان امان امان امان)

ترانه از عارف قزوینی
با صدای جواد بدیع‌زاده


به نوشتهٔ عارف قزوینی در دیوانش، این تصنیف سال ۱۳۲۶ ه. ق پس از مرگ شیدا در «ورود فاتحین ملت به طهران» ساخته شده است. موسی خان معروفی هم بعداً تنظیمی از این اثر صورت داد که کمابیش مبنای اجراهای بعدی قرار گرفت.


@vir486

تو خود حدیث مفصل بخوان ازین مجمل.


شگفت ار ممانی بدین‌در رواست
هر آن‌کس که او بر جهان پادشاست
جز از نیک‌نامی نباید گزید
بباید چَمید و بباید چَرید
ز گیتی یکی غار بُگزید راست
چه دانست کان هنگ جایِ بلاست

سند تاریخی
((خوش باش که ظالم نبرد راه به منزل))
افراسیاب در حال فرار از کی‌خسرو به غاری پناه می‌برد و در خیال خویش که دیگر نجات پیدا کرده، ازقضا یک‌نفری برای راز و نیاز  هر روز به نزدیکی اون غار می‌رفته و اتفاقی صدای افراسیاب رو می‌شنود و همین باعث گرفتاری و اسارت افراسیاب می‌شود.




@vir486

فراخی در آن مرز و کشور مخواه
که دلتنگ بینی رعیّت ز شاه


بوستان سعدی


@vir486

به وقت بی‌حواسی

نوشتن از خود جرات می‌خواهد. وقتی سرنوشت مردان بزرگ را می‌خوانم که چگونه تخته‌پاره‌ای در میان دریای باژگونه به کف گرفته‌اند و خود را از میان امواج پرتلاطم اندوه و رنج بیرون کشیده‌اند شرمسار قلم می‌شوم، که ای قلم خشک شو پیش از آنکه براین کاغذ سفید باکره، رقمی بنگاری.

اما سرنوشت و زندگی مثل آسیایی در حال حرکت هستند و اگر خوب سابیده نشوی و نقش نپذیری، نابودی حتمی است. خونی لخته و حیوان‌گونه رگ‌های قلبم را به چرخه‌ درمی‌آورد. خونی از نیاکان وحشی، نیاکانی که همچون زادگاهشان رام نشدنی و سمج بودند. ( سنگ و بلوط؛ آب و آتش). محکم و کله‌شق، تسلی‌بخش و سوزنده در عین روشنایی. نیاکانی که سکس را نمی‌پذیرفتند و خود برایش له‌له می‌زدند. نیاکانی که آتش را گرامی می‌داشتند و در عین حال از آن واهمه داشتند. همچون آب و آتش زندگی‌ام بر سر دوراهی از تضادها، دوراهی از ناموزون‌ها لنگ‌لنگان می‌رفت و تصوراتی  از نیاکان که آبروی انسانی را تنها عورتین آنها معنا می‌بخشید.

معناکجاست؟ معنا چیست؟ در درون است یا بیرون؟ در سنگ و درخت و رود است یا در قلب و خیال؟ کدامین راه را باید برمی‌گزیدم. حقیقت را یا افسار به دست خیال می‌دادم. تقدیر من چه بود با خود کلنجار می‌رفتم، راه‌ها را لیسه می‌کشیدم، همچون گرگی تشنه ماده‌ی خویش تمام نشانی‌ها را بو می‌کشیدم. اما حاصل هیچ بود هیچ.

یافتم، آشتی.
آشتی، آشتی میان قلب و سنگ و یا خیال و رود است که مرا ازین تنگنای پیچ‌در پیچ به در می‌برد. اما با کدامین زمینه. نیاکانی که بزرگترین هنرشان چوپانی و دزدی و عورتین بود، دروازه‌ی خیالم را به روی کدامین زیبایی می‌گشودم تا به پرواز درآید و ازین عالم خاکی مرا به کجا برد؟ کتاب چیست؟ شعر چیست؟ و روح کدام بود؟ هر قدر که ازین سه مروارید پرسیدم هیچ پاسخی نگرفتم جز این که بر وحشتم افزود. مردانی میان بالا و با سینه‌ی پهن و دستان درشت را دیدم که هیچ شناختی از روح نداشتند، از خیال نداشتند و از بهشت و جهنم نداشتند، گویی تنها برای شکم و عورتین زاده‌شده بودند و الحق که حق آنها را به تمامی ادا می‌کردند. مردانی که هیچ‌کس گریه‌هایشان را ندید، مردانی که هیچ کس عشق‌بازی‌هایشان را ندید، مردانی که برای زنان عشق نمی‌ریختند، مردانی که از صحبت کردن با زنان شرم داشتند، از گفتگو با فرزندان خنده‌شان می‌گرفت و بر باد و باران و علف تف می‌کردند و به هنگام باران‌های تند به سوی آسمان اخ و تف پرت می‌کردند و کهکشان را به باد فوش و ناسزا می‌گرفتند. ازین مردان پرسیدم بهشت و جهنم را، روح و خیال را. شعر را، و هماهنگی و موسیقی بین کلمات را و ....

از پدرم که می‌پرسیدم همچون بربری چشمهایش از حدقه بیرون می‌آمد و پاسخی نداشت. دوستش دارم و ندارم. هیچ پاسخی که مرا راهی ببخشاید از درونش بیرون نمی‌آمد. همیشه سکوت و کم حرفی. گویی با زندگی قهر بود، بر عکس گذشتگان که پرهیاهو  و روحی تسلیم ناپذیر داشتند او همیشه سکوت می‌کرد. گویی در برابر زندگی کم‌آورده بود.





@vir486

نقد دنیا به بهای لب ساقی دادیم
تا کجا صرف شود مایهٔ عقبایی ما


فروغی بسطامی


@vir486

پیشینه‌ی رستم

جمشید هنگام فرار از ضحاک با دختر کورنگ پادشاه زابلستان تزویج کرد و از او پسری به نام تور پدید آمد.




@vir486

‍ ‍ ایران در این صد ساله آزمایشگاه بزرگی بوده که شخصیّت‌ها در آن در بوته قرار می‌گرفتند، عدّه‌ای تا پای جان پافشاری می‌کردند ولی عدّه‌ی بیشتری در نظام ذوب می‌شدند. وقتی نگاه بر این صدساله می‌افکنیم و می‌بینیم که چه تعداد مردمِ گمنام و با‌نام جان یا هستیِ خود را بر سرِ نوعی آرمان، بر سرِ نامِ ایران، بر سرِ آئین و شرفِ انسانی گذاردند به این نتیجه می‌رسیم که این مردم هیچ‌گاه از ابراز علائمِ زنده بودن باز نایستادند؛ ولی در مقابل عدّه‌ی زیادی بودند که نتوانستند اخلاق را که به نظر آنها موهوم می‌آمد در پای جاه‌طلبیِ خود قربانی نکنند!
مسائل ایران در این صد ساله به قدری پیچیده بوده که اکثریّت عظیم مردم ترجیح می‌دادند که تماشاگر باشند، بهترین تدبیر را آن می‌دانستند که قدرتِ حاکمه را نسبت به خود بدبین نکنند ولو به آن اعتقاد نداشته باشند. فتنه، خُفته‌اَش اوْلیٰ!
مشروطه آمد تا مردم را در کار حکومت مداخله دهد ولی این کار به نتیجه نرسید. مردم طیّ قرنها عادت کرده بودند که رعیّت باشند و حکومت را به حکومتگران بسپارند. تبدیل شدن «رعیّت» به «شهروند» می‌بایست هیأت حاکمه‌ی مسئول داشته باشد و یک دورانِ دردناک را بگذراند که هنوز هم در حالِ گذراندن است. ایرانی دارای استعداد و هوش بود، امّا زمینه‌ی ابرازِ استعداد و افکندنِ هوش در مسیر درست در برابرش نبود. به نظر من یک علّت آن بوده که محیط امن وجود نداشته و به او مجال انتخابِ مسیر داده نشده، علّت دیگر آن بوده که دستخوش دوگانگیِ فکر بوده، مغزش مانند خورجینی بوده که در یک لنگه‌اش یک متاع و در لنگه‌ی دیگر متاع دیگری قرار داشته باشد.


    روزها
جلد‌چهارم
دکتر محمّد‌علی اسلامی نُدوشن




@vir486

تا خبر دارم از او بی‌خبر از خویشتنم
با وجودش ز من آواز نیاید که منم
پیرهن می‌بدرم دم به دم از غایت شوق
که وجودم همه او گشت و من این پیرهنم
ای رقیب این همه سودا مکن و جنگ مجوی
برکَنم دیده که من دیده از او برنکَنم
خود گرفتم که نگویم که مرا واقعه‌ایست
دشمن و دوست بدانند قیاس از سخنم
در همه شهر فراهم ننشست انجمنی
که نه من در غمش افسانه‌ی آن انجمنم
برشکست از من و از رنج دلم باک نداشت
من نه آنم که توانم که از او برشکنم
گر همین سوز رود با من مسکین در گور
خاک اگر بازکنی سوخته یابی کفنم
گر به خون تشنه‌ای اینک من و سر باکی نیست
که به فتراک تو به، زان که بُوَد بر بدنم
مرد و زن گر به جفا کردن من برخیزند
گر بگردم ز وفای تو نه مَردَم که زنم
شرط عقل است که مردم بگریزند از تیر
من گر از دست تو باشد مژه بر هم نزنم
تا به گفتار درآمد دهن شیرینت
بیم آن است که شوری به جهان درفکنم
لب سعدی و دهانت ز کجا تا به کجا
این قدر بس که رود نام لبت بر دهنم
 


غزلیات سعدی


@vir486

در هیچ زبانی آنهمه ذمّ ریا و دورنگی و دکانداریِ متشرّعانه و سوء استفاده از زهد و دین به طنز یا جِدّ نیامده است که در زبان فارسی آمده. خود این یک مکتب و یک تیره‌ی فکری شد، و حتّی به ایجاد فرقه‌ی «ملامتی» منجر گشت که آخرین چاره‌ی حفظِ دین را در تظاهر به بی‌دینی می‌جست.
از نظر متفکّرانِ آزاده‌ی ایران، زیانِ عالِمانِ بی‌حقیقت بیشتر از جبّارانِ تازیانه به دست بوده است؛ چه، آنان دین را از درون خالی کرده بودند و همه‌ی امور را بر گِردِ کاکُلِ «ظواهر» می‌چرخاندند که این «ظواهر» در جهت تسلّطِ هر چه بیشترِ زور پسندان و نخاله‌ها بر ساده‌ها و ضعیف‌ها نتیجه بخش می‌شد. حافظ خلاصه‌ی وضع را در چند کلمه گفته است:
آتشِ زهد و ریا خرمنِ دین خواهد سوخت.


محمّد‌علی اسلامی نُدوشن


@vir486

پس الله الله زنهار ناز یار بکش
که ناز یار بود صد هزار من حلوا


مولانا


@vir486

این اثر استاد فرشچیان تصویر فردوسی است در حال سرودن شاهنامه. زنی هم که تصویر دیده می‌شود الهه‌ی شعر است که به شاعر مضامین شاعرانه را الهام می‌کند، زیرِ چهارپایه هم ادوات جنگی است که جنگاواران را در شاهنامه به‌کار می‌آید و در فضای بالای تابلو هم حیوانات و پرندگانی است که فردوسی در اثر حماسی خود به تصویر کشیده است. می‌توان نقد کرد که این اثر هر چند نامش «فردوسی» است امّا هیچ شباهتی به فخامت و شکوه و حماسه‌ی شاهنامه ندارد. بیشتر غنایی است و یادآور شاعرانِ غزل‌سرا یا گویی صحنه‌ای است از داستان‌های عاشقانه خسرو و شیرین نظامی تا سطوتی که از شاهنامه و ملائماتش می‌شناسیم. رعایت ژانرها در هنر عامل اصلی توفیق هنر است. عجیب این‌که خودِ فردوسی در این‌همه داستان‌های عاشقانه‌ای که دارد هیچ‌گاه وجاهت حماسه از دستش نمی‌رود. برای نمونه آن زمان که رودابه به مادرش سیندخت از عشقش به زال می‌گوید:

«که من عاشقی‌ام چو بحر دمان
ازو موج برشده بر آسمان»!

تشبیه و اغراقِ غلیانِ عشق به «موجِ برشد بر آسمان»، آمیزه‌ی شگرف غنا و حماسه را می‌رساند که تنها از فردوسی و تنها از او برمی‌آمد با تمام نبوغش به‌قول حمیدیان. بسیاری در طول تاریخِ هنر در درهم‌آمیزی موفقِ این دو ژانر شکست خورده‌اند! استاد فرشچیان، در تاریخ نگارگری ایران جایگاهش بسیار رفیع‌تر از این نقدهاست. میراثی که برای هنر ایرانی بر جای گذاشتند تا خورشید تابنده است، بر ذهن و روح ایرانیان هم‌چنان خواهد تابید.. یادش جاوید. بنده بالشخصه نقاشی عصر عاشورایش را از همه بیش‌تر دوست می‌دارم و سال‌ها در دیوار خانه‌ی پدری‌ام «آن روزها» به قولِ فروغ آویخته بودم..


دکتر اسد آبشیرینی
استاد دانشگاه شهید چمران اهواز



@vir486